Qoǵam ımmýnıteti de synaqtan ótip jatyr

Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasy Nur­sultan Nazarbaev ta syn saǵatta ultqa Ún­deýin joldap, otandastarymyzdy jasam­paz ıdeıalarymen rýhtandyrdy. Elbasy­nyń tikeleı bastamasymen arnaıy qor qury­lyp, koronavırýstan japa shekkenderge, ásirese dárigerlerge, turmysy tómen otba­sy­laryna kómektesý úshin qarjy jınala bastady. Elimizdiń iri kásipkerleri halyq­ty qoldaý sharalaryna kóptep atsalysty.

Qazirshe Tótenshe jaǵdaıǵa jaýapty memlekettik qurylymdarǵa min taǵyp, syn aıta almaımyz. Sheshimder ýaqtyly, atqarylǵan sharalar naqty. «Tas túsken jerine aýyr» degendeıin osynaý alapat synnyń alǵy shebinde júrgen Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń mamandary men qatardaǵy dáriger, medbıkelerdiń eńbegine elimiz dán rıza. Kúni keshe ǵana  «AQSh-tyń Aýrýdy baqylaý jáne taratpaý ortalyǵynyń (CDC) Ortalyq Azııa boıynsha ofısiniń dırektory D.Sınger elimizde koronavırýsqa qarsy áreketke, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men vedomstvo basshysy Eljan Birtanovtyń jumysyna joǵary baǵa berdi» degen habardy el gazeti «Egemen Qazaqstan»-nyń betinen oqyp, qýanyp qaldyq. «Qazirgi tańda Qazaqstanda vırýstyń tarap kele jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Áıtse de, onyń qarqyny baıaý. Kópshiliktiń jınalýyna, syrtqa shyǵýǵa tyıym salý oń nátıje kórsetip otyr. Dál qazir vırýstyń taralýy baıaý dep aıta alamyn» degen eken  D.Sınger myrza. «Jaqsy sóz – jarym yrys». Bedeldi halyqaralyq uıymdardyń elimizdiń densaýlyq saqtaý júıesine, mańdaıaldy mamandarymyzǵa mundaı baǵa berýi kóńilge medet berip, júrekke úmit uıalatady. USAID-tiń Orta­lyq Azııadaǵy densaýlyq saqtaý jáne bilim ofısiniń dırektory Djoshýa Karns myrza da Qazaqstan dárigerleriniń kásibı daıyndyǵyn joǵary baǵalaǵan eken.

«Aýyl» partııasynyń belsendileri de alǵashqylardyń biri bolyp áleýmettik jeliler arqyly «Aq qanatty perishtedeı aq halatty abzal jandar» atty jyr chelendjin jarııalap, elimizdiń ot aýyzdy, oraq tildi aqyndary dárigerler qaýymynyń kóńi­line medet bolar óleń-jyrlaryn arnady. Áp-sátte áleýmettik jelide taraǵan  aqyndardyń jyrlaryn sazgerler ilip áketip, keıbir óleń órnekteri ánge aınaldy.

Memleket basshysynyń qaýlysymen quryl­ǵan Tótenshe jaǵdaı jónindegi memle­kettik komıssııa da moınyna júktel­gen mindetterdi múltiksiz atqarýda. Jedel qabyl­danǵan sheshimderdiń shuǵyl ári ýaqty­ly oryndalýynyń nátıjesinde indet­tiń alǵashqy qarqyny qaıtaryldy. Alapat indettiń alǵashqy soqqysyna tótep bergen memleketimizdiń basqarý tetikteri berik, qu­rylymdyq júıesi ornyqty eken­di­gine kóz jetkizip, eldigimizdiń irgetasynyń myq­tylyǵyn da senimdilikpen sezine bildik.

El Prezıdenti Tótenshe jaǵdaı jarııa­lanǵannan keıin úsh márte málimdeme jasady. Bul málimdemeler indet saldarynan kún ótken saıyn ózgerip jatqan eldegi áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi naqty sheshýge baǵyttaldy. Memleket basshysy men Úkimet búgingi el ekonomıkasynyń múmkindikterin saralap, qalyptasqan jaǵdaıdy shynaıy baǵalap, naqty áleýmettik, ekonomıkalyq nátıjege negizdelgen qadamdardy usyndy. Máselen, medısına salasy mamandaryn áleýmettik  qoldaý jáne olarǵa  qosymsha ótemaqy taǵaıyndaý týraly qabyldanǵan sheshimdi el turǵyndary óte mańyzdy qadam dep qabyldady. Prezıdenttiń tapsyrmasyna oraı ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jáne resmı jumysy joq bolsa da, tabys kózi bar azamattar sanaty da bir aılyq tómengi jalaqy mólsherindegi áleýmettik tólemaqymen (42 500 tg ) qamtylatyn boldy. Iаǵnı elimiz boıynsha jalpy sany 3 mln-ǵa jýyq azamat atalǵan tólemaqymen qam­tylmaq. Budan bólek zeınetaqy men memlekettik járdemaqylardyń on pa­ıyzǵa ósirilýi, mindetti áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý júıesine tirkelmegen azamattarǵa 1 shildege deıin atalǵan júıe aıasynda qyzmet kórsetý, múmkindigi shekteýli azamattar men balalar, kóp balaly otbasylarǵa turmysqa qajetti zattar men azyq-túlik  túrlerin tegin berý, iri qala­lardyń tóńiregindegi jastardy ju­­mys­­pen qamtý úshin kóterme tólemaqy taǵa­­ıyn­daý sııaqty bastamalar – qoǵamnyń áleý­mettik turǵydan álsiz toptaryn qoldaý bo­ıynsha óte qajetti jáne naqty sheshimder.

Orta jáne shaǵyn bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan salyqtyq jeńildikter – qazir­gideı qıyn kezeńde asa qajetti qadam. Aýyl sharýashylyǵy salasynda kóktemgi egis jumystaryna qosymsha qomaqty qarajat bólinip, janar-jaǵarmaı baǵasyna jasalatyn jeńildikter de daǵdaryp qalǵan dıqandar qaýymyna senim men qajyr-qaırat syılary anyq. Bul maqsatqa qosym­sha 100 mıllıard teńge qarjy bóli­nip, 6% mólsherlememen nesıe berilmek. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵ­darlamasy boıynsha qarastyrylǵan 300 mlrd teńgelik qarajat ta daǵdarys kezinde ekonomıkanyń tamyryna qan júgirtedi degen úmit bar. Kóktemgi egis jumystary shuǵyl sharalar men shapshań áreketti kerek etedi. О́kinishke qaraı keı jaǵdaıda joǵaryda qabyldanǵan pármendi sheshimderdiń jekelegen vedomstvolar men aımaqtarda júzege asyrylýy kóńil kónshitpeı tur. Kúni keshe ǵana aımaqtardaǵy dıqandardyń janaıqaıy meniń partııa tóraǵasy jáne Senat depýtaty retinde Úkimetke depýtattyq saýal joldaýy­ma sebep boldy.

Kóktemgi dala jumystaryna qaralǵan 170 mlrd teńge qarjynyń basym bóligi Agrarlyq nesıe korporasııasy arqyly nesıe seriktestikterine, ekinshi deńgeıli bankterge bólinedi. Bul óz kezeginde iri taýar óndirýshilerge basymdyq berip, usaq sharýashylyqtardy qarjylyq qoldaýdan shet qaldyrady degen sóz. Mysaly, osy ýaqytqa deıin taratylǵan 51 mlrd teńge nesıeni tek 1822 aýyl kásiporyny paıdalanǵan. Bul barlyq qojalyqtyń 1%-y ǵana. Ekinshi deńgeıli bankter arqyly 77 taýar óndirýshi orta eseppen 288 mln teńgeden qarjylandyrylyp, barlyq nesıe kóleminiń 41%-yn paıdalanǵan. Al shaǵyn qojalyqtarǵa 3%-y ǵana buıyr­ǵan. Sharýalar úshin nesıe berýde áli kúnge deıin bank talaptary joǵary. Aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń 70%-nyń qarjylyq jaǵdaıy nashar. Janar-jaǵarmaı, qosalqy bólshekter men mıneraldy tyńaıtqyshtar baǵasynyń sharyqtap ósýi kóp qojalyqty, ásirese shaǵyn sharýashylyqtardy turalatyp, qarjy daǵdarysyna ushyratty. Buǵan deıin kóktemgi dala jumystarynyń 80%-yn sharýalar óz qarjysymen atqaryp kelgen. Bıyl ol 50%-ǵa jetpeýi de múmkin. Onyń ústine, memlekettik sýbsıdııalar keshiktirilýde. Egis egýge qarastyrylǵan sýbsıdııalardyń biraz bóligin jergilikti ákimdikterdiń kepildigi boıynsha aldyn ala tóleýdiń joldaryn qarastyrý da óte mańyzdy. Agrarlyq sektorda usaq sharýa­shylyqtardy qarjylandyrý maq­satyn­da aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qoryn, onyń jergilikti fılıaldaryn osy jumystarǵa tartý, mıkronesıeler kólemin 2-3 esege arttyrý qajet. Kóktemgi dala jumystaryn erte bastaǵan ońtústik óńirlerde alǵashqy ónim de jınala bastady.

Qazirgi tańda tek Túrkistan oblysynyń ózinde 300 myń tonna qyryqqabat, 70 myń tonnadan astam qııar men qyzanaq pisip, daıyn tur. Qyzylorda, Jambyl, Almaty oblystaryndaǵy jylyjaılar men dala eńbekkerleriniń ónimderi taǵy bar. О́kinishke qaraı buryn óz ónimderin oblys ortalyqtaryna, iri megapolısterge, tipti Reseı qalalaryna shyǵaryp júrgen sharýalar tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty qoıylǵan blok-beketterden óte almaı, kóp qıyndyq kórýde eken. Osy bir qıyn-qystaý ýaqytta tıisti memlekettik organdar tarapynan jedel sharalar qabyldanatynyna kámil senemiz.

Eldi etpen de, sútpen de, nanmen de qamta­masyz etip otyrǵan – aýyldyń berekeli tirligi. Qazaqstannyń aýylsharýashylyq óndiris keshenin damytýǵa áleýeti asa joǵary. Aýyl sharýashylyǵy salasynda san jyldar boıy sapaly reformalar jasaldy desek te, júıege engizilgen jańashyldyqtar aıaǵyna deıin jetkizilmegen. Memlekettik baǵdarlamalardyń bireýi aıaqtalmaı jatyp, Úkimet aýysqan saıyn basqa bir baǵdarlama qabyldanǵan kezder de boldy. Bul saladaǵy memlekettik saıasattyń turaqsyzdyǵyn týǵyzdy. Sondyqtan da aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń biryńǵaı ulttyq strategııasyn qabyldaıtyn kez kelgen syńaıly. Keminde on, on bes jyldyq damýdy maqsat etetin strategııalyq qujat eń bastysy ınvestorlar úshin aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyndaǵy saıasattyń turaq­tylyǵynyń kepilindeı bolar edi.

Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý máselesin tıisinshe jolǵa qoıa almaı kele jat­qanymyz aqıqat. Bul eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı qater tóndiretin faktor.

Keıbir ımporttyq taýarlardyń tapshy­lyǵy otandyq ónimge básekelestik turǵy­dan basymdyq týǵyzady. Tek bul jaǵdaıdy otandyq taýar óndirýshiler ońtaıly paıdalanyp, jedel áreket jasap, shapshań iske kóshýi tıis. Jeńil ónerkásibi men óńdeý salasy jaqsy damyǵan elderdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksportynyń kólemi óte joǵary ekenin baıqaımyz. Máselen, baýyrlas Túrkııa elinde 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksport kólemi 23,3 mıllıard dollardy quraǵan eken. Salystyrar bolsaq, atalǵan kezeńde bizdiń elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksport kólemi 3,3 mlrd dollardyń jobasynda. Jer kólemi jaǵynan Qazaq­stannan 3,2 ese kishi Túrkııanyń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy áleýeti bizdiń elden basym emes ekeni aıdan anyq. Másele saladaǵy memlekettik saıasatta. Birinshiden, ol elde aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýshylarǵa kóptegen jeńildik, túrli saqtandyrý tetikteri qarastyrylyp, bıýrokratııalyq bógetter alynyp tastalǵan. Dıqandaryna ónimdi egis alańynan deldalsyz tikeleı eksportqa jiberetin múmkindikter jasalǵan. Al bizdiń elde aýyl sharýashylyǵy ónimin eksporttaý baǵytynda atqarylar sharýalar áli jeterlik. Eń aldymen eksporttaý salasyndaǵy bıýrokratııalyq bógetterdi azaıtyp, monopolııalandyrýǵa qarsy zań jobalaryn qabyldaý qajet.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń saıası baǵyty elimizdi postkeńestik keńistiktegi elderdiń aldyńǵy qataryna shyǵardy. Tipti qazirgideı tótenshe jaǵdaıdyń ózinde Elbasy qalyptastyrǵan Ulttyq qordyń qarajatyna arqa súıep jatqanymyzdyń ózi biraz jaıdy ańǵartsa kerek. Basqasyn aıtpaǵanda, pandemııa jaǵdaıy týyndaǵan kúnnen bastap, qarapaıym turǵyndardyń ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerin sheshý úshin elimizde bólingen qarajattyń kólemi óte aýqymdy. Qazaqstanda barlyq ekonomıkalyq, áleýmettik sharalarǵa 5,9 trln teńgeniń kóleminde qarjy bólinip otyr. Bul – jalpy respýblıkalyq bıýdjettiń teń jartysyna para-par qarjy. El tarıhynda dál osyndaı kólemde qosymsha qarjy bólý buryn-sońdy bolmaǵan. Bólingen qar­jyny ár turǵynǵa shaqqanda Qazaqstanda 347 myń teńgeden kelse, al Reseıde – 53 800, Armenııada – 50 322, Grýzııada – 45 700, Ýkraınada – 37 300, Ázer­baı­janda – 25 900, О́zbekstanda 13 800 teń­ge­den kelip otyr. Qazaqstannyń ár tur­ǵyn­ǵa shaqqanda bólgen qarajat kólemi joǵaryda atalǵan alty memlekettiń ár adamǵa bólgendegi qarajatyn qosa alǵanda 1,5 ese artyq.

Qazir bizge turǵyndardyń karantındik jaǵdaıdy tıisinshe qabyldap, memlekettik qurylymdar tarapynan qoıylǵan talap, sharttardy buljytpaı oryndaýy óte mańyzdy. «Quqyǵymyzdyń qorǵalýy óz jaýapkershiligimizdiń deńgeıine baılanys­ty» degen eken Djon Kennedı. Demek dál qazirgideı sátte ár azamat memleket den­saý­lyǵymdy qorǵap, amandyǵyma kepil bolsyn dese, tótenshe jaǵdaıda qoıyl­ǵan talaptardy buljytpaı oryndap, temirdeı tártipti saqtaı bilýi tıis.

Qazir ne kóp, negizsiz aqparat kóp. «Jaý joq deme, jar astynda» degen halyq dana­lyǵy. Jymqyrǵanyn jat jurtqa asyryp, elden bezip, týǵandaryna tasadan tas atýdy ermegine aınaldyrǵan ezder taǵy bar. Tábeti tajal vırýspen uryqtas nemelerdiń bar nıetteri urymtal sátti paıdalanyp, sút­teı uıyǵan eldiń ishine iritki salyp, zar­dap shektirý. Alaıda aq pen qarany ajy­r­ata alatyn sanaly erlerimizdiń ondaı qara nıettilerdiń qańqý sózderi men qysyr áń­gi­melerine erip ketpesine kámil sene­min. Tóten­she jaǵdaıda saýlyǵymyz ben aman­dy­ǵy­myzdyń kepili bolyp, bar jaýap­ker­shilikti moınyna alatyn jalǵyz kúsh – memleket. Sondyqtan da elimizdiń azamat­taryn tek memlekettik resmı organdar ­ta­rat­qan aqparatqa ǵana senýge shaqyramyn.

Sıfrlandyrý salasy ǵylymnyń negizine ǵana emes, kúndelikti tirligimizdiń kózine de aınaldy. Bir qyzyǵy, korona­vırýs­pen kúreste eń tıimdi jáne shapshań ádister taǵy sol sıfrly tehnologııalardan keldi. Pandemııa kezinde Qytaı, Sınga­pýr, Ońtústik Koreıa sııaqty elder­degi tur­ǵyndardyń dene qyzýy men fızı­ka­lyq ahýalyn qosa aıqyndaıtyn beıneka­mera­lardyń paıdasy kóp bolypty. Al sıfr­landyrýdyń bizdegi ahýaly syn kóter­meıtinin tótenshe jaǵdaı taıǵa tańba basqandaı etip kórsetip berdi. Aty dardaı memlekettik baǵdarlama bar, bólingen qarjy da qomaqty. Bul salada da ázirge ımportqa táýeldi ekenimizdi moıyndaýǵa májbúrmiz. Eldiń sıfrly júıesine engizilip jatqan noý-haýlardyń qanshasy sheteldik, qanshasy otandyq ekenine monıtorıng jasaǵan kim bar? Jaýapty mınıstrlikterdiń esebin tyńdasań, eshkimge esemiz ketip jatpaǵandaı kórinedi. Alaıda alysqa barmaı-aq Skype-ty estondar, World of tanks-ty belorýster, InDriver-di sahalar (ıakýttar) oılap tapqanyn biletin adam eshbir mınıstrdiń esebine sengisi kelmeıdi. Jalpy, bizdegi júıe endigi jerde qurǵaq esepke emes, naqty nátıjege jumys istese. Eseptiń kózge kóriner naqty nátıjesi mynadaı bolsa kerek: memleket qoldaýymen ashylǵan Joǵary tehnologııalar parki Belarýstyń bıýdjetine jylyna 900 mln dollarǵa jýyq kiris kirgizedi (bul eldegi barlyq jeke kásipkerlerdiń salyq kóleminen asyp túsedi), InDriver Iаkýtııa bıýdjetine júz mıllıondaǵan rýbl salyq tóleıdi. Bizdiń qoǵam da mınıstrlikterdiń qurǵaq esebin emes, dál osyndaı naqty nátıjelerin kórgisi keledi.

Ár qıyndyqtyń bir qaıyry da bolatynyn úıretti bizge bul indet. Elimizdiń sanaly azamattary úılerinde otyryp-aq biri jyly sózimen, biri án-jyrymen, biri nebir kreatıvti chelenjderimen qulazyǵan kóńilderge úmit, jabyrqaǵan jandarǵa jylylyq syılap jatyr.

Iá, kóńil el jaqtaǵy aǵaıyndy oılap elegizıdi. Qalalarymyzdy torlaǵan indettiń qara bulty altyn uıa aýylymyz­dan aýlaq bolsa eken dep tiledik. Bul tileýi­miz de jyr bolyp tógilip, án bolyp áýeledi. «Aýyl» partııasynyń belsen­dileri el basyna kún týǵan sátte de eńbek maıdanynyń qaınaǵan ortasynda júrgen aýyl eńbekkerlerine «Dala qaharmandary» ánin arnady. Ulylarymyz aıtqandaıyn án de, jyr da «jaıshylyqta týmaıdy, qaı­shy­lyqta týlaıdy». Mine, qıyndyqtyń qaıy­ry, synnyń bizge bergen sabaǵy osyndaı...

Qanshama jomart jandar tarshylyq kórgenderge qol ushyn berip, qaıyrym­dylyq qylýǵa asyǵýda. «Biz birgemiz!» degen qarapaıym heshteg bul kúnderi ulttyń uranyna aınalǵandaı áser beredi. Bútindeı bir qalanyń turǵyndary bir sátte Ánuranymyzdy áýeletip, tóteden tóngen qıyndyqqa muqalmaıtyn ulttyń asqaq rýhyn aıǵaqtady. Imany kámil, rýhy asqaq, bilimi ilgeri, birligi berik el qıyndyqtyń bárin jeńbek. Bir bolaıyq, birlikte bolaıyq, baýyrlar!

Álı BEKTAEV,

Parlament Senatynyń komıtet tóraǵasy, «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasynyń tóraǵasy