Tarıhı ádilettilik tolyq qalpyna keltirilýi tıis

Der kezinde kóterilgen másele

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jumystaryn aıaqtap, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurýdy tapsyrǵan bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti qýǵyn-súrgin qurbandaryn jarym-jartylaı emes, tolyq aqtaý máselesin alǵa qoıyp otyr. Komıssııa jumysynyń basty mindeti de osy bolmaq.

Prezıdentimiz tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý qajet ekenin jete túsinip, tıisti tapsyrma berdi.

Meniń osy qýǵyn-súrgin qurban­daryn zertteý isimen aınalysqanyma mine, 30 jylǵa taıap qaldy. Sońyna deıin zerttelip aqtalmaǵan repressııa qurbandary óte kóp. Jalpy, olardy aqtaý, bul isti sońyna deıin jetkizý – memlekettik derbestigimizdiń birden bir ólshemi. Jalpy, qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurý týraly bastamany joǵary baǵalaımyn. Bul – der kezinde, dál ýaqytynda oryndy qoıylyp otyrǵan másele.

Uly dalada XX ǵasyrdyń basynan aıaǵyna deıin úzilissiz, azattyq úshin, memlekettiń táýelsizdigi úshin kúres toqtaǵan joq. Ol birde ashyq, birde jasy­ryn túrde júrdi. Osy ýaqyt araly­ǵynda qanshama adam qurbanǵa aınal­dy. Qanshama bozdaq azattyq  jolyn­da mert boldy. Bul máseleler tolyq zerttelip, egjeı-tegjeıli anyq­talýy kerek. Halyq shyndyqty bilýge tıis.

Endigi másele mynada. Memlekettik komıssııa qandaı baǵytta jumys isteıdi? Sol maqsatty iske asyrýdyń mehanızmi qandaı? Isteletin jumys qalaı júrýi kerek? Onyń aqyrǵy qorytyndysy qandaı bolady jáne nemen aıaqtalýy tıis? Mine, komıssııa osy máselelerdi  jan-jaqty saralap, jaýabyn izdeýi kerek.

Búgingi jıyn barysynda Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósher­baev óz sózinde «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen halyq danaly­ǵyn eske salyp ótti. Bul – memlekettik komıssııanyń isteýi tıis jumysynyń basty baǵdaryn aıqyndap bergenmen birdeı. О́ıtkeni saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý urpaq aldyndaǵy mindet. Bizdiń boryshymyz. Sondaı-aq jıynda atqarylatyn jumys­tardyń basym baǵyttary, baǵyt-baǵdary dáleldi turǵyda aıtyldy.

Memlekettik komıssııa aıtylǵan baǵytta jumys isteıdi degen úmitim zor. Tıisti organdardyń kómegimen, eshqandaı kedergisiz, belsendi ári saýatty, maqsatty jumys istesek, tıisti nátıjege qol jetkize alamyz.

Mámbet QOIGELDI,

akademık,

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń múshesi

Komıssııany naqty jumys kútip tur

Men búgingi oqıǵaǵa tarıhı qubylys degen baǵa berer edim. Sebebi Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurylyp qana qoımaı, alǵashqy otyrysta aldaǵy jumys baǵdary naqtylandy. Kezdesýde tarıhshylar men zertteýshiler qazaqstandyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselesine qatysty jasaǵan taldaýymen tanystyrdy. Sarapshylar usynǵan osy qujatta qoǵamda belgisiz bolyp kelgen qurbandar men tarıhı oqıǵalardyń áli de kóptigi baıandalǵan.

Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev komıssııa aldyna naqty talaptar qoıdy. Ár memlekettik organ men komıssııa músheleriniń naqty qaı baǵytta jumys isteıtini de naqtylana tústi. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı jasaǵan Úndeýinde tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jumystaryn júıeli júrgizýdi tapsyrǵan edi. Memlekettik komıssııa osy maqsatta Táýelsizdik kúni qarsańynda bastalǵan jumysyn aldaǵy birneshe jylda úzdiksiz atqaratyn bolady.

Jalpy, komıssııa músheleri 11 ju­mys tobyna bólinip, ár baǵytty jiti qamtı­tyn bolady. Máselen, bir jumys toby ashar­shylyq zulmatyn tereń zerttep, osy oqıǵanyń tarıhı ádilettilikti qalpy­na keltirýge qatysty jumys isteı­di. Endi bir top saıası oqıǵalardyń kezin­de jazyqsyz jazalanyp ketken jan­dar­dy, otbasylardy aqtap, sonaý qasi­retti jyldardyń shyndyǵyna jetý­di kózdeıdi. Odan bólek Alashorda qaırat­kerleri men túrli sebeppen jer aýdaryl­ǵan otandastarymyzdyń da ta­ǵ­dyr taýqymetin tartqanyn bilemiz. Osy oqı­ǵalardyń barlyǵy qazirgi táýel­siz Qazaqstan tarıhynyń ajyramas bó­ligi. Sol sebepti de bul saýapty iske úl­ken jaýapkershilikpen kelgenimiz mańyzdy.

Otyrysta arnaıy derekter bazasyn qurý máselesi de sóz boldy. Saıasatker retin­de aqtańdaqtardyń quqyqtyq negiz­de aqtalyp qana qoımaı, qoǵamdyq-saıa­sı ortada jarııa bolýy kóńilimdi kón­shi­tedi. О́ıtkeni bul zulmat kezeńniń qasi­retin basynan ótkergen ár otbasy, ásirese jas urpaq úshin óz týystarynyń, ba­ba­l­arynyń «halyq jaýy» emestigin es­tý, bilý óte mańyzdy. «Qaharman» degen tú­si­n­ikke erekshe toqtalýdy jón dep esep­­teı­­min. Biz kezinde «halyq jaýy» dep ta­­ny­ǵan jandardyń shyndyǵynda qa­har­­man bolǵanyn túsinýimiz kerek. Qa­har­­man­darymyzdyń tarıhyn zerde­leýi­­­miz kerek. Bul jolda ǵylymı-zert­teý ju­mystarynyń sany artatyny qýantady.

Men 10 jyl boıy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qatarynda «Bolashaq úshin estelik» jobasyna atsa­lysyp kelemin. Osy ýaqyt aralyǵynda tarıhshylardyń forýmy ótip, tarıhı oqıǵalardy qalpyna keltirýdiń ádistemesi qalyptasty. Osylaısha, zertteýdiń negizi bar dep tolyq aıtýǵa bolady. Dál qazir postkeńestik elderdiń arasynda tarıhı estelik salasyna júıeli túrde kelgen memleketterdiń az ekenin de qosa ketken jón.

Natalıa KALAShNIKOVA,

saıasattaný ǵylymdary doktory,

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń múshesi

Jadymyzdy jańǵyrtý mańyzdy

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń birinshi otyrysyn  tarıhı oqıǵa dep aıtýǵa bolady. Sebebi toqsanynshy jyldary jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jumystary kezinde negizinen Stalın zamanynda atylǵan, sottalǵan azamattar men Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgen etnostarǵa basymdyq berilgen bolatyn.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselesine qatysty buǵan deıingi qabyldanǵan zańdarda kóp dúnıe eskerilgen joq. Máselen, Qazaqstanda bas-aıaǵy 372 kóterilis boldy degen derek bar. Osyndaı kóterilister kezinde sol kezdegi bıliktiń tarapynan kináli, qylmysker sanalyp, qýǵyndalǵan talaılar osy kúnge deıin aqtalmaı keldi. Ol da jiti nazar aýdaratyn másele.

Sonymen qatar asharshylyq qurban­dary­nyń, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatys­qan azamattardyń máselesi de eskerý­siz qalyp keldi. Keńes ókimeti tusyn­da da birneshe toptar, astyrtyn uıym­dar boldy. Talaı ǵalymdar men kózi ashyq adamdar kózqarastary úshin qýda­landy. Osy adamdardy aqtaý máselesi zań­nan tys qalyp kelgen edi. Shyn mánin­de, HH ǵasyr qazaqtyń tarıhynda bol­­ma­ǵan zulmattarmen, úlken bir qııanat­tar­men astasqan ǵasyr boldy. Bul aýqym­dy ta­qy­­rypty ǵylymı turǵyda zerttep, oǵan qa­tysy bar qujattardy, arhıvterdi ashyp, úl­ken tarıhı arhıv jasaýymyz qajet.

Bul jumys birneshe jylǵa sozylýy da yqtımal. Sebebi bul jumys tek repressııaǵa ǵana qatysty emes. Ashar­shylyq jyldary qanshama adam bosqynǵa aınalyp, atajurtynan kóshýge májbúr boldy. Olardyń qanshamasy jol-jónekeı qyryldy. Tipti Ishki ister halyq komıssarıatynyń (NKVD) adam­dy atý jazasyna júzege asyratyn polı­gon­dary da bolǵan. Mine, osyndaı oryn­dardy da anyqtaýymyz kerek. Aldy­myzda ótken tarıhqa keshendi ǵylymı kózqaras qalyptastyrý mindeti tur. Sonyń dálelin, jádigerin jınaý jumysy taǵy bar. Qurban bolǵan azamattardyń barly­ǵyn anyqtaýymyz, zańdylyq turǵy­dan aqtap alýymyz qajet. Memo­rıaldy tarıhty, jady saıasatyn jolǵa qoıý kerek. Iаǵnı eskertkishter qoıyp, arnaıy taqtashalar ilý jumysyn bastaǵan jón bolady.

Halqymyz «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» deıdi. Iаǵnı HH ǵasyr­daǵy asharshylyqtyń, soǵystyń, qýǵyn-súrginniń, odan ózge de oqıǵalardyń ornyn anyqtaýymyz qajet. Osy máselege qatysty keshendi saıasat júrgizýge tıispiz. Máselen, Polshada Tarıhı jady degen úlken ınstıtýt bar. Sol ınstıtýttyń azamattary Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde, Stalınniń repressııasy kezinde qurban bolǵan polıak azamattaryna arnaıy izdep kelip mramordan belgi ornatady. Bas ıip, taǵzym etedi. Eń úlken jady saıasaty degenimiz – osy.

Aıdos SARYM,

saıasattanýshy,

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń múshesi