Adasý

Adam aıaǵyn shalys basaıyn dese qıyn emes-aý. Ondaıda ol meıli muǵalim, qurylysshy, ákim, baqtashy, depýtat, tipti, sizdi zańsyzdyqtan qorǵaıtyn quqyq qorǵaýshy bolsyn, báribir eken. Bir ǵajaby ne istesem de ózim ǵana bilemin, ózim ǵana aman bolsam, qalǵandary ólse ómirem qapsyn deıtin olar eshýaqytta adaspaımyn dep te oılaıdy. Sol oıymen óziniń teris áreketke barǵanyn da bilmeı qalady. Mundaı adamdar ómirdiń barlyq salasynda da qyzmet etedi. Arasynda úlkeni de, kishisi de bar.

Adam aıaǵyn shalys basaıyn dese qıyn emes-aý. Ondaıda ol meıli muǵalim, qurylysshy, ákim, baqtashy, depýtat, tipti, sizdi zańsyzdyqtan qorǵaıtyn quqyq qorǵaýshy bolsyn, báribir eken. Bir ǵajaby ne istesem de ózim ǵana bilemin, ózim ǵana aman bolsam, qalǵandary ólse ómirem qapsyn deıtin olar eshýaqytta adaspaımyn dep te oılaıdy. Sol oıymen óziniń teris áreketke barǵanyn da bilmeı qalady. Mundaı adamdar ómirdiń barlyq salasynda da qyzmet etedi. Arasynda úlkeni de, kishisi de bar.

Sonyń biri – elimizdiń quzyrly, ıaǵnı zańdylyqty saqtaý salasynda qyzmet atqarǵan Sádýaqas. Ol quqyq qorǵaý organynda qyzmet istep júrip, bir kúnderi teris jolǵa túsermin dep o basta oılamaǵan da shyǵar. Múmkin ol munysyn tipti, teris jol dep sanamaǵan da shyǵar. Ulttyq qaýipsizdik komıteti qolymyzǵa tabystaǵan qujattarǵa kóz sala otyryp, bir top jastyń sanaly túrde teris jolǵa túskenin ańǵaramyz.

Sádýaqas Aqmola oblysyndaǵy bir aýdannyń laýazymdy bas­shysynyń kómekshisi bolyp qyz­met isteıtin. Árıne, ol ózge de jamaǵattar sekildi meshitke ýaqy­tyly baryp turdy. Onyń meshitke baryp, Jaratqanǵa qulshylyq etýine eshkim de qarsylyq bil­dirmegeni anyq. Biraq ol, nege ekeni belgisiz birneshe jyldan keıin quzyrly organ qyzmetinen óz erkimen bas tartyp, jumystan bosap Astanaǵa bet burdy.

Elordaǵa kelisimen Sádýaqas úlken bir mınıstrliktiń dinı oqý oryndary men medreselerge jetekshilik etetin bólimine basshy bolyp qyzmetke ornalasty. Bári jaqsy edi. Jaqsy jumys isteýge úı de, kúı de boldy. Alaıda, «Semizdikti qoı ǵana kóteredi» degendeı, amal neshik, osy kezde onyń basqa arnaǵa bet burǵany da baıqalǵan kórinedi. О́ıtkeni, ol elordadaǵy bir meshitke jıi barǵyshtaı bergen. Al ol meshitte, keıin quqyq qorǵaý organdary tekserip kýá bolǵandaı, kelýshilerge ekstremıstik baǵyttaǵy ádebıetterdi usynady eken. Osyndaı ádebıetterdiń saldary ma, kóp uzamaı Sádýaqastyń oı-nıeti múlde basqa arnaǵa aýysty. Endi ol ózi de túpkilikti túsine almaǵan belgisiz bir shym-shytyryq qarama-qaıshy nanymdardy durystyqqa balap, teris joldy týra jol dep kórip, arandatýshylyqqa erdi. Sóıtip, óziniń qasyndaǵy tanys­taryn, barsha týma-týysqandaryn «jıhadqa» shyǵýǵa shaqyrdy. Al onyń túsiniginshe «jıhad» degenimiz, múlde basqasha eken.

Arada biraz ýaqyt ótedi. Sádýaqas joǵaryda oılaǵany ońaılyqpen júzege asatyn sharýa emes ekenin bilgen soń, oǵan daıyndyq jumystaryna kiristi. Kúreske shyǵý úshin qarýly kúsh kerek, ony qaıdan almaq? Sóıtse, onyń eń ońaı joly kúzet fırmasyn ashyp qoıý eken. Ol fırmaǵa radıkaldy baǵyttaǵy bar musylmandy jınaýdy kózdeıdi. Sosyn ol qyzmetkerlerdi kamýflıaj formasyna kıindirip, qoldaryna qarý ustatqysy keldi. Muny birtindep júzege asyrǵan soń Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Aqorda» rezıdensııasynyń aldyna shyǵyp, narazylyq sharasyn uıymdastyrýdy jáne Qazaqstanda «sharıat» zańdaryn ornatýdy talap etpekshi eken.

Sonymen, Sádýaqas Aqmola oblysyndaǵy óziniń dostary – Maqsat, Temir, Jomart jáne Qa­nat­tardy Qazaqstan aımaǵynda júrgiziletin «jıhadqa» qatysý qa­jettigin aıtyp úgitteıdi. Olar­ǵa Shymkent qalasyndaǵy ózi­niń aǵasy Qııas pen kúıeý balasy Tańattan alyp noýtbýgine tú­sir­gen ekstremıstik mazmundaǵy beı­nerolıkterdi kórsetedi. Bul kez sonaý 2008 jyldardyń basy bolatyn. Biraq bul bastamalarynan oılaǵandaı nátıje shyǵa qoımaǵan soń, osy jyldyń ortasyna taman Ońtústik Qazaqstan oblysyna otbasymen kóshti. Shymkent qalasyna kelisimen ol tipten radıkaldy kózqarasty kúsheıte tústi. Endi ol óziniń barlyq týma-týysqandaryna osy baǵytty ustaý jóninde qatań eskertedi. Islam qaǵıdalaryn saqtaýdy talap etti.

Biraq onyń ákesi balasynyń mundaı teris joldy ustanǵanyna kelispese kerek, Sádýaqas ony jek kórip, tipti, «kápir» retinde óltirip tastaıtynyn birneshe márte bil­diredi. Sádýaqastyń jubaıy eri­niń baǵytyn qoldap, qarýly «jıhadqa» shyǵýǵa árqashan ázir ekenin jetkizdi. Mine, osydan keıin Sádýaqas atys qarýlaryn alý­dyń jolyn izdep, Shymkent qala­syndaǵy N. áskerı bóliminiń áskerı qyzmetshisi Berikke jo­lyqty. Onyń astyrtyn teris jol­ǵa túskeli bergi iri bir qatelik jasa­ǵan tusy osy bolatyn.

Árıne, bulaı dep aıtatynymyz, Sádýaqas jáne ol sekildi qo­ǵamǵa jat pıǵyldy adamdardyń teris is-áreketi, júris-turysy, mi­nez-qulqy, ustanǵan baǵyty áý bastan-aq jasyryn qalmaǵan edi. Sondyqtan onyń elde búlik shyǵarý úshin qarýǵa qol sala bastaǵanyn baıqaǵan tıisti organ ókilderi qaýiptiń aldyn alýdy kózdeıdi. Bul kezde Sádýaqas tapsyrys bergen leıtenant Berik 70 000 teńgege eki «PM» tapanshasyn satyp alyp jatqan bolatyn. Áskerı tergeýshilermen birge UQK qyzmetkerleri onyń ús­tinen túsedi. Mundaıdy kút­pe­gen jas leıtenanttyń záre-quty qashyp, bas saýǵalaýǵa tyrysty. Aldandym, adastym dep zar eńiregen ol tapanshalardy Sá­dýaqastyń qysymymen alyp edim dep, bar shyndyqty jasyrmaı jaıyp saldy. Oǵan qosa, taǵy bir mańyzdy málimetterdi de qosa aıtady. Sonyń biri, Sádýaqas bul qarýlardy taıaýda Almaty qalasynda oryn alǵaly jatqan qylmystyq iste qoldanbaqshy ekendigi anyqtalady. Sonymen qatar, leıtenant Berik Sádýaqastyń jáne onyń aǵasy Qııastyń sharıat erejelerin birbetkeı ustanǵanyn jetkizdi.

Sonan Ońtústik Qazaqstan oblystyq IID málimetterin saralaı qaraǵanda, Sádýaqastyń azamat P.-ǵa dinı arazdyq negizinde atys qarýyn qoldanyp, ony óltirýdi maqsat tutqany belgili bolady. Sonymen qatar, dál sol kezde tıisti organ qyzmetkerleri Qazaqstannyń birqatar aımaǵyndaǵy lańkestik baǵyttaǵy top quramynda Sá­dýa­qastyń áreket etkeni týraly má­limetterdi tabady. Alaıda, leıtenat Berikti qolǵa túsirý kezinde, muny bilip qoıǵan Sádýaqas pen onyń aǵasy Qııas jasyrynyp úl­gerdi. Olar endi sol jasyryn kúıinde júrip te, radıkaldy ja­ma­ǵat­tardy joıýdy jalǵastyra berdi. Aǵaıyndylar týǵan qaryn­das­tarynyń bos turǵan páterine qo­nystanyp, alystan týysatyn Jan­bóbek, Tańat sekildi jandardy qatarlaryna úgittep, tarta bas­taıdy.

Bul kezde Sádýaqastyń áke­si týǵan inisiniń radıkaldy baǵyt­taǵy isterine qarsylyq tanytyp, qatty qaıǵyrdy. О́ziniń kishi inisi Qııasty da ulynyń azǵyryp júrip, qataryna qosyp alǵanyna tipten yza boldy. Sondyqtan inisin úıine qaıtaryp almaqshy bolyp, qasyna P. degen azamatty ertip, óziniń uldary jáne Janbóbek jatqan páterge barady. Biraq P.-ny kórgende qany basyna shapshyǵan Sádýaqas urys kezinde ony oq qarýymen atyp, jaralady. Al negizinde, keıin belgili bolǵanyndaı, dinge baılanysty ózara kelispeýshilikten týyndaǵan arazdyqtan ákesin atarǵa oǵy bolmaı júrgen Sádýaqas, sol sátti paıdalanyp týǵan ákesin kózdegen eken. Ákesine tıgize almaǵanymen, bir qarsylastaryn, ıaǵnı P.-ny óltirdik dep oılaǵan olar, bul oqıǵadan soń da lezde qaralaryn batyrdy. О́ıtkeni, bolary bolyp, boıaýy sińgen soń Shymkenttiń polısııasy kelip, qylmystyq is qozǵady. Biraq qaǵaz júzinde qylmystyq is qozǵaǵanmen ne paıda bar, álgi polıseıler qylmyskerlerdi ustaıyn dese, olar joq. Sodan qylmystyq is jabylady. Al bul zań boıynsha úlken qatelik bolǵan kórinedi.

Sodan o basta ne úshin, kim úshin, qandaı maqsatpen belgisiz jolǵa túskenine áli de durys esep bere almaǵan Sádýaqas óziniń et jaqyndaryn qolaıly sát týsa eń birinshi bolyp óltirmekke kektenip, Almatyǵa ketedi. Onda barǵan soń quqyq qorǵaý organdarynan taǵy da jasyrynyp, tipti qastaryna Jomart pen Qanatty qaıta shaqyrady. Olar kelgen soń Sádýaqas Qanatpen birge «jıhadqa» shyqqanda alyp júretin tý daıyndaıdy. Tý túsi qara eken, soǵan aıshyqtap aq boıaýmen jazý jazyp qoıdy. Osy týdyń aıasynda qarýly «jıhadqa» shaqyratyn birneshe beınerolıkter de túsiredi. Sóıtip, osy Almaty qalasynyń jaıly jaǵdaıynyń arqasynda naqty lańkestik top quryldy. Onyń quramyna Qııas, Janbóbek, Maqsat, Qanat, Temir jáne Jomart endi. Olardyń maqsaty elde qarýly kúres júrgizip, keıin Aýǵanstanǵa «jıhad» jasaýǵa barmaqshy bolyp bekinedi. Ol úshin álgilerdiń ámiri bolyp taǵaıyndalǵan Sádýaqas daıyndyq jumystaryn uıymdastyrýǵa belsene kirisedi.

Al daıyndyq jumysy qara­jat jınaýdan bastaldy. Ol úshin barlyq ońtústik aımaqqa turmystyq hımııa zattaryn taratatyn kásipkerdi, ıaǵnı Shymkent qalasynyń turǵynyn tonaýdy jón dep tabady. Olar ózderiniń bul isin álgi kásipker – «kápir», biraq onyń dúnıesi – «halal», demek qaraqshylyq saldarynan alynǵan ol dúnıeler «taza» bolady dep dáleldeıdi. Al qarý-jaraqqa molynan ıe bolý úshin olar OQO Saryaǵash aýdanynda ornalasqan shekara beketine shabýyldaýdy jón kórdi. О́ıtkeni, Sádýaqastyń buryn shekara beketin baqylaǵany bar edi, sonda baıqaǵany munda bar bolǵany eki-aq áskerı kúzetshi turady eken. Budan basqa olar, ıaǵnı Sádýaqas, Qııas jáne Qanat úsheýi basqa da adamdardy qatarlaryna tartý úshin úgitteýden turatyn beınerolıkterdi saıttarǵa da ornalastyrýdy kózdeıdi.

Budan ári olar alǵa qoıǵan maqsattaryna jetý úshin tipten tereńdeı tústi. Endi olar ózderi­niń múddelerine tikeleı qarsy adamdardy joıýǵa bekindi. Sol maqsatta Sádýaqas elimizdiń Qazaq­stan musylmandary dinı bas­qarmasynyń keıbir din qaı­ratkerlerin óltirýge tapsyrma beredi. Sóıtip, beıbit adamdardyń kózin joıýdy ańsaǵan Sádýaqas Astana qalasyna Maqsat pen Qanatty, al Almatyda belgili bir adamdardy izdep taýyp, basqan izin ańdyp júrip óltirý úshin Temirge tapsyrma berdi. Degenmen, ishteı iritki salý maqsatymen uıymdasqan toptyń basyn biriktirip ustap turý úshin qarajat shirkin de kerek qoı. Ol úshin kóp aqsha kerek. Sondyqtan Sádýaqas Aqmola oblysyna Temirdi aqsha jınap kelýge jumsaıdy. Temir kezinde sol jaqta meshitte ımam bolyp, nasıhat júrgizgen. Aýyldyń adamdaryna kelgen Temir ońtústikte bir ámir jıhadqa shyǵý úshin Almaty qalasynda «modjahedterdi» jınap jatyr dep soǵady. Munyń sózi kimderge qalaı áser etkeni belgisiz, álgi aýdannan «ámirge» dep arnalyp, 3,5 mıllıon teńge jınalady. Ony Maqsat pen Qanat qaltaǵa basyp, Almatyǵa qustaı ushty.

Olar jetken boıda álgi aqshany taǵy bir sanap jiberip alpınıstik quraldardy, ıaǵnı onyń ishinde palatka, qol shamdar, jyly kıimder, termos, sirińkeler jáne sol sııaqty t.b. dúnıeler satyp aldy. Munyń bári «jıhad» úshin taýǵa shyqqanda qajet bolady dep túsindiriledi. Sádýaqas bul zattardyń bári «jamaǵattar» dúnıesi ekenin, eger kim de kim top quramynan ketetin bolsa, zattardy qaıtaratynyn qatań eskertedi. Sóıtip, olar taý-tastaǵy daıyndyq úshin birneshe qaıtara taý arasynda tú­neýge kóterildi. Almatyda júrgende olar, árıne, jasyryn tirlik etti. Sondyqtan eshqandaı bógde adam kózine túse qoımady. Únemi túner oryndaryn aýystyrýmen boldy. Úgit-nasıhat, arbaý sekildi jumystarmen de aınalysqan joq. Tipti, saqal, murttaryn qyryp tastap, zııalylar turmysyna kóshti. Sonyń ishinde Sádýaqastyń erkinsingeni sonsha, ol polısııa kapıtanynyń formasyn kıip júrýdi shyǵardy. Biraq ol formany qansha kıip oıqastasa da, bir qyzyǵy eshbir quqyq qorǵaý organdarynyń kózine shalynbapty. Alaıda, olardyń bul jaıbaraqattyq tirligi uzaqqa barmady. Kóp uzamaı top arasyna jik túsip, Maqsat pen Qanat Astanaǵa, al Sádýaqas Shymkentke oraldy.

Qarajattyń azdyǵynan aralaryna jik tústi me, kim bilsin, áıteýir Sádýaqas qaıtadan tezdetip Temirdi Aqmola oblysyna attandyrdy. Ondaǵy maqsat, taǵy da aqsha jınaý men topqa jańa múshelerdi tartý bolatyn. Sádýaqas sáláfılik baǵytyndaǵy adamdar, eger bulardyń talabyn oryndamaıtyn bolsa, onda olardyń otbasy músheleri terrorıstik qysymǵa ushyraıtynyn erekshe eskertedi. Bul beıbit jandardy taǵy da tyǵyryqqa tiredi. «Bylaı tartsa ógiz óledi, olaı tartsa arba synady» degendeı, birqatar jandar ne isterin bilmedi. О́zderine de qarjy kerek, bala-shaǵalarynyń aýzynan qalaı jyryp bermek?

Sádýaqas pen Qııas Shymkent qalasyna kelgen soń da sońdarynan iz kesýshiler bolatynyn bilip, jasyryn tirlikke qaıta kóshedi. Sádýaqas týysqandarynyń jaıly da jyly, ári sándi kottedjderi bolǵanyna qaramastan, áıeli jáne balasymen qarapaıym bir bólmelik páterge ornalasty. Odan keıin, turmystyq tirlikten sán kete bastaǵan soń Tańatqa tıesili, biraq áli aıaqtalmaǵan keńdeý úıge aýysty. Alaıda, Sádýaqas óziniń bul tirligi tııanaqsyz máni de, bolashaǵy da joq qý tirshilik ekenin uqpady ma, áıteýir alǵan betinen qaıtpaı, óziniń oıyndaǵysyn qalaıda júzege asyrýdy ańsady. Ol Qııas pen Tańatqa jeke tapsyrma júktep, Otyrar aýdany men Túrkistanǵa jiberdi. Olar atalǵan aýdandarǵa baryp, ondaǵy halyq kóp jınalatyn qasıetti Arystan Bab jáne Qoja Ahmet Iаsaýı kesenelerinde boldy. Sóıtip qaıtkende, qalaı jáne qaı ýaqytta terrorlyq akt, ıaǵnı qoldan jarylystardy jasaý múmkindikterin zerdeledi.

Árıne, tyqyr taıap kele jat­qanyn Sádýaqas sezbeı qal­mady. Ol óziniń burynǵy jasaǵan qylmystaryna saı quqyq qorǵaý organdarynyń izdeýinde júrgenin de jaqsy bildi. Sondyqtan barynsha jasyrynyp jáne árdaıym qoltyǵyna qarý qysyp ázir júrdi. Uıymdasqan toptyń arasynan tek Qııas jáne Tańatpen ǵana baılanys jasap otyrdy. Top músheleriniń qalǵandary qupııalyq sharalaryn saqtaý men qarjy jınaý maqsatynda turǵylyqty jerlerine ketip, jetekshilerinen dabyl kútti. Quqyq qorǵaý organdary da qoldaryna bultartpas aıǵaqtardy tolyq túsirgenderin bilip, teris aǵymdaǵy qaýipti topty quryqtaý kerek dep sheshti. Sóıtip atalǵan toptyń asa qa­ýip­tiligine jáne Sádýaqastyń shekten shyǵa bastaýyna baılanysty Ońtústik Qazaqstan oblystyq prokýrorynyń sanksııasymen UQK Sádýaqasty, Janbóbekti jáne Tańatty turǵylyqty jerinde tap basyp, ustady.

Sóıtip, Sádýaqastyń ter­ro­rıstik topty uıymdastyrýǵa tikeleı qatysy barlyǵy anyq­ta­lyp, tabylǵan atys qarýlar men polısııa kapıtanynyń for­masy, polısııalyq belgi, ań­shylyq jaraqtar jáne t.b. zattar buǵan naqty aıǵaq boldy. Aqyry Shymkent qalasynyń soty Sádýaqasty, Qııasty, Janbóbekti, Qanatty, Maqsatty, Jomartty jáne Temirdi olarǵa taǵylǵan aıyp boıynsha kináli dep taýyp (6 jyldan 15 jylǵa deıin), túrli merzimge bas bostandyqtarynan aıyryp, sottady. О́kinishti. Árıne, ókinishtisi sol, tepse temir úzetin jigitterdiń qasaqana teris jolǵa túsýi, Quran men Islamdy beıbit jolmen úgitteý, nasıhattaý arqy­ly adamzatqa jetkizý ekenin túsin­begenderi ókinishti-aq.

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».