Jazýshy úıi jetimsirep tur

«Tozbasty usta soqpaıdy, ól­mesti Qudaı jaratpaıdy», degendeı, qazaqtyń birtýar perzenti Sherhan Murtazanyń da bul dú­nıedegi demi taýsylyp, máńgilik mekenine kóshkenine de eki jyldyń júzi boldy. Biraq týrabı sekildi elesteıtin tulǵanyń taǵylymy hám taǵdyrynyń tálimi búginde árbir qazaqtyń júreginde.

Sherhan Murtaza Parıjde de, My­syrda da, qysqasy, dúnıeniń kóptegen jerinde bolǵanyn, biraq túsine olardyń eshqaısysy emes, tap Myńbulaqtyń jıi kiretinin kezinde jazǵan bolatyn. Bul onyń qıyn bolsa da balalyq shaǵy ótken týǵan jerine degen saǵynyshy edi. Myńbulaq – ejelgi tarıhı jazbalarda kezdesetin jer ataýy. Al áıgili Sherhan Mur­tazanyń kindik qany tamǵan meken búgingi Jýaly aýdanynyń irgesinde orna­lasqan Talapty aýyly. Jastyq shaǵyn Máskeýde oqýda ótkizgen, keıinnen talaı jyl shyǵarmashylyq qyzmet babymen Almatyda turǵan jazýshy eki myńynshy jyldardyń aıaq sheninde biraz ýaqyt Taraz qalasynda da turdy. Odan óziniń týǵan aýyly Talaptyda ómir súrdi. Kezinde, ıaǵnı 2001 jyly osy Talapty aýylynan jergilikti bıliktiń qoldaýymen Sherhan Murtazanyń qur­­metine eki qabatty, kórnekti úı sa­lyn­ǵan. Bul jerde jazýshy úsh jyldaı tur­dy da. Ásirese jaz mezgilderinde týǵan topyraǵyna kelip, aýnap-qýnap qaı­týdy da ádetke aınaldyrǵan edi. Ta­lapty aýylynyń syrtyndaǵy eski jurt­­ty da aralap, balalyǵynyń izi qal­ǵan kóne mekendi kózben kórip, kóńil demdeıtin. Jazýshynyń sol úıi bul kúnde jalǵyzsyrap tur. Bul rette atal­ǵan úıdi mýzeıge aınaldyrý kerek degen de pikirler aıtylyp júr. Alaıda aýyldy jer­den jazýshynyń mýzeıi ashyla­tyn bolsa, oǵan kóp adamnyń ba­ra bermeıtini de el arasynda ájep­táýir áńgime arqaýyna aınalýda.

Negizinen bul úıdiń jal­ǵyz­syrap tur­ǵanyna on jyldaı ýaqyt bolyp qaldy. Árıne úı ıesiz emes. Sher­aǵań­nyń ózi amanattap ketken baýyr­lary­nyń qaraýynda tur. Al úıdiń ishinde qundy zattardan tek kitaptar ǵana bar. Álem ádebıetiniń jaýharlaryn jazýshy Máskeýde stýdent bolyp júrgen kezinde alyp kelgen eken. Bul da bolsa qalamger rýhyn tanytatyn kórinistiń biri. Talaı jyldan beri ıesin joqtap, jalǵyzsyrap turǵandaı kúı keship ke­le jatqan jazýshynyń osy úıin mýzeıge aınaldyrǵan jón sekildi. Aýdan ákimdiginiń teńgerimine aly­­­nyp, mekeme retinde shtat qa­ras­­tyrylyp, jumysyn atqarsa, bul da jazýshynyń esimin ulyq­taý jolyndaǵy júıeli jumys bo­la­tyn edi. Onyń ústine Jýaly aýdany oblys ortalyǵy Taraz qa­­la­synan asa qashyq emes. Ob­lys­­­­tyń ıen túkpirindegi emes, ha­­­lyqaralyq «Batys Eýro­pa – Batys Qytaı» kólik dáli­zi­­­­­­niń boıynda ornalasqan aýdan. Al Talapty aýyly da Jýa­­­ly aýdanynyń orta­lyǵy B.Mo­­­mysh­uly aýylynyń týra irge­­sinde. Son­dyqtan da jazýshy mýzeıi eleýsiz, eskerýsiz qalyp qoıady deýge esh negiz joq sııaqty. Máselen, Lev Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanasy da jyraqtaǵy meken. Uly jyraý Jambyl Jabaevtyń mýzeı-úıi de Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Jambyl aýylynda ornalasqan. Sol sııaqty, Sherhan Murtazanyń mýzeı-úıi de Talapty aýylynan ashylsa, qalam­gerdi qurmettegen árbir adam­nyń osynda kelip turatyny daýsyz. Talapty aýy­lyna arna­ıy barǵanymyzda da, bul basta­many aýyl turǵyndarynyń qol­daıtynyn baıqadyq. Aýyl tur­ǵyny Sarakúl Zııathanova da ja­zýshynyń turǵan úıi mýzeıge aınalsa, bul da bir jaqsylyqtyń nyshany bolatynyn jetkizdi. «Osy aýylǵa kelin bolyp tús­ke­nime elý jylǵa jýyqtady. Qy­ryq jylǵa jýyq aýyldyq kitapha­nanyń meń­gerýshisi bolyp jumys istedim. Joly da, jasy da úlken bolǵanyna qara­mastan Sherhan aǵaı ylǵı meni kelin dep syılaıtyn. Kitaphanaǵa kelip, ylǵı kitaptar berip ketetin. Onyń ishin­de óziniń kitaptarymen qatar, oqyr­manǵa qajetti san salaly kitaptar bolýshy edi. Aýylǵa gaz tartyp, meshit, mektep salýda da ol kisiniń yqpaly kóp boldy. Muny halyq eshqashan umytpaıdy. Ol kisi eki myńynshy jyldardyń sońyna qaraı aýylǵa kelip turdy. Aǵaı turǵan úı salynyp jatqanda da jumysshylarǵa tamaq istep, qolǵabys jasadyq. Endi osyndaı tarıhı kisilerdiń esimin este qaldyrý maqsatynda týǵan topyraǵynan mýzeıdiń ashylǵany da durys», deıdi ol. Osy Talapty aýylyndaǵy B.Momyshuly atyn­daǵy №22 orta mekteptiń eki qa­batty jańa ǵımaratqa kóshýine yqpal etken de Sherhan Murtaza bolypty. Atalǵan bilim oshaǵyna barǵanymyzda, mektep dırektory Rýslan Saılaýbaev munda arnaıy jasaqtalǵan Sherhan Mur­taza bu­ryshyn kórsetti. Sonymen qa­tar jazýshyǵa arnalǵan jıyndar, eske alý keshteri, ónege saǵaty ótip tu­rady eken.

Jalpy, jaqsynyń esimin ulyq­­­­­taý paryz. Bul rette Jýaly aýda­nynyń ákimdigi de qalamger esimin este qaldyrýda qan­daı sha­rýalar atqa­rylyp jatyr degen saýal týady. Aýdan ákimi Nar­baı Ergebekovke habar­lasqa­nymyzda, ol Sherhan Mur­tazaǵa degen qurmetiniń erek­she ekenin, sondyqtan da bul jerden aýla klýbyn jasaǵaly otyr­ǵanyn jet­kizdi. «Jaqyndary bizge úıdiń qujatyn rásim­dep berý kerek. Ke­­li­sim boıynsha jýyq arada rettep berýi tıis. Bul jumystardy al­daǵy qyrkúıek aıy­na deıin bir jaqty etip, úıdiń bir ból­mesin mýzeıge aınaldyrsaq pa deı­miz. Odan keıin, bul jerdi kútip-bap­taý jumystaryn da aýdan ákimdigi ózi uıymdastyrmaq nıet­te», deı­di Nar­baı Ergebekov. Eger aýdan ákimi aıtyp otyrǵan bul jos­par­lar iske assa óńir­diń qazaq áde­bıetine, ulttyń rýhanııatyna ja­saǵan bir qamqorlyǵy bolar edi.

Jazýshynyń kózi tirisinde-aq Taraz ınnovasııalyq-gýma­nı­tarlyq ýnıver­sıtetinen «Sherhan­taný» ortalyǵy ashylǵan bolatyn. Atalǵan ortalyqqa qalamgerdiń qoljazbalary, sýretteri men paı­­dalanǵan zattarynyń birazy top­tastyrylǵan. Al ótken jy­ly Jam­byl oblysynyń 80 jyl­dyǵyna oraı «Kóne Taraz» tarı­hı-etnomádenı keshe­niniń ishinen Sherhan Murtaza atyndaǵy «Rý­hanııat jáne tarıhtaný» ortalyǵy paıdalanýǵa berildi. Bul da jazýshy rýhyna kórsetilgen qurmet. Endigi jerde týǵan topyraǵynan ózi turǵan úıden de Sherhan Mur­taza atyndaǵy mýzeı ashylyp, eńseli eskertkishi qoıylsa, jalpy, jazýshynyń muralary bir jerge toptastyrylsa, bul da oryndalǵan mindettiń biri bolatyn edi...

Jambyl oblysy,

Jýaly aýdany