Baýyrlas Túrkııa jurty bıyl el parlamentiniń júz jyldyq mereıtoıyn toılaıdy. Mustafa Kemal Atatúriktiń bastamasymen qurylǵan «Uly ulttyq májilis» Anadolyny mekendegen túrikterdiń jarqyn jetistikteriniń kepili.
Bir ǵasyrdy baǵyndyrǵan «Uly ulttyq májilistiń» qurylý tarıhy taǵylymdy tanymǵa toly. Adamzat úshin ótken ǵasyr qanquıly qyrǵynmen este qalǵany belgili. Ásirese, Birinshi dúnıejúzilik soǵys pen onyń saldary jer jahannyń kartasyna óz qoltańbasyn qaldyryp, álemniń kelbeti men keleshegin túbegeıli ózgertti.
XX ǵasyrǵa deıin Anadolyda alpaýyt Osman ımperııasy bılik quryp, jarty álemde jaýlady. Túrik ıanycharlarynyń atyn estigennen-aq «qart qurlyq» sarbazdarynyń jigerine qum quıylatyn. Alaıda Birinshi dúnıejúzilik soǵys Eýropa men Azııany jalǵap, Afrıkany ýysynda ustaǵan alyp ımperııanyń tamyryna balta shapty. Osylaısha, Osman memleketiniń dáýreni ótip, dármeni bitip, tejeýsiz quldyrap, eńsesin jımaı ydyraı bastady.
Jahandyq soǵysta jeńilgendermen birge Osman ımperııasynyń bıligi 1918 jyly «Mondros» kelisimshartyna qol qoıýǵa májbúr boldy. Atalǵan qujatqa sáıkes, «Antantaǵa» múshe memleketter Anadolynyń strategııalyq mańyzy bar kez kelgen aımaǵyn jaýlap alýǵa quqyly edi. Kóp uzamaı alyp ımperııanyń terrıtorııasyna kóz alartyp júrgender qoldy keńinen salyp, Túrkııanyń qalalaryn birinen keıin birin jaýlap ala bastaǵan.
Álem kartasy ózgerip jatqanda el zııalylary ımperııany saqtap qalýdyń amalyn izdegende, Mustafa Kemal Atatúrik kóregendiginiń arqasynda qysyltaıań kezeńde qojyraǵan halqynyń eńsesin tiktep, elin egemendikke jetkizdi. Túrkııanyń arda týǵan asyl eri bul sheshimin «Osmanly sultandyǵyn saqtap qalýǵa tyrysý, árıne túrik ultyna qarsy eń úlken qastandyq bolar edi» dep tujyrymdap, babalardyń dara jolyn jalǵaıtyn jańa baǵyt ustanýǵa sheshim qabyldady.
1920 jylǵy 16 naýryzda «Antantaǵa» múshe memleketteri Ystanbuldy basyp aldy. 1920 jylǵy 19 naýryzda Mustafa Kemal shuǵyl keńes ótkizip, Ankarada jańa parlament qurylatynyn málimdedi. Sondaı-aq bıliktiń jańa tarmaǵyna beriletin quzyretterdi atap kórsetti.
Bir aıdan keıin, 1920 jylǵy 23 sáýirde Ankarada Túrkııa «Uly Ulttyq májilisi» ashylyp, óz qyzmetine kiristi. Mustafa Kemal Atatúrik biraýyzdan Májiliske tóraǵa bolyp saılandy. Túrkııa Uly Ulttyq májilisi men onyń 2 mamyrda qurylǵan úkimeti Anadolydaǵy azattyq soǵysyna basshylyq jasady. Ulttyq kúrestiń nátıjesinde Antep, Marash jáne Ýrfa azat etildi. Ult-azattyq kúres barysynda shyǵys aımaqtarda armıandarǵa, ońtústik aımaqtarda fransýzdarǵa, batys aımaqtarda grekterge toıtarys berildi.
Mustafa Kemal Atatúriktiń sheberligi arqasynda eń áýeli grekterge toıtarys berildi. Keıinnen fransýzdar men ıtalıalyqtardy yǵystyryp shyǵaryldy. Aqyrynda aǵylshyndar da Túrkııa jerinen ketti.
«Uly ulttyq májilis» qurylǵannan keıin úsh jyl ótken soń, 1923 jylǵy 24 shildede Lozanna kelisimsharty jasalyp, Túrkııa ańsaǵan azattyqqa qol jetkizdi. Al 29 qazanda Túrkııa Uly ulttyq májilisi Ankarada resmı túrde Túrkııa Respýblıkasyn jarııalap, Mustafa Kemal Atatúrik Túrkııanyń tuńǵysh prezıdenti bolyp saılandy.
Bir ǵasyr ishinde Túrkııa parlamenti birneshe ret jańartyldy. 1923 jyldan 1945 jylǵa deıin Anadolyda bir partııalyq júıeqalyptasyp, Respýblıkashyl halyq partııasy bılik qurdy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan keıin «Uly ulttyq májilis» kóppartııaly júıege aýysty. Bul úrdis 1960 jylǵy áskerı kóteriliske deıin jalǵasqan-dy. Biraq bılikke Ulttyq bılik komıtetiniń kelýimen Parlament eki palatadan quralyp, Senat – joǵarǵy palata sanaldy.
Al 1982 jylǵy qabyldanǵan Konstıtýsııaǵa sáıkes, «Uly ulttyq májilis» qurylymdyq ózgeriske ushyrap, zamanaýı sıpat ıelendi. Osylaısha, eldi basqarý bir palataly parlamenttik júıege aýysty.
Qoryta aıtqanda, «Uly ulttyq májilis» qaı turǵydan alyp qaraǵanda da Túrkııa táýelsizdiginiń temirqazyǵyna aınaldy. Atatúrikten bastalǵan sara joldy búginde álem halqy aýzynyń sýy quryp áńgimeleıdi. Baýyrlas túrki halqyn mereıli merekesi – «Uly ulttyq májilistiń» júz jyldyq jylnamasymen shyn júrekten quttyqtaımyz.