Jazy jaılaýda, qysy qystaýda kóship-qonyp júrgen qazaq halqynyń negizgi baspanasy – kıiz úı bolǵany belgili. Ultymyzdyń kóship-qoný tájirıbesinen týyndaǵan kıiz úı – jazdyń ystyǵy men qystyń sýyǵynan, kúnniń aptaby men túnniń dym-syzynan saqtaǵan. Kóshpeli turǵyn úı – tez jyǵyp, shapshań tigýge, ıaǵnı kóship-qonýǵa yńǵaılylyǵymen talaı ǵalymdardy tańǵaldyrǵan. Shyndyǵynda da, jarty saǵat ishinde jyǵyp-artýǵa, jarty saǵat ishinde kólikten túsirip, qurastyryp alýǵa bolatyn mundaı úı búginge deıin esh jerde oılap tabylmady desek artyq aıtqandyǵymyz emes.
Osynaý jınalmaly kıiz úıdiń keregesinen bastap, esigi, ýyqtary, shańyraǵy aǵashtan daıyndalǵan. Tabıǵı taza ónim retinde, qazaq turmysynda úı ishinde turatyn buıymdar da aǵashtan soǵylǵan. Sandyq, kebeje, júkaıaq, aǵash tósek, adalbaqannyń qaı-qaısysyn alyp qarasaq ta erekshe sheberlikpen jasalǵanyn kóremiz.
Joǵaryda atalǵan buıymdardyń alǵashqylaryn kórip, bilip, estip júrgenimiz ras, alaıda, adalbaqan jaıly kóp aıtyla bermeıdi. Ashanyń kómegimen kıiz úıdiń shańyraǵyn kúldireýishinen ilip alyp, joǵaryǵa kóteretin adalbaqan kıiz úıdi qurǵan ýaqytta qoldanylady. Eń qyzyǵy, onyń buıym retinde ózge de qyzmetteri bar eken.
Jalpy, qolónershiler adalbaqandy aǵashtan da, temirden de jasaıdy. Ertede ony jasaıtyn ismerlerdi «úıshiler» dep ataǵan. Úıshiler adalbaqanǵa qyzyl tústi qaıyń men jemis aǵashtaryn qoldanǵan. Tarıh betterin paraqtar bolsaq, adalbaqan HIH-HH ǵasyrlarda keńinen qoldanysta bolǵan eken. Ásemdik úshin oıý-órnektermen órnektelgen adalbaqandy kúmis ilmekter jáne zergerlik áshekeılermen bezendirgen, jıekterine alty dana ilgish ornalastyrǵan. Osyǵan qarap-aq adalbaqandy úı ishinde kıimilgish retinde paıdalanǵanyn baıqaýǵa bolady. Oǵan kıim, aıaqqap, qorjyndar, tipti qarý-jaraqtar ilgen. Ertede adalbaqan áıelderdi bosandyrýǵa da paıdalanylǵan. Adaldyqtyń sımvoly – adalbaqan jańadan otaý tikken jastardyń shańyraǵyn ornyqtyrýǵa yqpal etýimen de qundy. Shańyraqtyń ıesi retinde úı qurastyrýda ony tek er kisiler ustaǵan.
Baızaq aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń «Etnografııa» zalyndaǵy alty qanatty kıiz úıdiń ishinen adalbaqandy kórýge bolady. Qazaq halqynyń ótken tarıhynan, qazynaǵa baı qolónerinen syr shertip turǵan – adalbaqannyń ulttyq qundylyq retinde alar orny erekshe ekendigin jastarǵa meılinshe uǵyndyrý bizdiń basty paryzymyz. Sebebi Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵandaı «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy».
Aıdana ShOTBASOVA,
jýrnalıst
Baızaq aýdany