Qobyz. Qazaqtyń qara qobyzy. Osy qobyz degen bir sózdiń ózinde ǵana qanshama kúı, áýez, dybystyq úılesim bas qosqan syqyldy.
Qobyz. Qazaqtyń qara qobyzy. Osy qobyz degen bir sózdiń ózinde ǵana qanshama kúı, áýez, dybystyq úılesim bas qosqan syqyldy.
Qazaqtyń qazaq ısimen birge ǵumyr keship kele jatqan qasıetti qara qobyzdyń aty atalǵanda til ushyna aldymen Qorqyt ata, Yqylas esimderi oralady. Qorqyttyń jóni bir basqa. Al Qurmanǵazy, Táttimbet, Aqan seri, Birjan sal syndy alyptarmen qazaq mýzyka óneriniń altyn ǵasyryn birge jasasqan Yqylas babamyzǵa degen qalyń qaryndas el ishiniń yqylasy ejelden-aq erekshe bolǵanymen, qudaıdyń oń kózi oǵan táýelsizdik jyldarynda ǵana shyndap túsken sııaqty. Báıgege túsip san sáıgúliktiń ishinde ozyp kelgen Qoılybaıdyń qobyzyndaı bolyp, ardaqtalǵan alyptarymyz ben arystarymyzdyń mereıtoılary sherýine Yqylas qobyzy da qosyla quıǵytqandaı áserdemiz.
Qudiretti qobyzshy sazgerdiń dúnıege kelgenine bıyl 170 jyl. Ulttyq mádenıetimizdiń osy eleýli oqıǵasy tusynda Yqylasty tanyp bilýge ejelden eńbek sińirip júrgen azamattardyń biri belgili sazger, jazýshy, mýzyka zertteýshisi Ilııa Jaqanovty eske alyp qoıǵannyń da artyqtyǵy bolmas. Ilekeńniń «Yqylas» atalatyn úlken romany oqyrman qaýymǵa tıgeli shırek ǵasyrdan asty. Qazir de uly qobyzshynyń keıingi qııapatty ómirinen oqtyn-oqtyn tebirenisti novellalar týdyryp qoıyp júr. Osydan jıyrma jyldyń arysynda, qobyzshynyń 150 jyldyǵy qarsańynda «Raýan» baspasynan «Qobyz atasy Yqylas» jınaǵyn qurastyryp shyǵarǵan bolatyn. Ssenarııin ózi jazyp, óz áýletimen birge ózi demeýshi bop «Qazaqfılm» stýdııasynda «Yqylas» atty tolyq metrajdy derekti fılm túsirgen edi. Belgili sýretshi Madııar Ysqaqovtyń uly qobyzshy-kúıshiniń portretin jasaýyna keńesshi bolǵany da jadymyzda. Bizdiń de Yqylas týraly áńgimeni Ilııa aǵadan tyńdaýǵa yqylastanǵanymyz osy sebepten edi.
– Ileke, Qorqytty ańyzben aıalap, myń jyldan beri umyttyrmaǵan, Yqylasty Yqylas mýzykasynyń bıigine jetkergen qobyz emes pe. Osy qazaqtyń qyl shekti qara qobyzynyń ne qudireti bar?
– Mynaý baıtaq tylsym dúnıe – tabıǵattaǵy, jalpy jaratylystaǵy myń-mıllıon dybystardyń anasy – ýil. Adamnyń tili, áýezdi daýysy áýeli besiktegi sábı ýilinen bastaý alady. Surapyl daýylǵa aınalarda jel de ishin tartyp, uzaq-uzaq ýildeıdi emes pe. Al endi tek qazaq emes, jalpyálemdik mýzyka bilgirleriniń zertteýlerine zer salsaq, barlyq sıqyrly dybys, sazdy áýen qobyz ýilinen shyǵady, skrıpka, vıoloncheldiń, ysyp, yzyp oınaıtyn aspaptardyń báriniń túpki áýezi qobyzda jatyr. Akademık Álkeı Marǵulannyń eńbekterinde qobyzdy sonaý oǵyz zamanynan saıratady. Munyń ózi qobyz odan da arǵy kóz jetpes kóne ýaqyttarda jasaǵan degen uǵymǵa jeteleıdi. Shyńǵyshan kezeńindegi alasapyrandy, Altyn Ordanyń qulaǵan qasiretin, noǵaıly eliniń toz-toz bop ydyraǵan nalaly kúnderin qazaqtyń abyz jyrshylary qobyzben tolǵaǵan. Bizge jetken Janaq, Shóje jyrlaǵan epostyq jyrlar qobyzben aıtylǵan. «Qozy-Kórpesh – Baıan sulýdyń» Janaq jyrlaǵan nusqasyndaǵy ǵajaıyp án «Aq Baıanǵa» qobyzshy bitken tańdaı qaǵady. Oǵan vıolonchelıster de ińkár. Bul – qazaqtyń ádebı-mýzykalyq folklorynda qobyzdyń óte áriden tartyp aıryqsha oryn alatyn taǵdyryna jarqyn mysal.
El aýzynda Qoıandy jármeńkesinde kúı tartqan jasóspirim Yqylasqa súıingen Janaqtyń sózi bar. Sonda qobyzdy adamsha sóıletken uly Janaqtyń ózi Yqylas qobyzyn tyńdap otyryp: «Áı, Shóje, myna bir qobyz úni qaıda ketip barady, jarqynym?» degende, Shóje julyp alǵandaı: «Ýaı, qudaı-aı, men jazǵanda kóz bar deısiń be? Bul qobyzdyń úni kóz jetpeske ketip barady ǵoı» depti.
– Shójekeń shyn áýlıe eken. Sonda ol Yqylas qobyzynyń ǵajaıyp úni qazaq saharasynyń sheńberinen asyp, álemdi sharlaıtynyn boljapty-aý.
– Onyń ras. Yqylas mýzykasy «minekı, qazaǵymnyń sazy» dep eshkimnen uıalmaı, qaıta maqtanyshpen tyńdatarlyqtaı álemdik deńgeıge shyrqap shyqty. Soǵan bir-eki mysal keltireıin. Qobyzshy Symataı Úmbetbaev Italııada Yqylas kúılerin tartqan kezde zaldaǵy halyq oryndarynan tura kelip qoshemet kórsetipti. «Bizde skrıpkanyń piri Paganını bolsa, shyǵys elderinde mynadaı ǵajap aspap baryn birinshi ret kórip, bilip, tyńdap otyrmyz», desip tańda