Dúnıeni bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzyp jibergen juqpaly indet álemniń ekonomıkalyq damýy men óndiristik úderisin qaıta josparlaýǵa májbúr etkeni anyq. Iаǵnı, budan bylaıǵy kezeńde tutyný naryǵyn qamtıtyn ónerkásip salasyndaǵy jahandaný úrdisi úzilip, ishki óndiristerdiń damýyna kóńil bólýdiń mańyzy kún tártibine shyǵady.
Bul, ásirese memleketter damýyndaǵy strategııalyq baǵyttardyń ulttyq qalypqa oralýyna jol ashatyn tıimdi múmkindik retinde baǵalanýy kerek. Onyń ishinde jeńil ónerkásip pen farmasevtıka óndirisine birinshi kezekte kóńil bólinýi tıis. Anyǵynda, koronavırýs pandemııasynyń saldarynan týyndaǵan bul talaptar ulttyq ekonomıkany modeldeý men ındýstrııalandyrý baǵyty boıynsha otandyq farmasevtıkaǵa erekshe nazar aýdarý kerek ekenin eske salǵandaı. О́ıtkeni sońǵy aptada Qazaqstanda dári-dármek tapshylyǵy anyq sezilip, densaýlyq saqtaý salasynyń jumysy aqsap qalǵanyn jasyrýǵa bolmas. Demek dári-dármek óndirisin órkendetý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaý – mindet.
Qazaqstan úshin farmasevtıka óndirisi tańsyq emes. Iаǵnı, elimizde dári-dármek shyǵarýǵa múmkindik bar ári oǵan barlyq jaǵdaı da jasalǵan. Endigi jerde bul salanyń damýyna joǵarǵy deńgeıde baqylaý ornap, qarjylaı qoldaýdyń nátıjesin talap etý tetigi kúsheıýi qajet sııaqty. О́ıtkeni qazir otandyq naryqqa qajet dári-dármektiń 87 paıyzy shetelden tasymaldanady. Al qalǵan 13 paıyz úleske ıe qazaqstandyq ónimniń ózi medısına salasy men halyq densaýlyǵyna qajet ónim túrin shyǵarýǵa qol jetkize almaı otyr. Otandyq farmasevtıkanyń bul máselesine Qoǵamdyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev basa nazar aýdaryp, salany damytýǵa qatysty túbegeıli reforma jasaý qajet ekenin aıtqan bolatyn. Iаǵnı Prezıdent farmasevtıka salasyndaǵy jańa saıasat ishki naryqtaǵy suranysty qamtamasyz etýge, óndiriske ozyq tehnologııa úlgisin tartýǵa jáne ımportty almastyrýǵa baǵyttalatyn ótkir shara týraly atap ótti.
«О́kinishke qaraı, elimizdi dári-dármekpen jáne medısınalyq ónimdermen qamtamasyz etý isiniń olqylyqtary anyqtaldy. Biz – ımportqa táýeldimiz. Shetelden keletin dárilerdiń naryqtaǵy úlesi 88 paıyzǵa jýyq. Soǵan qaramastan, otandyq ǵylymnyń farmakologııalyq zertteýler júrgizý úshin tájirıbesi jetkilikti. Ǵylymı baza da, bilikti mamandar da bar. Sondyqtan úkimet dári-dármek óndirisiniń birtutas júıesin qurýy qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazir elimizdiń farmasevtıka óndirisinde 168 nysan jumys isteýde. Olardyń úsheýi qýatty kásiporyn sanatyna kiretin bolsa, 11 óndiris ornynyń jumys qýaty ortasha jáne 154 mekeme shaǵyn ónerkásip qatarynda atalady. Sondaı-aq bul salada 16 myńnan asa adam jumyspen qamtylǵan eken. Al 2010 jyl men 2018 jyl aralyǵyndaǵy kezeńde farmasevtıkany damytýǵa arnalǵan 30 joba maquldanyp, oǵan 45 mlrd teńge qarjy baǵyttalǵan. Ári dári-dármek óndirisine ınvestısııa tartý jumysy da jandanǵan. Qazir Qazaqstanda Túrkııa, Polsha, Qytaı jáne Reseı eliniń qarjysyna salynǵan zaýyttar ónim shyǵarýda. Osy maqsatqa quıylǵan ınvestısııa kólemi – 28,8 mlrd teńge shamasynda.
Sondaı óndiristiń biri – 2014 jyly irgesi bekigen «Kelun-Kazpharm» farmasevtıka zaýyty. Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanyndaǵy Eltaı aýylynda ornalasqan óndiris – Hong Kong Sunlight International Trating Co., Limited, Kelun International Development Co., Limited korporasııasynyń Qazaqstandaǵy iri ınvestısııalyq jobasy. О́ndiriske 7,5 mlrd teńge ınvestısııa salynǵan. Qazir «Kelun-Kazpharm» farmasevtıkalyq zaýyty óz óndirisin eki baǵytta damytyp otyr. Bul zaýyt dúnıe júzindegi medısınalyq preparattar óndirisiniń sapasyn qadaǵalaıtyn GMP talabyna tolyqtaı saı keletin alǵashqy kásiporynnyń biri. О́ndiristiń bir baǵyty ınfýzııalyq eritindi daıyndaýǵa arnalyp jabdyqtalǵan. Alynǵan ónim joǵary sapa men qaýipsizdik talaptaryna sáıkes polıpropılendi qutylarǵa quıylady. Bul preparat otandyq medısınada ǵana emes, álemdik naryqta joǵary suranysqa ıe bolyp otyr. Al dári-dármek óndirisiniń ekinshi baǵyty ıneksııalyq suıyqtyq shyǵarýǵa arnaıy jabdyqtalǵan. Shyny ampýlalarǵa quıylǵan ónimniń sapasy men medısınalyq talap ólshemi álemdik standarttar turǵysynan joǵary baǵa alǵan. Qazir zaýyt úshinshi baǵyttaǵy óndiristi iske qosýǵa kirisip jatyr. Joba sátti júzege assa, «Kelun-Kazpharm» elimizde alǵashqy bolyp joǵary tehnologııalyq ádiste daıyndalatyn lıofılızındi untaq dári jasaý óndirisin jolǵa qoımaq.
– Búginde zaýytta 380 adam jumys isteýde. Biz tótenshe jaǵdaı kezinde de óndiristi aqsatqan joqpyz. Sanıtarlyq talap óte joǵary deńgeıde saqtalady. Jumysshylardyń da jaǵdaıy jasalǵan. Bolashaqta jumys ornyn 450 qyzmetkerge deıin jetkizý josparda tur. Zaýyttyń daıyn ónimi elimizdiń barlyq qalasyna jóneltiledi. Kórshiles Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan eliniń medısınasy da bizdiń ónimge muqtaj, – deıdi farmasevtıka zaýytynyń atqarýshy dırektory Mereı Slamuly.
Toqeterin aıtqanda, dári-dármek óndirisin damytyp, elimizdi otandyq ónimmen tolyq qamtýǵa múmkindik bar. Ári osy saladan túsetin tabystyń da joǵary ekeni dáleldengen. Mysaly, 2010-2018 jyldar arasynda otandyq dári óndirisiniń jyldyq tabysy 4 esege deıin ulǵaıyp, 19,9 mlrd teńgeden 78,8 mlrd teńgege deıin ósken. Jáne bul soma aınalymdaǵy 13 paıyzdyq úlesten túsken paıda bolsa kerek. Al ishki naryqqa kirgen ımportqa jumsalatyn qarjy mıllıondaǵan AQSh dollaryn quraıdy. Demek, bul dári-dármek daǵdarysynyń otandyq farmasevtıkany ońaltý men odan ári damytýǵa oń áseri bolatyny anyq.
Almaty oblysy