«Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol, qaza kórgen júregi jaraly ol» dep hakim Abaı aıtqandaı, sońǵy kezde elimizde indettiń indeı túskeni sondaı, tańmen talasa turǵan saıyn júregimiz zyrq eter qaıǵyly habar estıtin boldyq. Covid-19 ınfeksııasyna qosa qos ókpeni qatar qysatyn qyrsyq tumaý qarmaǵyna qanshama jandy ilindirip jatyr. Osy bir kúrdeli ahýaldy eskere otyryp, Memlekettik komıssııanyń sheshimimen elimizde taǵy da eki aptalyq karantın sharalary engizildi.
О́tken aptada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Úndeý jarııalap, elimizdegi jaǵdaıdyń ońaı bolyp turmaǵanyn, ár azamattyń qazasy júregine qatty batatynyn, alapat indettiń aramyzdan talaı asyldarymyzdy julyp áketip jatqanyna qaıǵyratynyn aıtyp, qara jamylǵan otbasylaryna kóńil aıtty. Soǵan oraı 13 shildeni Ulttyq aza tutý kúni dep belgiledi. Prezıdent bul indetti adamzat jýyq arada jeńe qoımaıtynyn, alaıda ýaıym men qaıǵyǵa batyp, eńseni túsirýge bolmaıtynyn da atap ótti.
Iá, «ot ishinde maqtany saqtaıdy» degen sóz bar qazaqta. Ultymyzdyń basyna túsken náýbet kóp. Babalarymyz búgingi zamanǵa deıin qanshama qıyndyqty eńserdi. Talaı ot keshýlerden, taıǵaq joldardan ótti. Ǵasyrlarǵa jalǵasqan alashapqyn jaýgershilik, azamattyq soǵys, asharshylyq, repressııa, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne basqa da aqtańdaqtar jeterlik. Sonyń bárinde qurbandyqsyz bolǵan joq.
Ásili, jazmyshtan ozmysh joq desek te halyqtyń jartysynan astamyna deıin qyrylǵan qasiretti jyldardyń qaıǵyly jasy tarıh paraqtaryna talaı tamdy. Eger osy jastan ár adamnyń ómirin jeke kórer bolsaq, shyn máninde aza boıyń qaza bolady.
Qamyqqan jubanyp, taryqqan qýanyp, armanǵa dármen demeý bolyp HHI ǵasyrǵa jetken ult jahandy jaılaǵan joıqyn indetti de jeńýi tıis. Úmit órge tartady, úmitsizdik kórge tartady. О́mir úıi jelde, úmit úıi saǵymda. Yǵa bermeı, laıyqty qareketke kóshý qajet. Qoǵamdaǵy ortaq oı osyǵan saıady. Qazir memleket bastap, kásipkerler qoshtap, qolynda qarjysy barlar ústep, adam ómirine arasha túsetin qat ta qymbat medısınalyq apparattardy satyp alýǵa bir kisideı jumylyp jatyr. Eldik, kisilik degen – osy.
«Kemedeginiń jany bir» degen, kúlli elimiz ǵana emes, jer-jahan bul indetke tosqaýyl qoıa almaı daǵdaryp otyr. Árıne, biren-saran elder koronavırýsty jeńip shyqqanyn jarııalap, emhanadan emdelip shyqqan eń sońǵy pasıentine iltıpat kórsetip jatyr. Biraq aýyzy-basyńyzdy qansha tumshalasańyz da bir márte tynystaý kerek qoı, alys-berissiz ómir súre almaıtyn ıntegrasııalyq keńistikte shekaralyq kedennen qandaı kedergi qoısańyz da, kózge kórinbeıtin indet ótip ketkende kimge kiná artaryńyzdy da bilmeısiz. «Jazym bolsa, bylamyqqa da tis synady» degen osy shyǵar, bálkim. Dese de qol qýsyryp otyrýdyń qajeti shamaly. Osy bir oımen boıdy bekitsek, barlyq aýyrtpalyqty jeńip shyǵarymyz anyq.
Álbette, Prezıdent aıtqandaı, otandyq medısına bul synaqqa tótep bere almady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń jaýapty oryndardaǵy tulǵalaryna syn aıtyldy, qyzmetterinen shettetildi. Bul qalyptasqan densaýlyq saqtaý júıesiniń kemshilikterin taıǵa tańba basqandaı kórsetip berdi. Iá, kemshilik túzeler, kináliler jazalanar... Qazirgi mindet – ár ýaqytty tıimdi paıdalanyp, barynsha qol ushyn sozýǵa jumylý. О́ıtkeni ýaqyt – adam ómiriniń ólshemi.
Al búgin – Ulttyq aza tutý kúni. Elimizdiń damýyna úles qosqan, tosynnan kelgen indet jaz ómirin qıyp túspegende áli de jurt kádesine jaraıtyn jaqsylarymyzdy, qapyda ómirden ótip kete barǵan azamattarymyzdy aza tutatyn, joqtaıtyn kún. Jalpy, «ár qazaq – meniń jalǵyzym» degen uly sózdi aıtqan biz qazir joqtaı alamyz ba? Laıyqty, baıypty joqtaý bar ma? Álbette, qazaq halqynyń ǵuryptyq tanymynda joqtaýdyń ózi aıryqsha baǵalanatyn alabóten kepıetti dúnıe edi ǵoı. Aıtalyq, ómirden óter aldynda tiri adam áýeli aryzdasady, baquldasady. «Qııamette júzdeseıik, mahsharda kezdeseıik» dep kózine jas alady. Jan tásilim eter aldynda keıingi urpaǵyna ósıet qaldyrady, áldebir jaqynyna ótinish, keńes nemese tapsyrmasyn aıtady. Imanyn úıirip, tilin kálımaǵa keltiredi. Mine, qazirgi indet osynyń bárine úlgertpeı jatyr. Bul jaǵdaıdy ıspan sýretshisi Hýan Lýsenniń «Qoshtasa almaı ketkender» taqyrybyndaǵy polotnosy dál beınelegen.
Qazir estirtý, kóńil aıtý, joqtaý túgelimen áleýmettik jelige kóshkendeı. О́kinishke qaraı, búgingi joqtaýymyz alystan «oı, baýyrymdap», bir-birimizdi qapsyra qushaqtap, óksigimizdi basa almaı, kóp bolyp bólise jeńildetetin beıbit kúnniń joqtaýy bolmaı tur. Oǵan jaqyndap ketkendi jalmaıtyn jaman aýrý mursha bermeı turǵany da belgili. Áıtpese qazaqta aqtaı joqtaý, shashyn jaıý, qara tigý syqyldy joqtaýdyń da adamnyń qoǵamdaǵy ornyna, jasyna qaraı san alýan túri bar. Mine, osynyń bári jaqynynan aıyrylǵan jannyń kóńiline demeý edi ǵoı. Qazir osy ǵuryp, súıekke kirý, arýlaý, topyraq salý, bata oqyrdyń bári tirshiligimizden syrt qalyp otyr. Janazaǵa jıylyp, qaıǵyǵa ortaqtasyp jatqan jurt qarasy artsa «bul qalaı?» deıtin kúnge kez boldyq. О́ıtkeni eń basty qundylyq – adam ómiri. Al jeri men halqynyń sany arasynda aıtarlyqtaı alshaqtyq bar bizdiń elge qazirgi eń basty murat – adam resýrsyn saqtaý bolýy tıis.
Jalpy, aza tutýdy ár halyq árqalaı rásimdermen ótkizedi. Kıim kıisine, tipti shash qıysyna deıin mán beriletin halyqtyq ǵuryptar bar. Qaıbir elder azaly poshta markasyna deıin shyǵarady. Búgingi zamanda kóbinese Frederık Shopenniń «Jerleý marshy» oınalady. Al elimizde kók baıraq tómen túsiriledi. Bir mınýt únsizdik jarııalanady. Budan basqa qandaı sabaq alatyn dástúrler engizilýi qajet?
Qazaq halqynyń dombyra, qobyz, sybyzǵy sııaqty ulttyq aspaptarynda oryndalatyn kúıleriniń ishinde joqtaý týraly kúı jeterlik. Mine, osy bir baıyrǵy joqtaýlardy osyndaı qaraly kúnde qazirgi kórermenge ańyz-ápsanasymen birge jetkizýdiń joldaryn oılastyrý qajet sııaqty. Bul kúıler qanymyzda qalǵan ulttyq kodty tap basady. О́ıtkeni kúı qaıǵyly sarynda bolǵanymen, onyń ózeginde eldiń taǵdyry, adamnyń kórgen teperishi bar. Iаǵnı kez kelgen kúıdiń otansúıgishtik, optımızmge toly rýhy bolady. Qıyndyqtarǵa moıymaýǵa, kúresýge shaqyrady. Osy bir asyl qazynany elimizdiń tele-radıo arnalary múmkindiginshe halyqqa jetkizýge kúsh salsa, bul da bir Ulttyq aza tutý kúniniń qaıǵyǵa qulaı bermeı, qaıta qaırat qosýǵa úndegenindeı tálimi bolar edi.
Sondaı-aq bul indetpen kúrestegi maıdannyń alǵy shebinde bolyp, indet juqtyryp qaza bolǵan dárigerlerge, polısııa qyzmetkerlerine jáne basqa da salalyq mamandardyń jaqyndaryna marqumnyń ujymy men memleket tarapynan belgili bir dárejede qoldaý kórsetetin kúnge aınalǵany jón.
Izgilikte shek joq. Atandy da jyǵatyn aýrýǵa atoılap qarsy shyqqan eriktilerdiń eńbegin laıyqty baǵalaýdy da oılastyrý kerek shyǵar. Árıne qoǵam bolyp oı qosyp, azaly kúnniń mán-mańyzyn arttyratyn taǵylymdy dúnıe aıasyn keńeıte túsýge bolady.
Eń bastysy, Ulttyq qaýipsizdik qyzmetkerleri kúnimen tuspa-tus kelgen Ulttyq aza tutý kúninde densaýlyq salasynyń eń basty qaýipsizdik máselesine aınalǵanyna kózimiz jete túskendeı.