Búkilálemdik kórme shejiresi bastalǵannan bergi ýaqyt ishinde ózara báseke jarystyryp kele jatqan Anglııa men Fransııa alǵash ret ámbebap kórme estafetasyn basqa elge berdi. Buǵan deıin Búkilálemdik kórme London (1851, 1862) men Parıjde (1855, 1867) kezektesip ótip kele jatqan bolatyn. Sóıtip, 1873 jyly tarıhta tuńǵysh ret Avstrııa-Vengrııa ımperııasynyń astanasy Vena qalasy kórme ótkizý quqyǵyna ıe boldy.
Búkilálemdik kórme shejiresi bastalǵannan bergi ýaqyt ishinde ózara báseke jarystyryp kele jatqan Anglııa men Fransııa alǵash ret ámbebap kórme estafetasyn basqa elge berdi. Buǵan deıin Búkilálemdik kórme London (1851, 1862) men Parıjde (1855, 1867) kezektesip ótip kele jatqan bolatyn. Sóıtip, 1873 jyly tarıhta tuńǵysh ret Avstrııa-Vengrııa ımperııasynyń astanasy Vena qalasy kórme ótkizý quqyǵyna ıe boldy.
Osy jyldar ishinde Búkilálemdik kórme ótkizý máselesi álemde belgili bir memlekettiń bedelin arttyrýdyń yqpaldy quralyna aınaldy. Mine, osy úrdisti maqsat tutqan Avstrııa 1873 jyly Vena qalasynda Búkilálemdik ámbebap kórme ótkizý bastamasyn kóterdi. Gabsbýrg monarhııasynyń oıynsha, bul kórme Prýssııa jáne Italııamen bolǵan soǵysta kúıreı jeńilgen monarhııanyń bedelin qalpyna keltirip, el ekonomıkasyn jandandyrýǵa septigin tıgizýi tıis edi. Sondyqtan monarhııa bul kórmeni ótkizýge barlyq múmkindigin sarqa jumsap, jan-jaqty daıyndaldy. Vena kórmesin uıymdastyrýǵa Rotshıld, Krýpp sııaqty iri bankırler belsene atsalysty. Osyǵan baılanysty kórmeni ótkizý barysynda paıdaly kelisimsharttar jasaýǵa basymdyq berildi. Paıda qýǵan álemniń kásipkerleri Venaǵa jınalyp, ózara baılyq básekelestiginde qaladaǵy meıramhanalar men dámhanalardyń, qonaq úılerdiń baǵasyn sharyqtatyp, «baǵa tóńkerisin» jasady.
Kórme ótkizý orny retinde venalyqtardyń eń súıikti demalys orny – Prater saıabaǵy tańdap alyndy. Osynyń aldynda ótken Parıj kórmesinen asyp túsý maqsatynda Avstrııa-Vengrııa bıligi 12 gektar, ıaǵnı Parıjdegi kórme aýqymynan 5 ese úlken jer telimin bóldi. Kórme qalashyǵynyń jobasyn jasaýdy sáýletshi Karl Gazenaýer qolǵa aldy. Negizgi kórme kesheni – О́nerkásip saraıy sáýletshi Fıshgrettiń jobasy boıynsha jasalyp, uzyndyǵy 907 metr, eni 206 metrge sozylǵan 70 myń sharshy metr aýmaqty qamtydy. Saraıdyń orta tusynda sol kezeńdegi álemdegi eń bıik Rotonda turǵyzyldy. Onyń jalpy dıametri 110 metr bolsa, bıiktigi 83 metrge jetti. Bul sol kezdegi sáýlet óneriniń ozyq úlgileri bolyp sanalatyn Rım qalasyndaǵy áýlıe Petrdiń jáne London qalasyndaǵy áýlıe Pavldyń soborlary kúmbezderiniń aýmaǵynan eki ese úlken boldy.
Osyndaı iri de sándi saraı salystyrmaly túrde az ýaqyttyń ishinde – 18 aıda boı kóterdi. Kórme kesheniniń aýmaǵynda mashınalar kórmesiniń pavılony, tamasha óner týyndylaryn kórsetetetin pavılon, baý-baqsha pavılony jáne basqa maqsattaǵy 190 pavılon boı kóterdi.
«Qyrsyqqanda qymyran irıdiniń» keri kelip, Avstrııa-Vengrııa ımperııasy kórme ótkizgen kezeńde kári qurlyqty kúızeliske ushyratqan tabıǵı apattar oryn aldy. Dýnaı ózeni erneýinen shyǵyp, kóptegen eldi mekenderdi sý basty. Eýropada tyrysqaq aýrýy beleń aldy. «Jut jeti aǵaıyndy» degendeı, bul tabıǵat apattaryna alaıaqtardyń qolymen jasalǵan qarjy daǵdarysy qosyldy. Sóıtip, venalyqtardyń barlyq múmkindikterin sala tyrysqandaryna qaramastan, Búkilálemdik ámbebap kórmege kelýshiler qatary sırek boldy. Joǵaryda aıtylǵan keleńsizdikterge baılanysty kórme ashylatyn 1873 jyldyń 1 mamyryna deıin belgilengen kóptegen qurylys nysandary salynyp úlgermedi. Soǵan qaramastan, avstrııalyq ımperator Frans-Iosıf saltanatty jaǵdaıda kórmeni ashty. Búkilálemdik kórmeniń ashylý saltanaty birneshe saǵatqa sozyldy. Bul rásimge qatysýshylardy Iogann Shtraýstyń dırıjerligimen klassıkalyq mýzykalardy oınaǵan orkestrdiń tamasha óneri tánti etti. Orkestr quramyndaǵy 170 mýzykant sazdy áýendi naqyshyna keltirip oryndasa, olardyń súıemeldeýimen 720 adamnan quralǵan hor Gendeldiń oratorııalaryn oryndady.
Budan burynǵy ótken London men Parıjdegi kórmelerde qalyptasqan dástúrlerge sáıkes pavılondardaǵy oryndardyń basym bóligi jergilikti kásipkerlerge berildi. Olar pavılondardaǵy jalpy oryndardyń 30 myń sharshy metrin ıelendi. Solaı bola tursa da, bas pavılondaǵy negizgi óndiristik oryndardy ónerkásibi damyǵan qýatty memleketter Anglııa (12,8 myń sharshy metr), Germanııa (13,6 myń), Fransııa (12,8 myń), Reseı (6,8 myń), Túrkııa (5,9 myń), Belgııa (5,2 myń), AQSh jáne Japonııa (tıisinshe 2,7 myń sharshy metr) ıelendi. Sonymen birge, Vena qalasynda ótken bul kórmege joǵaryda aıtylǵan memlekettermen birge Shveısarııa, Gresııa, Shvesııa, Norvegııa, Rýmynııa, Ispanııa, Portýgalııa, Qytaı, Sıam, Egıpet, Ortalyq Afrıka, Ońtústik Amerıka, Persııa, Týnıs jáne Marokko qatysty.
1873 jyly Vena qalasynda ótken bul kórmede mashına-tehnıkalyq jádigerler erekshe basym boldy. Temirden jasalǵan osyndaı jádigerlerdiń kóptigine baılanysty jýrnalıster HIH ǵasyrdy – temir ǵasyry dep sıpattady. Kórmede Krýpptyń zaýyttarynda jasalǵan áskerı tehnıkalar kóp oryn aldy. Osy zaýyttan shyqqan uńǵysynyń ózi 26 tonna bolatyn zeńbirek kórmege kelýshilerdi tańǵaldyrdy. Bul zeńbirek atatyn 276 kılogramm snarıad qalyńdyǵy 18 sm temir qorapty tesip ótetin edi. Krýpp zaýyttarynan shyǵatyn mundaı áskerı qarýlar kóptep sanalatyn. Soǵan sáıkes, kórme eksponattary týraly jazǵan jýrnalıster ony «sumdyq soǵys koroli» dep atady.
Kórmege kelýshilerdi kórnekti jerge ornatylǵan sultan Ahmet II-niń sýburqaǵy erekshe qyzyqtyrdy. Bul erekshe óner týyndysy bolyp tabylatyn sýburqaqty sultan osy kórmege Túrkııadan ádeıi jibergen eken. Osy tamasha óner týyndysynyń janynda, ashyq aspan astynda Iogann Shtraýstyń orkestri turaqty túrde konsert berip turdy. Ásirese, 1867 jyly Parıj qalasynda ótken Búkilálemdik kórmeniń qurmetine jazylǵan Shtraýstyń «Kógildir Dýnaı» atty valsi kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Bul áýezdi saz áli kúnge deıin tyńdaýshylaryn tamsandyryp keledi.
Vena qalasynda ótken Búkilálemdik ámbebap kórmeniń jetistikterine 25572 marapat tapsyryldy. Osy syılyqtardyń basym kópshiligine Avstrııa (5991) jáne Germanııa (5066) ıe boldy. Osy kórmege qoıylǵan Reseı men AQSh jádigerleri tıisinshe 1000 jáne 440 medaldarmen atalyp ótildi.
Sol kezeńde oryn alǵan tabıǵı apattar men qıyndyqtarǵa qaramastan, Venada ótken Búkilálemdik kórme Avstrııa-Vengrııa monarhııasynyń mádenı ómirindegi erekshe aıtýly oqıǵa boldy. Kórmege daıyndyq barysynda Vena qalasy erekshe túrlenip, Dýnaı kanaly qaıta jańǵyrtyldy. Bul kórmeniń tarıhtaǵy erekshe bir mańyzy – munda tuńǵysh ret ǵalymdardyń halyqaralyq forýmy ótkizildi. Sonymen birge, Búkilálemdik kórmeler tarıhynda alǵash ret bul sharaǵa Afrıka qurlyǵynyń memleketteri tartyldy. Kórmege birinshi ret Japonııa qatysty.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýrette: 1873 jyly Venada ótken kórmeden kórinis.