Akademık arqalaǵan amanat

Ǵalymnyń halqyna sińirgen eren eńbegi men atqarǵan qyzmetteri, ǵylymı jumystary men ustazdyq ulaǵaty týraly maqalany jurtshylyq nazaryna usynyp otyrmyz.

HH ǵasyrdaǵy ǵylym men bilim, til men ádebıet, mádenıet pen tarıh salala­ryn­da esimderi elge keńinen tanymal bol­ǵan A.Baıtursynuly, Q.Jubanov, H.Dos­mu­ha­meduly, M.Áýezov, T.Sho­nanov syndy ǵalym­dardyń izbasar­lary retinde, olardyń ıgi de ónegeli isterin jalǵastyrý barysynda bir top til mamandary: I.Keńesbaev, N.Saý­ranbaev, S.Amanjolov, M.Balaqaev, Ǵ.Mu­sabaev, A.Ysqaqovtar kelip qo­syldy. Solardyń bir belgisi N.Saý­ranbaev bolǵany kópke bel­gili. «Týma talant, daryndy ǵalym N.Saý­ranbaevtyń ǵylymı-ustazdyq qyz­metiniń sha­ryqtap damý kezeńi onyń 22 jasynan bastaý alady», dep jaz­dy belgili shákirti, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor Á.Qurysh­janov.

Qazaq ǵylymy men biliminiń ór­lep ósý, órkendeý kezeńinde, ási­rese bilimdi de bilikti jas maman­dardyń tapshy bolyp turǵan sha­ǵynda memleketimiz ben úkimet N.Saý­ranbaevqa zor úmit artyp, oǵan kúrdeli mindetter júk­teıdi. Ǵylymdy damytý bary­synda uıymdastyrýshylyq qabi­leti shıraq ta alǵyr, iskerligi, bilim­darlyǵymen kózge túsip erekshelengen jas ǵalym 28 jasynan-aq úzeń­giles, qyzmettes bolǵan Q.Sátbaev, M.Áýezov, I.Keńes­baev, S.Amanjolov, Á.Marǵulan, M.Ba­laqaev, Ǵ.Musabaev, A.Ysqaqov, Ǵ.Be­galıev, J.Dosqaraev, S.Jıen­baevtarmen birlese júrip eńbek etti.

«Talapty erge nur jaýar» de­gendeı, 1940 jyly ol «Qazaq tilin­degi kó­semshelerdiń semantıkasy men fýnk­sııa­sy» degen eńbekti orys tilin­de jazyp bitirgen soń Le­nın­grad qala­syndaǵy N.Iа.Marr atyndaǵy Til men oılaý ınstıtýtynda kandıdattyq dıs­sertasııa qorǵap, fılologııa ǵy­lymdarynyń kandıdaty degen ǵylymı dárejege ıe boldy. Bul eńbegi «Qazaq tilindegi kósemsheler» degen atpen 1940 jyly jaryq kórgeni bar. Osy­dan úsh jyl ótken soń ǵalym, 1943 jy­ly joǵaryda atalǵan ınstıtýttyń doktorlyq dıssertasııa qorǵaıtyn keńesinde «Qazaq tilindegi qurmalas sóılemder júıesi» degen taqyrypta orys tilinde jazylǵan eńbegi boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵap, qazaq ǵalymdarynyń arasynda tuńǵysh ret 33 jasynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin alǵany barshaǵa málim. 1948 jyly bul eńbegi jeke kitap bolyp baspadan shyqty.

Talantty da taǵylymy zor ǵa­lym Nyǵmet Saýranbaev qaırat-jiger, kúsh-qýatyn, tabıǵı qabileti men barsha bilimin súıikti elimizdiń ǵylym men bilimin, ǵasyrlar boıy halyqpen birge jasap kele jatqan baı mádenıetin, ulttyq tilin kórkeıtip damytýǵa baǵyshtady.

Ol óziniń tolyq mándegi fılolog ekendigin, ıaǵnı ádebıetshi jáne til ma­many (tilshi) ekendigin qundy da mán­di, asa mańyzdy eńbekteri arqyly kórsete bildi. Oǵan dálel – birinshiden, ádebıetshi retinde onyń jas kezindegi aqyndyǵy málim bolsa, ekinshiden, Abaı, Jambyl shyǵarmalaryn zertteýi, olardyń tańdamaly eńbekterin ja­ryqqa shyǵaryp, jaýapty redaktory bolýy, sondaı-aq halyq aýyz áde­bıetin zertteýge yntala­nyp, О́te­gen batyr, Muryn jyraý týraly kólem­di maqalalar jazyp, «Qy­rym­nyń qyryq batyry» týraly izdeniske bet burýy, bolashaq­ta áde­bıet salasynda atqarmaq is-jos­pary­nyń jasalýy tolyq aıǵaq.

Tilshi – til mamany retinde N.Saý­­ran­baev ulttyq álippe men em­leni júıeleý, biriz­­dilendirý orfo­­­grafııalyq norma men emle qıyn­­dyq­tary jaıynda zertteýler ja­saǵan ult janashyry bolǵany jóninde óz za­man­dastarynyń pikir­leri men qolynan shyqqan eńbekteri tolyq kýá.

Ǵalymnyń qazaq til biliminiń fonetıka, morfologııa, sıntaksıs, leksıkologııa, leksıkografııa, termınologııa, til tarıhy, ádebı til, dıalektologııa, tilderdiń qa­rym-qatynasy tárizdi kúrdeli salalary boıyn­sha ǵylymı-kópshilik eńbekter jaz­ǵan ozyq oıly ǵalym retinde tanylyp, aıtar­lyqtaı tabystarǵa qol jetkizgenin eńbekteri tiziminen anyq kóremiz.

Ǵalym-ustazdyń bilim berý isi bo­ıynsha mektep oqýshylary men ped­ýchılıshelerdiń stýdentterine ar­nal­ǵan oqýlyqtary men oqý quralda­ry, meto­dıkalyq baǵdarlamalar men jańa baǵyttaǵy metodologııasy, ádistemesi onyń ádisker ekenin aıqyndap, oqý isinde málim bolǵany kópke aıan.

Akademık N.Saýranbaev ǵy­lymdy bilim­men ushtastyra, jal­ǵastyra bilip, ult mamandaryn baý­lyp tár­bıeleý maqsatynda: Qa­zaq ulttyq ýnı­versıtetinde, Abaı atyndaǵy peda­gogıkalyq ıns­tıtýtta, Qyzdar peda­gogıkalyq ıns­tıtýtynda negizgi qyz­meti­nen qol úzbeı júrip dáris berip, myń­daǵan shákirtterge bilim ná­rin shashyp, aıtarlyqtaı úles qos­­qan ustaz. Ol ǵylymnyń qara sha­ńyra­ǵyn kóterisýde: Q.Sátbaev, M.Áýezov, Á.Mar­ǵulan, I.Keńesbaev, A.Jubanov syn­dy ǵalymdarmen birge bolǵan úzeń­giles quryltaı­shy, qoǵamdyq ǵylymdy zertteýdi uıym­dastyrýshy basshy, ha­lyqtar dostyǵyn dittegen sarabdal qaı­ratker, barsha bolmys tirligimen bite qaınasqan qaıtpas qaısar ınternasıonalıst.

Zańǵar ǵalym N.Saýran­baevtyń týyp-ósken el-jurty qazaq tarı­hynda esimderi belgili ataqty tul­ǵalar shyqqan Taraz óńiri. Ol 1910 jyldyń jaz aıynda Qordaı aýdanynyń Shar­baqty aýylynda kedeı sharýa Saý­ranbaıdyń otba­synda ómirge kel­gen. Sońǵy bir derekke júginsek: «Saý­ranbaı qart qazaqtyń tóbe bıi – Tóle bı­diń tikeleı urpaǵy eken» (G.Ma­myr­bekova. N.Saýranbaev­tyń ba­lalyq shaǵy// Uly dala tulǵalary: aka­demık N.T.Saýranbaev. A. 2014, 7 b.)

Nyǵmet Tináliuly burynǵy Qa­syq aýy­lyn­daǵy orta mektepte oqyp, tyń­ǵylyqty bilim alyp júr­gen kezinde-aq, talapty ári zeıindi oqýshy retinde kózge túsedi. О́zi qol­dan jasap alǵan qalaqtaı dombyrany tartyp, án salýǵa áýes te qumar bolypty. Bul týraly eli­niń azamaty M.Toqbergenovtiń «Bi­lim jáne eńbek» jýrnalynda (1973, №5): «Nyǵmet jas­taıynan ónerge, aqyn­dyqqa jany jaqyn boldy. Tipti on jasynda dombyra jasap alyp, úlken sharshy toptyń aldynda únemi tógildirip án salatyn. Nyǵymettiń án­shiligine súıingen jurty ony jasynan bastap-aq «óleńshi bala» atap ketken degendi oqımyz.

Sol óńirdegi bedeldi de belgili el aǵa­la­rymen de til tabysa júrip, ataq­ty adam Tilemis Espolulymen de syılas bolǵan eken. Jas aqyn Nyǵmet ózi­niń bir jazbasynda: «Tilemis óte she­shen, ózi syqaqshyl aqyn bolǵan adam. Buryn bı bolǵan, qazaq tarıhyn júı­rik bilgen. Mu­sylmansha 10-12 jasymda jıyn-toıda óleń aıtyp júrip talaı ret kórgenmin. Úıinde bolyp, talaı án salǵanmyn. Tilemis ol kezde qar­taıǵan edi, biraq burynǵy erligi, se­riligi, sheshendigi, syqaqshyldyǵy qal­maǵan edi» deıdi Ǵylym akademııasy ar­hıvindegi óziniń arhıvinde.

Sol bir kezderde «óleńshi bala» Nyǵmet dúbirli toı-dýmandarda óz janynan óleń shyǵaryp, qalyń jurt­ty aýzyna qaratyp, tamsandyryp ta tańdandyryp júredi. Keı kezderde báıgege ıe bolyp, jeńip alǵan jorǵa atyna minip qaıtatyn kúıge de jetedi. Sol kezderi «óleńshi bala» Kenen atasynyń kózine túsip, qamqorlyǵyna ıe bolyp, únemi bir­ge bolyp, el aralaıdy. Kenekeń bol­sa Nyǵmetti Jambyl ata aldy­na da aparady. Dańqty aqyn ata da «óleńshi balanyń» óleńderin tyń­dap, aq batasyn beredi.

Kenekeńniń qasynda únemi birge júrip, atalyq qamqorlyǵyna razy bol­ǵanyn bildirgendegi Nyǵmet Tináli­uly­nyń Kenen ata týraly óleńi Ǵylym akademııasyndaǵy ar­hıvi – akademık N. Saýranbaev ar­hıvinde baryn kórdik. Onyń qys­qasha nusqasy:

«Aıbarly, asqar belim, qýat kenim,

Sharyqtady kúsh alyp, senen elim

О́ziń – kúsh, jaryq – sáýleń,

kórkiń – baqyt,

Rýhyńmen jańardy Sovet elim.

Jaryǵym sen de aspanda, men asqarda,

Balapan em, bitkende sen aspanǵa

Qurysh bilekti, jaý júrek bala búrkit,

Bop óstim, senen túsken Nur astynda».

Jambyl men Kenen atalary Nyǵ­­metke osy ónerin shyńdaı berý týraly atalyq aqyl-keńesterin bergenmen, ónerli de óreli jastyń oı-armany bilim alyp, ana tilin ardaq tutyp, til mamany bolýdy shyn júregimen qalaıdy. Sóıtip, 15 jasynan bilim qýyp Almatyǵa keledi de 1925-1928 jyldary QazKRO oqý-aǵartý ıns­tıtýtynyń daıyndyq kýrsyna oqýǵa túsip, ony bitirgen soń 1928-1932 jyldary QazKRO halyq-aǵartý ınstıtýtyn óte jaqsy oqyp, mamandyǵy bo­ıynsha dıplom alǵan soń QazKRO oqý-aǵartý komıssarıatynyń ınspektory bolyp qyzmet atqarady.

Qyzyl armııa qataryna shaqy­ryl­ǵan ol 1933-1934 jyldary 24 at­qyshtar dıvızııasy, 71 at­qyshtar pol­kiniń kýrsanty re­tin­de áskerı bory­shyn Vınısa qala­synda óteı júrip, 1935 jy­ly Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peter­býrg) qalasynyń A.I.Ger­sen atyn­daǵy memlekettik pedagogı­kalyq ınstıtýttyń fılologııa fa­kýl­te­tine syrttaı oqıtyn stýdent bo­lyp qabyldanady. 1935 jyly N.Saý­­ranbaev osy ınstıtýttyń 1 jáne 2 kýrstaryna qatar emtıhan tap­syryp, onyń 3 kýrs stýdenti bolady. Sol jyly RSFSR oqý-aǵartý komıs­sa­rıatynyń janyndaǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń Le­nıngradtaǵy bó­limshesine baryp aspırantýraǵa qa­byldanady. Ol aspırantýra programmasyn óte jaq­sy aıaqtap, 1938 jyly Qazaqstan oqý-aǵartý halyq komıssarıatynyń qaramaǵyna qyz­metke qabyldana­dy. Sol jyldyń ekin­shi jartysynda uıymdastyrylǵan oqý-aǵartý komıssarıatynyń mektepter jó­nindegi ǵy­lymı-zertteý ıns­tı­tý­tynyń ǵylymı ju­mystar jónin­de­gi dırektorynyń orynbasary bo­lyp, 28 jastaǵy N.Saýranbaev be­ki­tiledi de 1941 jylǵa deıin eńbek­tenedi.

1941-1946 jyldary KSRO Ǵy­lym aka­demııasynyń Qazaq fılıa­lyn­da alǵash qu­rylǵan til, ádebıet jáne tarıh ıns­tıtý­tynyń dırek­tory bolyp N.Saýranbaev ta­ǵa­­ıyndalady da jas maman kóptegen jaýap­kershilikti sezinedi. Álbette jańadan qu­ryl­ǵan, is-sharasy qa­ýyrt ta mol ǵylymı-zert­­teý ınstı­týtynyń qyrýar jumysyn tez arada jandandyryp, jolǵa qoıý, bir qalypqa keltirý ońaı sharýa bol­maǵany kimge de bolsa aıan. «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degen ǵoı halyq da­nalyǵy. Ǵylymı-zert­teý jumy­synyń sapasyn arttyrý maq­sa­tynda M.Áýezov, I.Keńesbaev, S.Aman­jolov, Á.Marǵulan, M.Ǵab­dýllın, Ǵ.Musabaev, E.Smaıylov t.b. ǵalymdardy qyzmetke tartyp, izgi isterdi birge de birlese isteýge bel baılap kirisýdiń nátıjesi zor bolyp, ońdy ister atqaryldy. Ins­tıtýt qyz­metkerleri men onyń dı­rektory tarapynan osy kezde atqa­rylǵan asa iri de kúrdeli jumys – Uly Abaıdyń júz jyldyq mereıtoıyn ótkizýge jappaı kirisip ketken qaýyrt is edi.

N.Saýranbaevtyń osy kezde qa­lamynan týǵan «Abaı jańa kór­kem ádebıettiń atasy» kólemdi de ma­ńyzdy ári sony maqalasy «Sosıa­lıstik Qazaqstan» gazetinde (1945 j. 8 sáýirde) jaryq kóredi. Ol ob­lys­tyq gazetterde: «Sosıalıstik qurylys (1945 j. 8 apr.)», «Lenın týy», «Ońtústik Qazaqstan (1945 j. 8 apr.)», «Bolshevıktik jol» gazet­te­rinde basylyp shyqty. «Abaı osnovo­poljnık novoı kazahskoı lıte­ratýry» degen maqalasy Ǵylym akademııasynyń habarshy jýrnalynda, «Kazahskıı klassık» ma­qalasy «Lıteratýrnaıa gazeta (1945, 11 avg.)», «Osnovopoljnık no­voı kazahskoı lıteratýry» (k 100 letııý so dnıa rojdenııa Abaıa) «Ka­zahstanskaıa pravda» gazetinde (1945, 25 marta), «Lenınskaıa znamıa» (1945, 14 aprelıa) sııaqty maqa­lalarynyń gazetterde jarııalanýy – sol kezde aspannan altyn túskendeı bolǵany sózsiz.

Telǵoja JANUZAQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor