Ysyrapshyldyqpen ymyralaspaǵan jón

Ǵasyrlar boıy jalǵasyp, ata-baba­­la­rymyzdan mura bolyp kele jat­qan dinimiz, halqymyzdyń ómi­ri­ne shym-shymdap sińip, salt-dástúri men sanasyna etene aralasyp, máde­nıe­­ti­mizge aınalyp ketken. Elbasy Nursultan Nazarbaev bir sózinde «Islam – tek din ǵana emes, ol bizdiń máde­nıe­ti­miz» degeni bar. Bul – aqıqat. Qazaq halqynyń salt-dástúrleri, jol-jo­ral­ǵylary, maqal-mátelderi, óleń-jyr­­lary sharıǵatymyzdaǵy aıat-hadıs­ter­men bir arnada toǵysady. Abaı ata­myzdyń da qara sózderi men din taqy­­rybyndaǵy óleńderiniń jelisi Quran men hadısterdiń túpqazyǵyna baı­­lanǵan.

Biraq halqymyz ustanatyn salt-dástúr men sharıǵat qaǵıdasynan bólek, ejel­­den etene sińip ketken yrymdar men keıin paıda bolǵan ádetter de bar. Olardyń arajigin ajyrata bilmeı, so­nyń bárin bir dıirmenge tartyp, yrymdy din, ádetti dástúr dep túsi­ne­tin­der de az emes. Sonyń saldarynan keı-keıde el ishinde ımam-moldalarmen túsi­nispeýshilik oryn alyp jatady. Osyn­daı daýly máselelerdiń biri janaza rásim­derinde kórinis beredi. Qara jamylyp, qabyrǵasy qaıy­syp otyrǵan otbasy máıit oń jaqqa qoıyl­maı turyp, kóz jasyn bir syǵyp alyp, tartý-taralǵy men as-sýdyń qa­my­na kirise bastaıdy. Bul dinimizde de, halqymyzdyń saltynda da esh ýaqytta bolǵan nárse emes. Buryn aqsa­qaldarymyzdan: «Qazaly úıde qazan kóte­rilmesin», «Máıit shyqqan úıdiń keregesiniń úsh kózine deıin qan turady, bul shańyraqtan as ishýge bolmaıdy» degen sózderin estıtinbiz. Qazirgi ýaqytta kóp jerde ımam-moldalar aıtqanymen, qoldaý tappaı jatyr. Dinnen habary barlar qoldaǵanymen, et jaqyndary «Burynnan kele jatqan saltymyz emes pe», «jurt ne deıdi», «qatardan qalmaý kerek», «sharıǵat sharttary bizge kelip tirelip qalyp pa, bizden keıin jasarsyńdar» degen jeleýlerdi alǵa tartyp, asta-tók ysyrapty qysqarta almaı jatqan jaıymyz bar.

Din adamdary as berýdi, dúnıe taratýdy múlde toqtatýdy talap etip, joq jerden jańalyq ashýdy nıet etpeıdi. Tek ár nárse óz ornymen atqa­rylyp, sheginen shyqpaǵanyn qup kóredi. Qaraly úıde as tartý máse­lesinde, dinimiz kórsetkendeı, sal­ty­­myzǵa da durys keletin jolyn us­ta­­nar bolsaq, sol úıdiń ıelerine de, alystan kelgen jolaýshylaryna da as-sýdy jergilikti jerdegi týys-jaqyn, kórshi-kólem bolyp kótergeni abzal. Máselen, Kókshetaý tóńireginde Aqan, Barataı, Jylymdy, Qyzylsaıa, Bıiktesin, Qyzylaǵash, Eltaı, Dóń­gi­laǵash, Qonysbaı, Birlestik, Jańa­ti­lek, Qaraózek, Joldybaı, Bulaq, Sımferopol, Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Taıynsha aýdanynyń Talap, Mádenıet aýyldaryndaǵy ımandy dástúr sabaqtastyǵy týraly aıta ketkenimiz jón. Mine, osy eldi mekenderde «Janaza jáne jerleý rá­simderi» jıynynda aıtylyp otyr­ǵan pátýanyń bir parasy ejelden qol­da­nylyp keledi. Qaraly úıdegi bar aýyrtpalyqty aýyl bolyp kóterip alady. Ár otbasy 15-20-dan kisi kútedi. Qoıyn soıady, as-sýyn beredi. Batanyń esebinen. Máıit shyqqan úıde qazan kóterilmeıdi. Keshegi keńes zamanynda da solaı bolǵan. Bul – eń aldymen din qaǵıdasy bolsa, ekinshiden adamgershilik, onyń ústine eldiń bir-birine degen janashyrlyǵyn, aýyz­bir­ligin kórsetetin dúnıe. Bul – dás­túr Kók­shetaý tóńiregine din sha­pa­ǵa­tyn shash­qan Naýan haziretten qalǵan úlgi.

Kisi dúnıe salǵanda otbasynyń shu­ǵyl­danatyn eń basty isiniń alǵash­qy­sy: máıitti ǵusyldandyryp, jýyndyrý, ekinshisi, kebindep, aqyret kıimin kıindirý jáne úshinshisi, qabirine jerlep, topyraǵyn salý. Úsh kúndik azadan soń tiri adamnyń tirshiligin jasap, kúndelikti qalypty ómirdiń qamyna kirisýi qajet.

Osy atalǵan úsh mindetten basqa jasalyp kele jatqan ózge áreketter – sharıǵatymyzda paryz emes amaldar. As berý, quran saýabyn baǵyshtatý, sadaqa taratý – árkimniń óz shama-shar­qy­na qaraı oryndalatyn jaqsy ister. Jetisi, qyrqy, jyldyq asy degen min­det te – sharıǵat talaby emes. Bul rásim­der­di saýabyn Alladan kútip, quran oqyp, nasıhat aıtylyp, týys-jaqyn, dos-jaranǵa berilgen astyń saýabyn mar­qumnyń rýhyna baǵyshtap ysyrapsyz, rııasyz (maqtangershiliksiz) ótki­zetin bolsa, Alla qalasa paıdasy bolady.

Al eger jurttan qalmaý nemese bas­qa­dan asyp túsý maqsatynda, elden erekshe jasaımyn degen nıetpen dúr­ki­re­tip, mal shashpaqqa salynsa, nıettiń buzylýyna baılanysty, onyń da paıdasy bolmaıdy. О́ıtkeni Allanyń elshisi Muhammed paıǵambarymyz bir sózinde: «Aqıqatynda amaldar nıetke baılanys­ty qabyl bolady» degen. Alla taǵala ysy­rapshylyqty jaqsy kórmeıdi, son­dyqtan Allanyń jek kóretin isin jasap turyp, oǵan jalbaryný Islam qaǵıdasyna sáıkes emes. Qudaı taǵa­la qasıetti Káláminde: «(adaldan) jeń­der, (adaldan) ishińder, biraq ysyrap etpeńder degen. Shyndyǵynda Alla ysy­rap etýshilerdi súımeıdi» (Araf súre­si, 31 aıat) dep buıyrǵan. Sondyqtan bul amaldar sadaqa nıetimen ǵana, shekten shyqpaı, maqtan men ataq, dandaısýdan saqtanyp oryndalǵany abzal. Taǵy bir hadıste: «Jeńder, ishińder, sadaqa berińder jáne kıinińder, biraq ysyrapshyldyq pen dandaısýǵa jol bermeńder» deıdi Alla elshisi.

Árbir musylman jergilikti basshy­lyq­qa baǵynýy mindet. Din boıynsha Qazaqstan musylmandary dinı bas­qarmasy tarapynan bekitilgen jer­gilikti ımamdar dinı rásimderdi basqarady. Sony eskere otyryp, as rásiminiń jaı-japsaryn ózim bileminge salmaı, resmı ımamdarmen aqyldasyp atqarǵan durys. Sonda ǵana tártip bolady, al tártip bolǵan jerde bereke men birlik bolady.

Qazaqstan musylmandary dinı bas­qar­masy pandemııa etekten alyp, karantın jarııalanǵan kezeńde halyqty qysyltaıań ýaqyttyń shekteýlerinen shyqpaı, as berý rásimderin toqtata turýǵa, tipti bolmasa barynsha yqsham­daý­ǵa jáne sanıtarlyq talaptardy saqtaýǵa shaqyrady. О́ıtkeni zaman­nyń talaby, sharıǵattyń sharty osy. Dinimizde densaýlyq pen ómir­diń qaýipsizdigin saqtaý paryz, al as berý paryz emes. Abdýrrahman ıbn Aýf (Alla oǵan razy bolsyn) Paı­ǵam­ba­ry­myzdyń (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn): «Eger siz bir jerde oba tarap jatqanyn estiseńiz, ol jerge bar­ma­ńyz, eger siz turǵan jerden oba shyq­sa, ol jerden ketip qalmańyz» degen ámirin jetkizgen.

Qara jamylǵan úı, eseńgirep júrip, esin jınar-jınamastan marqumnyń jat­qan jerin abattandyrýǵa kirisip kete­di. Eger qabir basyna tal otyr­ǵy­zyp, jemis aǵashtaryn ekse quba-qup edi. Biraq sol baıaǵy básekelestik taǵy bastalady. Basqalardan oǵash bolmasyn, asyp túspese kem bolmasyn degen maqsatta qymbat kirpishten qorshaýyn, mármárdan qulpytas, altyn ne kúmis tústes aıshyq ornatý, ol az bolsa tasqa oıyp sýretin saldyrý beleń alyp bara jatqany jasyryn emes. Negizi zırat jalpylaı syrtynan qorshalǵan bolsa, árbir qabirdi qorshaýdyń qajeti de shamaly. О́tken zamandarda atalarymyz zırattarda qorshaý bolmaǵandyqtan, ıt-qus, mal baspaý úshin sol jerdiń topyraǵynan ne aǵashynan qorshaý jasaǵan jáne sol mazardyń musylmandiki ekenin bildirý maqsatynda bas jaǵyna aıshyq belgisin ornatqan bolsa, qazir qorshaý men aıshyqtar sándik mindetin ǵana atqarady dep aıtýǵa bolady.

Eger sonyń bári marqumǵa bir paıda ákelse, saýaby bar amal bolsa jóni basqa edi. Biraq biz marqumnan góri ózi­mizdiń nápsimizge unap, kózimizge kó­rik­ti kóringenin qalaımyz. Al sharı­ǵat jáne ata-baba jolyna qıysa ma, qıyspaı ma, ony qaperimizge almaımyz. Buryn atalarymyzdan, úlken qarııa moldalardan «Qabirge kúıgen nárse jolatpańdar, máıitke aýyr bolady» degendi estıtinbiz. Al Sahaba Jábırdiń (Alla oǵan razy bolsyn) aıtýynsha: «Paıǵambarymyz (Allanyń oǵan sala­ýa­ty men sálemi bolsyn) qabirdi kó­terýden, ústine otyrýdan, ústine qu­ry­lys salýdan tyıdy», degen (Imam Múslim).

Keıbir Islam ǵulamalary el ishinde yqpalǵa ıe bolǵan, han, bı, batyr, ǵalym sııaqty tulǵalardyń basyna keıingige ǵıbrat bolsyn, tarıhta belgi qalsyn degen nıetpen mazar turǵyzýǵa ruq­sat bergen. Biraq sýretin salýǵa tyıym salǵan.

Jalpy ıslam sharıǵaty tiri jannyń sýretin salýdan tyıǵany belgili, endi ony aparyp zırattyń basyna salý esh qısynǵa da, saltqa da sáıkes kelmeıtin is. Paıǵambarymyz basqa dindegilerge uqsaýǵa tyıym salǵan.

Janashyrlary marqumnyń jaıyn oılap, onyń rýhyna paıdasy tıetin isti jasaýdy qolǵa alǵany durys. Ol marqumdar sondaı rýhanı azyqqa muq­taj. Onyń zıratynyń basyna ketken myńdaǵan somalyq qarajatty mar­qum­­nyń atynan muqtajdarǵa sadaqa etip taratsa, sonyń paıdasyn tiriler, saýa­byn marqumdar kórer edi. Mazardy qym­bat tastarmen kómkerip, artynan asta-tók as berip, shekten shyǵý bizge ádemi kóringenimen Alla aldynda jaqsy amal emes ekenin esten shyǵarmaǵanymyz abzal.

Nurlan ÁBENULY,

Kókshetaý qalasyndaǵy «Ǵalym» meshitiniń ımamy