Búgingi kúni ulttyń, naqtylap aıtqanda, qazaq halqynyń ózin ózi izdeýi, ózindigin tabýy aıryqsha ózektilikke ıe bolyp otyr. Ǵylymda ulttyń ózindigin aıqyndaýdy «ulttyq biregeılik» dep ataý ornyqqan. Bir qaraǵanda bul jeńil, eshqandaı kúrdeliligi joq másele bolyp kórinýi múmkin. Al shyntýaıtyna kelgende, qazaqty qazaq etip tutastyryp turǵan ne, qazaq ultynyń tek ózine ǵana tán, ózgelerden erekshelep turǵan basty aıyrymy nede, qazaq dese oıymyzǵa ne oralady, kóz aldymyzǵa qandaı túsinik-eles úıiriledi, qazaqty ult retinde uıystyryp turǵan basty qandaı qural, qazaqty alǵa qulshyndyratyn, rýhyna qýat, kóńiline shabyt beretin qandaı qasıet degen saýaldar tizbegi kóldeneń shyqqanda, abdyrap, kádimgideı oılanyp qalatynymyz belgili. Sóz joq, bul suraqtarǵa kóńilge qonymdy, ýáji tolymdy, qısynǵa nanymdy jaýap izdeý jáne tabý, bultartpas faktilerge súıenip tujyrymdaý ózekti de qajetti máselelerdiń qatarynda.
Ulttyń alǵa jyljýy úshin de, bet alar baǵytyn adaspaı tabýy úshin de, damýǵa qýat alýy úshin de, ult bolyp uıysyp, myzǵymas beriktigin únemi qamtamasyz etip otyrýy úshin de onyń ózindigin tabýy men tanýy, ony júreginiń túbine ornyqtyrýy, sanasyna sińirýi erekshe mańyzdy.
О́ıtkeni ózin ózi tappaǵan, óziniń kim ekenin, qaı shamada turǵanyn belgileı almaǵan ult ta, adam da uzaqqa bara almaıdy. Tııanaǵy, súıeneri bolmaǵan soń, isiniń berekesi, bolashaǵynyń baıany az, buldyr bolady.
Ádette, «Tarıhty jeńimpaz ulttar jazady» degen qaǵıda bar. Bul aýyr úkimdeı estilgenimen, ózeginde shyndyǵy bar sóz. Apaıtós Eýrazııanyń ulan-ǵaıyr keńistiginde arýaqty ata-babalarymyz – Kók túrikter alyp qaǵanattar quryp, dúnıeniń jartysyna bıligin júrgizip turǵanymen, ol dáýrenniń de zaman óte kele kózden bulbul ushyp, basynan baq taıǵan kezderi de joq emes. О́ıtkeni Kók aspan astynda máńgilik eshnárse joq. Saǵymdaı qubylyp, san túske bólenip, ózgerip turǵan dúnıe. Degenmen «Ornynda bar ońalar» degen. Eńsemiz tússe de, elimiz ornynda, shek-sheti jyrymdalsa da, jerimiz ornynda. О́tkenimizge úńilý, tarıhymyzdy túgendeý baǵytyndaǵy búgingi áreketterimiz osynyń óteýindeı zańdy is bolmaq.
Elbasynyń osy ózekjardy saýaldarǵa qaıta-qaıta oralyp, olardy bastama, baǵdarlama retinde el talqysyna, atqarar sharýa, temirqazyq baǵdar retinde Úkimet aldyna únemi usynyp otyrýy da tegin emes. Kezinde Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynyp, rýhanı qundylyqtarymyz ben jádigerlerimizdi túgendeýge arnalǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynan ózek tartqan bul úrdis búginde arnalanyp, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalalary arqyly naqty tapsyrma-baǵdarlamalarǵa ulasyp otyr. Bastapqyda halqymyzdyń baı rýhanı murasyn jınaqtaýǵa, izdestirýge mán berilse, endi osy murany ıgerýge, muralanýǵa jáne ony ómirimizge endirýge jumyldyryp otyr.
Bul úrdis qaı jaǵynan alǵanda da qısyndy. Eldegi barlyq jaǵdaı, atap aıtqanda, demografııalyq, ulttyq, mádenı, ekonomıkalyq faktorlardyń barlyǵy da eskerilip, solardyń yńǵaıyna qaraı tabıǵı evolıýsııalyq qalypta, sabaqtasa órbitilýde.
Álbette, oqıǵalardy tym asyqtyrýǵa da, keıde tym saqtyq tanytyp kesheýildetýge de bolmaıdy. Elbasynyń qazaq halqynyń danalyq dúnıetanymynan boıyna sińirgen mol piship, keńinen qamtıtyn parasattylyǵy, uzaqty ańǵaryp, alysty sholar kóregendiligi, syndarly sátterden jol tabar tájirıbeliligi, urymtal sátti tap basar sheshimtal qaıratkerligi osydan kórinedi. Bir qaraǵanda tap osy mezette tıimsiz bolyp kórinetindeı bolǵanymen, uzaq merzimde eseptegende túbi qazaqqa qaıyr bolatyndaı keıbir qadamdarǵa baryp jatqandyǵy da sondyqtan dep bilemiz.
Osy oraıda oıymdy men Elbasynyń sońǵy kezde jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy aıasynda taǵy da órbitpekpin. Maqala eki bólimnen turady. Birinshi bólim «Ult tarıhyndaǵy keńistik pen ýaqyt» dep atalyp, onda osynaý Uly dala tósinde dańqty babalarymyzdyń jasaǵan zattaı jáne materıaldyq ıgilikterine erekshe toqtalǵan.
Ekinshi bólim «Tarıhı sanany jańǵyrtý» máselesiniń qadaý-qadaý joldaryn kórsetýimen qundy. Joqtan bar jasamaı, tarıhymyzda, ótken turmysymyzda izi qalǵan, biraq tarıh kóshkininde kómeskilengen muralarymyzdy shańynan ajyratyp, almastaı jarqyratyp jurttyń aldyna tartar kezimizdiń kelgenin, ózgeniń jyltyraǵyna altyn dep tamsanýdan arylýymyzdy qadap turyp aıtqan.
Elbasy bul maqalasynda jalpy ult tarıhyna, onyń jasampazdyq qabiletine, búgingi kúnge berer qasıetine, ony qarastyrýǵa jalpy baǵdar, negizgi baǵyt berdi. Ony taratyp aıtý, tarqatyp jazý, jetildirý, iske asyrý joldaryn tujyrymdaý ǵalymdardyń, arnaýly mamandardyń, kózi qaraqty jandardyń mindeti, al iske asyrý – Úkimettiń sharýasy.
Osy oraıda muny men til arqyly negizdeýge, til arqyly tarqatýǵa qatysty oılarymdy ortaǵa salmaqpyn.
Bizdińshe, tarıhtyń úsh túrli qyzmeti bar: ótkenińdi taný, taǵylym alý jáne tamyrǵa jalǵaný arqyly qýattanyp, qulshyný.
Mine, bul úsheýin de týǵan tilden tabýǵa da, taǵylym alýǵa da, tamyrlanýǵa da bolady.
Iаǵnı, Elbasy maqalasynyń basty aıtpaǵy – tarıhty taný, taǵylym alý jáne taratý. Sonymen
Tarıhty taný
Qasıetti kitaptarda áýeli Sóz bolǵany, sodan keıin barlyǵy jaratylǵany týraly aıtylady. Islam dini: «Álem Allanyń «Bol!» degen ámiri arqyly bar bolyp tur» deıdi. Bul tujyrymdy ǵylym da joqqa shyǵarmaıdy. Túrli ǵylym salalarynyń osy baǵyttaǵy zertteýleri men ashqan jańalyqtary atalǵan syrly sózdiń aqıqattyǵyna dálel bolarlyq tııanaqtarǵa jaqyndap keledi.
Amerıkalyq áıgili ǵalym, qoǵam qaıratkeri, fılosof, tilshi Noam Homskııdiń lıngvofılosofııalyq konsepsııasyna sáıkes, tildiń basty fýnksııasy qarym-qatynas quraly bolý emes, negizinen ol – oılaý men ózindik oıdy jetkizý, jaryqqa shyǵarý quraly. Budan shyǵady, tilde ómir qubylystary men zattar álemi kórinis taýyp qana qoımaıdy, dúnıede joq qubylystardyń ózi til arqyly oıda modeldenedi de ómirde zattyq qalypqa aınalady.
Rene Dekart ta tildi oıdy erkin jetkizý quraly retinde qarastyrady. Ol tildiń paıda bolýyn mehanıkalyq, fızıologııalyq turǵydan túsindirýge, sonyń nátıjesi retinde qarastyrýǵa kelispeıdi. Ony ushqarylyq, negizsiz dep sanaıdy. Bul oıdy V.Gýmbold ta qýattaıdy.
Al janýarlar tilin mehanıkalyq ádispen túsindirýge bolady. Janýarlarda til – kommýnıkasııalyq qyzmet atqarady. Janýarlardyń sóıleý qabiletine ıe bolmaýy, olar – tán men jannyń qosyndysy. Al adam – tán, jan jáne rýhtan turady. Til arqyly oılaı alady, abstraktili oılaý qabiletine ıe, oıdan oı órbitip, pikirden pikir týǵyzady.
Bul úshin adamnyń, ulttyń ózin ózi taýyp, tanýy aıryqsha ózekti. О́zin tanyǵanda ǵana dúnıeden adam tııanaq tabady, súıenetin tirekke ıe bolady.
О́zin ózi adam, ult qalaı taba alady?
Árıne onyń joly kóp. Materıaldyq, zattyq mádenıetterdi zertteıdi. Tarıhty qarastyrady. Uly esimderge súıenedi. Arhıvterge úńiledi.
Munyń sebebi nede? Bizdińshe, bular mynadaı suranystardan týyndap otyr: tarıhı sanaǵa muqtajdyq, el bolýǵa umtylý, eldikti saqtap qalý, básekege tótep berý.
Til – jandy arhıv, rýhanı qazyna. Tilde kórinis tappaıtyn ómir qubylysy bolmaıdy. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda kóterilgen máselelerdiń barlyǵy da týǵan tilimizde órilip jatyr. Tek sony kóretin kóz, sezetin zerde bolsa bolǵany.
Bir ǵana mysal keltireıik. Elbasy maqalasynda aıtylǵan Uly dalanyń kóne zamannan bergi ýaqytta metall óndirgen, altynnan kıim kıingen el bolýyna dálel bolarlyq tildik dáıekter óte mol. Osy metall balqytý, metall qorytý, metall óńdeý jáne metall ataýlary boıynsha qazaq tilinde termındik ataýlar legi ushan-teńiz. Mysaly, qorǵasyn, mys, qalaıy, jez, myrysh, temir, synap, kúkirt, bolat, shoıyn, t.b. bolyp tizilip kete beredi. Metall óndirý men óńdeýge, qospalarynan jańa metaldar alýǵa qatysty prosesterdi beıneleıtin ataýlar men uǵymdar sany qanshama. Metaldardan alynǵan ónimder men buıymdardyń ataýlarynyń ózi qyrýar. Eń qyzyǵy, bul ataýlardyń eshqaısysy da kirme sóz emes, qazaqtyń tól ataýlary. Bulardyń tereń qatparlarynda «О́túken», «Ergeneqon» ańyzdaryndaǵy taýdyń qoınaýyn balqytyp shyqqan kóne zamannyń aqıqat-elesi sulbalanyp kórinedi. Jezqazǵan, Temirtaý, Ken qazǵan, t.b. jer-sý ataýlary qanshama?
Qazaq ertegi-ańyzdarynda turaqty kezdesetin Ottaý, Muztaý, Jeztyrnaq, «temir taıaǵy tebendeı, temir etigi túımedeı» bolatyn keıipkerler de osy sózimizge dálel emes pe? Bul bir ǵana saladaǵy ataýlarymyz. Al basqa salalarda da osy tektes ataýlarymyzda qısap joq. Sondyqtan osy baǵyttaǵy zertteýlerdi keńeıte túsý tildik qazynamyzdyń talaı qupııa qatparlaryna jeteleıtinine sóz joq.
Munyń anyq-qanyǵy men dálel-dáıegin Elbasy maqalada usynǵan «Arhıv – 2025» jobasyn iske asyrý arqyly taýyp, tııanaqtaýǵa bolady. Árıne qazynamyzdy, zattaı derekterdi arhıvten izdegen oryndy. Sonymen qatar tildik arhıvimizge de úńilgen mańyzdy. Osyǵan oraı Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty biraz jyldan beri daıyndap kele jatqan «Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy» jobasy atalǵan olqylyqtyń ornyn toltyrady ǵoı dep oılaımyz.
Sonymen qatar tól tarıhymyzdy túgendeýde jáne tolyqtyryp, tyń derektermen baıytyp qaıta jazýda tildik muralarymyzdy da tarıhı derekkóz retinde paıdalaný jaıyn oılastyrǵan jón. Munyń jaqsy úlgilerin Oljas Súleımenovtiń «AZıIа», «1001 sóz» kitaptary, Aqseleý Seıdimbektiń «Dalanyń aýyzsha tarıhnamasy» (DAT) kórsetip berdi. Aldaǵy ýaqytta tarıhshylarymyz zattaı jáne jazba derekterden basqany ǵylymı dáıek dep tanýdan bas tartý qaǵıdatyn jumsartyp, qazaq halqynyń ǵajaıyp til qazynasyn, onda jasalǵan mol aýyz ádebıeti úlgilerin de tarıhı dereknama retinde paıdalaný ádistemesin, ıaǵnı tarıhtyń izin tilden tabý, til arqyly negizdeý ádistemesin tujyrymdaýdy qolǵa alsa, týǵan tarıhymyzdyń talaı-talaı qupııa qatparlaryn ashýǵa qol jetkizer edi dep esepteımiz. Sonymen birge tildik zertteýlerimizge de basqasha qaraıtyn, jańa paradıgmamen zertteıtin kez jetken sekildi.
Tarıhtan taǵylym
Til arqyly tarıhty tanýǵa bolsa, til arqyly tarıhtan taǵylym alýǵa da bolady.
Sóz joq, tarıhymyzda rýhymyz asqaqtap, shalqyp, tasyǵan sátterimiz de boldy, rýhymyz jasyp, kúńirenip, kúızelgen kezderimiz de joq emes. Biraq Elbasy árkez qaıtalap aıtyp júrgenindeı, «qazaq tarıhynda qazaq uıalatyndaı eshnárse joq». Kerisinshe, abyroıymyz artqan mereıli sátterimiz kóp.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaq tiliniń baı qorynda qazaq tarıhynyń ártúrli kezeńiniń izderi jaqsy saqtalǵan. Budan biz kóshpeli mádenıettiń, sonymen birge otyryqshylyq turmysqa da tán mádenıettiń izderi men belgilerin baıqaımyz. Qazaq tiliniń baı bolatyny da sondyqtan.
Tarıhtan alar taǵylymymyzdy uzaqtan izdemeı-aq, halyq danalyǵynyń qaınary – maqal-mátelderden, batyrlar jyrlarynan, ertegi-ańyzdardan, tarıhı jyrlardan, ápsana-hıkaıalardan, qıssa-dastandardan, bılerdiń úlgili sózderinen, jyraýlardyń maǵynaly jyrlarynan, dýaly aýyz abyz aqsaqaldardyń batasynan tabamyz. Bulardyń barlyǵy da san ǵasyrlyq súzgiden suryptalyp ótken, ultymyzdyń uzyna-boıǵy tarıhı tájirıbesin boıyna búkken jáne danalyq tujyrymdaryn qorytqan ǵajaıyp kómbesi.
Osynaý mol muramyz búginde jınaqtalyp, tasqa basylyp shyqty. Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń yjdaǵatymen shyqqan 100 tomdyq «Babalar sózi» ultymyzdyń uly qazynasyna aınalyp otyr.
Endigi kezekte osy muralarymyzdy ıgerý, óskeleń urpaqtyń sanasyna sińirý, ıgiligine jaratý oraıynda atqarar isterimiz kóp. Olardyń da iske asyrý jolyn Elbasy atalǵan maqalasynda nusqap otyr. Bul úshin «Uly dalanyń uly esimderi», «Dala folklorynyń antologııasy», «Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi» jobalaryn iske asyrý usynylǵan.
Osy oraıda til fılosofııasyn qalyptastyrý, germenevtıkalyq zertteýler júrgizýge kóńil bólý, tól tarıhymyzdy tarazylaýdyń jańa konsepsııasyn tujyrymdaý erekshe mańyzdy. О́ıtkeni atalǵan jobalarda faktologııalyq materıaldardy, rýhanı muramyzdy osy kezge deıin qalyptasyp qalǵan eýrosentrıstik birjaqty qasań kózqaras turǵysynan beretin bolsaq, onda birjaqtylyqqa urynamyz. Iаǵnı, tarıh taǵylymyn da, Elbasy usynǵan tyń oılardyń da astary men mazmunyn jete uǵynbaǵan bolar edik. Sondyqtan atalǵan jobalardy iske asyrǵanda Elbasynyń túpki oıyna jete mán berip, barynsha ultymyzǵa paıdaly bolatyndaı, tarıhtyń taǵylymyn durys paıymdaı otyryp kirisý qajet. Elimizdegi fılosofııa, ádebıettaný, til ǵylymy, áleýmettaný, psıhologııa, óner, t.b. salalar mamandarynyń birlese otyryp talqylaýlar men paıymdaýlarǵa jumyla kirisip, ortaq bátýaly baılamǵa keletin tus ta osy kez.
Sonda ǵana shyn máninde tarıhtan tamyrlanýǵa da, tarıhtan rýhtanýǵa da zor múmkindik týmaq.
Álbette, tarıhyn tanyǵan, tarıhynan taǵylym alǵan jáne sol arqyly tamyryna jalǵanǵan ulttyń alar asýy da, shyǵar bıigi de mol bolmaq. Ylaıym, solaı bolsyn dep tileımiz.
О́mirzaq AITBAIULY,A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi
ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri,
Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, UǴA akademıgi