Etistikten «anaıylyq» tapqandar

Memlekettik til mártebesi bola tura áli kúnge talqydan túspegen, basynan qıqý arylmaǵan qazaq tiliniń elimizdiń basqa aımaqtaryndaǵy jaı-kúıin jete bile qoımaımyn, al bizdiń Qara­ǵandy oblysynda  bul turǵyda keri úderis júrip jatyr. Qaǵaz júzinde memlekettik tilge 2010 jyly kóshkenimen, is júzinde orys tiliniń mysy basyp tur. Olaı deıtinim, qujattardyń kóbi áýeli orys tilinde ázirlenip, sodan keıin qazaq tiline aýdarylady. Irili-usaqty jınalys, otyrystardyń basym kópshiligi orys tilinde ótedi. Osyndaı jınalystarǵa qatysqan tanys ta beıtanys basshylardyń ózi «aramyzda birde-bir orys (basqa ult ókili dep túsinińiz) bolǵan joq, jınalys bastan-aıaq orys tilinde ótti» dep qynjylyspen aıtady.

Memlekettik til mártebesi bola tura áli kúnge talqydan túspegen, basynan qıqý arylmaǵan qazaq tiliniń elimizdiń basqa aımaqtaryndaǵy jaı-kúıin jete bile qoımaımyn, al bizdiń Qara­ǵandy oblysynda  bul turǵyda keri úderis júrip jatyr. Qaǵaz júzinde memlekettik tilge 2010 jyly kóshkenimen, is júzinde orys tiliniń mysy basyp tur. Olaı deıtinim, qujattardyń kóbi áýeli orys tilinde ázirlenip, sodan keıin qazaq tiline aýdarylady. Irili-usaqty jınalys, otyrystardyń basym kópshiligi orys tilinde ótedi. Osyndaı jınalystarǵa qatysqan tanys ta beıtanys basshylardyń ózi «aramyzda birde-bir orys (basqa ult ókili dep túsinińiz) bolǵan joq, jınalys bastan-aıaq orys tilinde ótti» dep qynjylyspen aıtady.

Sońǵy kezde brıfıng degen sánge aınaldy. Búkil basqarmalar, aýdandar men qalalar ákimdikteri taıly-taıaǵy qalmaı aqparattar, slaıdtar daıyndaıdy. Álbette, orys tilinde. Basynda arqany keńge salyp «qazaq tilinde qajet emes» dep soǵady. Alqaly jıyn jaqyndaǵan bette «srochno qazaq­shaǵa aýdaryńdar» dep, ózderi aıtqandaı «avralom», bizdershe aıtqanda «attyń jaly, túıeniń qomynda» sory qaınaǵan sorly aýdarmashylarǵa salmaq salady. Osy sala qulash qujattardy birneshe top adam aı boıy daıyndasa, aýdarmashylarǵa tabanda aýdar degendeı syńaı tanytady. Buryn memlekettik mekemelerde aýdarmashylar qos-qostan bolýshy edi, búginde bir-birden qalǵan. Kún demeı, tún demeı, lám dep úndemeı, turalap jyǵylardaı bolyp aýdaryp shyǵady, áıteýir.

Ańdap qarasańyz, Buqar jyraý dańǵylynyń, Erýbaev jáne Álıhanov kósheleriniń boıynda qushaq-qushaq qaǵaz kótergen qyz-kelinshekterdi kóresiz. Bul – elektrondy qujat aına­­lymyna kóshýdiń jemisi. Sóz júzinde osyndaı úrdiske kóshkenimen, qaǵaz nópiri tolastar emes. Burynǵydan kóbeıip ketti. Qujatty elektron­dy posh­tamen jóneltkennen ke­ıin, ony rastaý úshin áýeli ska­nerlen­gen nusqasyn, sodan keıin túpnusqasyn jetkizý kerek. Qansha jyl boldy, elektrondyq qujat aınalymynyń júıesi durys ju­mys istep turǵan joq. Kiris-shy­ǵys qujattaryn memlekettik til­de tirkeýge ty­rys­qanymen, ol qu­jattardyń mazmuny qazaqsha áriptermen durys tańbalanbaı, ırek-ırek ıeoroglıf jazbalar tú­sedi. Sondyqtan ár deńgeıdegi basshylar buryshtamany orys tilinde jazýǵa májbúr bolady. Tym bolmasa tapsyrmamdy túsinsin deıdi ǵoı deımin. Al qujattyń mán-jaıyn ózderi bir­deńe ǵyp bajaılap alar degen syńaıly.

Búkil memlekettik mekemeler oblystyq tilderdi damytý jónindegi basqarmasyna aı saıyn kiris jáne shyǵys qujattarynyń sany týraly esep beredi. Osy esepterdiń durystyǵyna kúmánim bar. О́ıtkeni, qujattardyń qaı tilde kelip túskenin ajyratyp, rettep otyratyn baǵdarlamalar barlyq mekemelerde ornatyl­maǵan. Al ornatylǵan mekemelerde bul máselege keńse mamandary jiti kóńil bóle bermeıdi. Oǵan bir jaǵynan qujattardyń eki tilde resimdelýi sebep: qazaq tilinde tirkelgenimen, buryshtama orys tilinde bolsa, orys tilindegi qujattar sanatyna qosylyp ketedi. Sondyqtan, biraz mekemelerde bul esepti kiris jáne shyǵys qujattarynyń jýrnaldaryn aldaryna óńgerip, baıaǵy kolhoz kezindegideı qolmen sanap bálen saǵat otyryp áreń bitiredi.

Eger qaısybir qujattarǵa qol qoıý kesheýildep jatsa, oǵan ár deń­geıdegi ákimder apparattary qyzmetshileriniń de kinási joq emes. Aıtalyq, Qaraǵandy obly­sy ákimi apparatynyń qujat­ta­ma­lyq qamtamasyz etý bóliminiń qyz­metshileri búırekten sıraq shy­ǵaryp, etistik sózderden «ana­ı­­ylyq» taýyp alýdy shyǵarypty. By­laı qa­rasańyz, tipti sóz qylatyn áńgime emes. «Kýrırýıýshıı zamestıtel akıma oblastı» degen sóz tirkesi qaı zamannan «oblys ákiminiń jetekshilik etetin orynbasary» dep aýdarylyp kelgen. Saıtan túrtti me, «etetin» degen kómekshi etistikti anaıy dep taýyp, ony «jasaıtyn» degen kómekshi etistikpen aýystyrý kerek dep uıǵarypty bular. Sonda qalaı, buryn «oblys ákimdigi qaýly etedi», «oblystyq máslıhat sheshim etti» dep jazylyp kelip edi, endi budan bylaı «oblys ákimdigi qaýly jasady», «oblystyq máslıhat sheshim jasady» deımiz be?

Qashannan qulaqqa da, kózge de úırenshikti bolyp ketkendeı, burynǵysynsha: eńbek etedi, jumys isteıdi, mashına jasaıdy, qyzmet etedi demeımiz be? «Eńbek jasaıdy» degen sóz tirkesinen ne utamyz? Tipti osy ákim appa­ratynyń ózderi qyzmet etip otyr­ǵan qurylymdyq bólimshesiniń ataýy «Qujattamalyq qamtamasyz etý bólimi» ǵoı. Endi osy ataýdy ózgertip  «Qujattamalyq qam­tama­syz jasaý bólimi» deı me? Ári-be­riden soń jasaıdy sóziniń de aýyspaly anaıy maǵy­nasy bar: «júris jasaıdy», «oı­nas jasaıdy», «zına jasaıdy» dep kete beredi... Sonda bul kisiler jumysta, qyzmet babynda otyrǵanda, olardyń oılaryna etistiktiń óńkeı bir anaıy maǵynalary kele me?

О́zim til mamany bolǵandyqtan, osy jerde burynǵy áriptesterime  (14 jyl birge qyzmet atqardym) qazaq tilinen lıkbez ótkizýime týra kelip tur. Tilde qurandy etistikter dep atalatyn, esim sózderge belgili kómekshi etistikter tirkesip, oǵan qımyl maǵynasyn qosý arqyly jasalǵan etistikter bar. Qurandy etistik jasaıtyn belgili kómekshi etistikter kóp emes. Atap aıtqanda, olar mynalar: et, qyl, bol, tart, at, soq, ber, ur. Bulardyń ishindegi eń ónimdisi – et kómekshi etistigi. Ol arqyly óte kóp qurandy etistikter jasalǵan: eńbek et, áýre et, el et, ujym et, qural et, aldanysh et, jar et, bala et, qorǵanysh et, súıeý et, baǵynyshty et, qurban et, azat et, dushpan et, qastyq et, jaqsylyq et, aıqyn et, kedergi et, qyńq etkizbe, zyrq etti, syr etti, burq-burq etti, bylsh etti t.b.

Osy sózderimizdi dáıekteý úshin, óz pikirimizdi dáleldeý úshin, astapyralla deıik, Quran kótermeı-aq qoıaıyq. Qobyratyp gazetterdi de aqtarmaı-aq qoıaıyq, qazir búkil el den qoıǵan Ǵalamtordaǵy saıttardan bir-eki mysal keltirsek te jetkilikti ǵoı dep oılaımyn. Myna bir mysaldy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti» saıtynan alyp otyrmyn: «Jańalyqtar > 2011 > Jeltoqsan > О́mirzaq Shókeev jetekshilik etetin úki­met­tik komıssııa Mańǵystaý ob­ly­synyń Jańaózen qalasyn qal­­­pyna keltirý jumystaryn jal­­ǵastyrýda». BNews.kz saı­ty­n­y­­­ń ke­­zekti bir aqparatynda: «ASTANA. 29 qańtar 2013, 15:41... «Komıssııaǵa Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – О́ńirlik damý mınıstri Baqytjan Saǵyntaev jetekshilik etedi», – delingen.

Jaraıdy, osy da jeter. Búı­rekten sıraq shyǵaryp, qazaq­tyń ár sózinen anaıylyq izdep shala búlinbeıik, aǵaıyn...

Sábıt BEKSEIIT.

QARAǴANDY.