1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi elimizdiń tarıhynda qazaq jastarynyń erligi men órligin, otanshyldyǵy men namysshyldyǵyn kórsetken aıtýly oqıǵalardyń biri. Sol tusta kóp jaıt búrkemelengenimen, táýelsizdik alǵan jyldardan bastap Jeltoqsan kóterilisine qatysty oqıǵalardyń kópshiligi anyqtaldy, kóterilistiń tarıhı mańyzyna baǵa berildi. Túrli ádebı, zertteý shyǵarmalary jazylyp, kitap bolyp basyldy, arnaıy gazet shyǵaryldy, fılmder túsirildi, ánder jazyldy, t.b. Biraq, Jeltoqsan kóterilisi týraly tyń derekterdiń áli bar ekenin, olardy elge jarııalap otyrýdyń esh artyqtyǵy joqtyǵyna 1986 jyly 17 jeltoqsanda kóterilistiń negizgi uıymdastyrýshylarynyń biri, sol kezdegi Teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtynyń stýdenti, búginde jeke kásipker atanǵan Qurmanǵazy Aıtmyrzamen áńgime barysynda kóz jetkizdik.
1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi elimizdiń tarıhynda qazaq jastarynyń erligi men órligin, otanshyldyǵy men namysshyldyǵyn kórsetken aıtýly oqıǵalardyń biri. Sol tusta kóp jaıt búrkemelengenimen, táýelsizdik alǵan jyldardan bastap Jeltoqsan kóterilisine qatysty oqıǵalardyń kópshiligi anyqtaldy, kóterilistiń tarıhı mańyzyna baǵa berildi. Túrli ádebı, zertteý shyǵarmalary jazylyp, kitap bolyp basyldy, arnaıy gazet shyǵaryldy, fılmder túsirildi, ánder jazyldy, t.b. Biraq, Jeltoqsan kóterilisi týraly tyń derekterdiń áli bar ekenin, olardy elge jarııalap otyrýdyń esh artyqtyǵy joqtyǵyna 1986 jyly 17 jeltoqsanda kóterilistiń negizgi uıymdastyrýshylarynyń biri, sol kezdegi Teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtynyń stýdenti, búginde jeke kásipker atanǵan Qurmanǵazy Aıtmyrzamen áńgime barysynda kóz jetkizdik.
– Qurmanǵazy aǵa, qazirgi kezde Jeltoqsan kóterilisi týraly derek te, dáıek te molynan kezdesedi. Izdengen adam Jeltoqsan kóterilisine sebep bolǵan oqıǵanyń ne ekenin, alańǵa qansha adam shyqqanyn, kimder sottalǵanyn, kimder qýdalanǵanyn, osy kóterilisti zertteý úshin qurylǵan komıssııanyń qanshalyqty eńbek atqarǵanyn, taǵy basqa da jaǵdaılardy bile alady. Sóıtse de alańǵa shyqqan jastardyń qanshasy ajal qushqanyn naqtylap, bir izge keltirgen derekter joq eken. Ol oqıǵa týraly ne aıtar edińiz?
– KSRO Ishki ister mınıstrliginiń buıryǵy negizinde daıyndalǵan «Metel» operasııasy boıynsha kóterilistiń asqan qatygezdikpen basyp-janshylǵanyn sizder bilesizder. Jeltoqsannyń tolyq shyndyǵyn ashýdy tarıhtyń enshisine, bolashaq tarıhshylardyń enshisine qaldyramyz. Solar búge-shigesine deıin zerttep, ár nárseni, árkimdi óz ornyna qoıady dep úmittenemiz. О́z ýaqytynda komıssııa quryldy. Olar shamasy jetken jerge deıin zerttep, kóp nárseni qamtýǵa tyrysty.
– Sizdiń Jeltoqsan kóterilisin uıymdastyrǵan jandardyń biri ekenińizdi bertinde ǵana bile bastadyq. Onyń ózinde siz týraly da, janyńyzdaǵy serikterińiz týraly da málimetter onsha kóp emes. Biz munyń basynda belgili bir adamdardyń turǵanyn qaperge almaı, áli kúnge deıin kóterilistiń buqaralyq stıhııasyna mán beremiz. Munyń sebebi nede?
– Munyń eshqandaı sebebi joq. Kezinde kóterilisti uıymdastyrǵanymyz da, sáıkesinshe jazamyzdy ótegenimiz de ras. Odan keıin «meni jazyńdar, aıtyńdar» dep ózim de bastama kótermedim. О́ıtkeni, biz alańǵa dańqty bolý úshin, qandaı da bir ataq alý úshin shyqqan joqpyz.
Mine, qazirgi tańda elge shyǵyp, jastarmen kezdesý ótkizip, kóterilistiń mán-maǵynasy, Keńes Odaǵyna yqpaly týraly áńgimelerdi bastap kettim. Aqtóbede kezdesý uıymdastyrdym. 1500 oryndyq zalda jastar tolyp otyrdy. Olar úsh saǵat boıy áńgimemdi tapjylmaı tyńdady. Kez kelgen tarıhı qozǵalystardyń basynda jastar júredi ǵoı negizi. Qoǵamdy ózgertetin de jastar. Olardyń batyl suraqtaryna rıza boldym.
– Kóteriliske oralaıyq. Mysaly, sizdiń jeltoqsan qaharmany Qaırat Rysqulbekovpen baılanysyńyz boldy ma?
– Baılanysym bolǵan joq. Qaırattyń eshqandaı kinási joq ekenin bilemin. Savıskııdiń ólimin bir adamnyń moınyna ilý kerek boldy, sol úshin bir adamdy tabý kerek boldy. Osy jala Qaıratqa jabyldy. Jalpy, derekterge súıensek, ol kópshilikti uıymdastyrýǵa qatyspaǵan. Alańǵa shyqqan 40 myń adamnyń biri ǵana. Biraq, batyrlyǵy bar, rýhanı dúnıesi myqty jigit. Qaıtpas qaısar azamat. Jeltoqsannyń sol bir yzǵarly kúnderinde Qaıratty kórgenim de joq. О́ıtkeni, ózimiz alańnyń ana sheti men myna shetine bir shyǵyp, júgirip júrdik. «Tóbeleske barmańdar, biz beıbit sherýge shyqqan adamdarmyz. Tóbelessek, zań boıynsha bizdiki qate bolady»degendi aıtyp daýsymyz qarlyqty. Bir mezette keıbir jastar «sender qorqaqsyńdar» dep ózimizge umtyldy. Biz jastardy alańnan alyp ketýge tyrystyq. Onymyz oryndaldy. Olardy kóshemen júrgizip ótkizdik. Sol kúni keshke bes-alty myń adamdy jınap alańǵa qaıtyp keldik. Olardy barynsha álgindeı úgit-nasıhat aıtyp tárbıeleýge tyrystyq. Biraq oǵan shamamyz jetpedi... Úkimet úıiniń janyndaǵy televıdenıeni basyp alýǵa tyrystyq. «Bizde osyndaı oqıǵa bolyp jatyr», dep búkil álemge jar salǵymyz keldi. Oǵan da shamamyz jetpedi, jetkizbedi...
– 16 jeltoqsan kúni ótken áıgili KPSS Ortalyq Komıtetiniń plenýmynan soń araǵa kún salmaı-aq sol kezdegi Brejnev alańyna joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men jumysshy jastardyń basyn qosý qalaı múmkin boldy?
– 16 jeltoqsan kúni Nurmahan ekeýmiz kýrs starostasy Jeldibaev Erkinniń jaldap otyrǵan páterine barǵanbyz. Sol jerde teledıdardan Qonaevty qyzmetinen alyp tastaǵany týraly habardy estip, jataqhanaǵa kóńilsiz oraldyq. Kelsek jigitter abyr-sabyr bolyp jatyr. Bólmede Ortalyq komıtet plenýmynyń sheshimin qyzý talqylaı kelip, ózimizdiń narazylyǵymyzdy bildirý úshin erteńine alańǵa shyǵatyn bolyp kelisip, oǵan basqa da joǵary oqý oryndarynyń stýdentterin de tartýdy uıǵardyq. Bárimiz eki-úshten bólinip, tún jamylyp jan-jaqqa tarap jattyq. Men janyma Úsiphandy ertip, QazMÝ-dyń jataqhanasyna qaraı tarttym. Onda biraz qyz-jigittermen kezdesip, óz oıymyzdy ortaǵa saldyq. О́z jataqhanamyzǵa qaıtyp kelsek, vahta aldynda Baqytbek pen eki-úsh kýrstasymyz syrtqa shyqqaly tur eken. Solarǵa qosylyp taǵy da jataqhanalardy aralaýǵa kiristik. Sodan ne kerek, tún ortasyna deıin Almatydaǵy biraz jataqhanalardy jaıaý-jalpy aralap shyqtyq. Ondaǵy jastardyń bárin ashý-yza kernegen. Bizdiń bastamany birden qoldap jatty. Sol kezderi óz elimizde ómir súrip jatqanymyzben, qazaq tiliniń jaǵdaıy qıyn bolatyn. Qazaq mektepteri men balabaqshalary jabylyp jatqan. Orystanýdyń jappaı etek alǵany sondaı, Almatyda bolsyn, basqa qalalarda da kóshedegi alqashtardyń ózi «govorı na ponıatnom ıazyke» dep ses kórsetetin. Osyndaı-osyndaı jaǵdaılardyń bári mıymda keptelisip turdy. Bir qýanarlyq jaǵdaı, dostarymnyń ortaq isti uıymdastyrýǵa qosyla ketkeni. Olar meniń ishki oıymdy, namystanǵan sezimimdi aıtpaı-aq túsinip, kórshi ınstıtýttardyń jataqhanalaryna, zaýyt jumysshylarynyń jataqhanasyna baryp úgitteý júrgizdik. Bizge eshkim de qarsy bolmady. Plenýmdaǵy oqıǵany olar da estigen. Olar da ashýly, tek ne isterlerin bilmeı ǵana otyr eken. Sóıtip, 17-jeltoqsan kúni alańǵa shyǵýǵa biraýyzdan kelistik.
– Kórshi jataqhanalarǵa baryp úgit júrgizýge qalaı batyldaryńyz jetti? Bireý-mireýler satyp ketedi-aý degen qorqynysh bolmady ma?
– Bul jerde qorqynyshtan buryn namystaný, yzalaný sezimderi bıik turdy. Odan keıin bizdiń, ıaǵnı, Teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtynyń stýdentteri shetinen talantty bolyp keletin. Almatydaǵy kóptegen ınstıtýttardyń jastarymen baılanysta boldyq. Olar konsert ótkizse, mindetti túrde bizdi shaqyratyn. Al óz basym qandaı sahnadaǵy konsertke barsam da, mindetti túrde til týraly, qazaqy bolmys týraly arasynda áńgime qozǵaıtynmyn. Munyń túbi Jeltoqsan kóterilisine ulasty. Men aıtar edim, Qonaevtyń ketýi men Kolbınniń kelýi kóteriliske túrtki ǵana boldy. Qazaq jastarynyń kókeıinde sol kezde Shoqan Ýálıhanovtyń 20 jasynda orys ımperatoryna «Byt ılı ne byt nashemý narodý?» dep saýal qoıǵany sııaqty úlken saýal bar edi. Qazir ózderińiz bilesizder, Sibir halqy bordaı tozyp ketti. Aty-jónderi oryssha, moıyndarynda krest, qoldarynda araq. Osy jaǵdaı sol kezde bizge de úlken oı salatyn. Ekinshiden, men ózim 1981 jyldary Groznyı qalasynda áskerde boldym. Birde bizdi Osetııanyń astanasy Ordjonıkıdze qalasyna alyp keldi. Ondaǵy maqsat – osetınder men cheshenderdiń ultaralyq qaqtyǵysyn basý. Umytylmastaı bolyp esimde qalǵan jaǵdaılardyń biri – osetınniń áıel-analary bizge bálish, tátti toqashtar ákelip berip júrdi. Biz turǵan jerge qalaı kirgenin bilmeımin, múmkin bir amalyn tapqan shyǵar? Sonda bir ana: «Vy nashıh deteı ne ýbıvaıte, ne strelıaıte, nashı detı pravy, pochemý chýjıe na nasheı zemle doljny hozıaınıchat, pýst ýezjaıýt, otkýda prıshlı. Eto nasha zemlıa, my eto ne pozvolım. My vas ponımaem, vam komandý dalı, tolko ne strelıaıte», – dep aıtqan edi. Ne degen namysshyl halyq, tipti, áıelderine deıin sumdyq namysshyl eken ǵoı dep oılaǵanmyn. Bizdiń halqymyz da osyndaı namysshyl bolsa eken dep tilegenmin ishteı. Árıne, sanadaǵy osyndaı epızodtardyń Jeltoqsan kóterilisiniń burq ete qalýyna áserin tıgizbedi dep aıtý qıyn.
– Beıbit sherýdiń sońy kóteriliske ulasyp ketti. Qanshama jastar sottaldy, qýdalandy. Kóterilis basylǵan soń sizdi qandaı jaza kútip turdy?
– Keńes Odaǵynyń KGB-sy myqty jumys isteıtin. Qalany jaýyp tastady. Poıyz toqtatyldy, ushaqtar ushpady, telefon jelisin de úzip tastaǵan. Árbir jataqhanada KGB-nyń qyzmetkerleri top-top bolyp júrip, stýdentterdi suraqtyń astyna alǵany kúni keshe bolǵan sııaqty. Biz shynyn aıtqanda olardy adastyryp ketýdiń amalyn jasadyq. «Qara «Volga» mingen, qara paltoly adamdar jataqhanalardy aralap júrdi» degendi oıdan shyǵaryp, taratyp jiberdik. Mundaı oı Baqytbektiń basyna keldi. Bul iske asty. KGB qyzmetkerleri álgi ómirde joq «uıymdastyrýshylardy» izdep áýre boldy. Áıtse de bizdiń uıymdastyrǵanymyz ashylmaı qalǵan joq. Bizdi ustap áketip, tergeý ızolıatoryna qamap tastaǵanda, qarsy kýálik bergen stýdentter de boldy. Bir oqıǵa esimnen ketpeıdi. Sotta 54 adam kýá retinde tartyldy. Olar bolǵan jaǵdaıdy jasyrmaı, «bizdi úgittegen Aıtmyrzaev» degendi aıtty. Sonda isti júrgizip otyrǵan sýdıa Mamyrov kýáger jigittiń birine «Sen ne aıtyp otyrsyń? Bul jigitter de ózderiń sııaqty emes pe? Senderdi qalaı úgitteıdi?» dep ursa jónelgende ishteı rıza bolyp edim. Sot úkimi shyqqansha 11 aı tergeý ızolıatorynda jattym. Sosyn 4 jylǵa sottalyp, aldymen Máskeý túbindegi Potma degen jerde, sońynan Mordovanyń túrmesinde «jazamdy ótedim».
– Siz týraly jazbalardyń birinde jaryńyz Almanyń birge bolýǵa bel baılap, sońyńyzdan Potmaǵa barǵany jazylady.
– Iá, bul oqıǵanyń tárbıelik jaǵy retinde qazaq qyzdarynyń batyldyǵyn, mahabbatqa beriktigin aıtýǵa bolady. Tek meniń emes, birqatar jeltoqsandyq jigitterdiń qalyńdyqtary óz jigitteriniń sońynan túrmege izdep baryp, jandarynda boldy. Bul turǵydan alǵanda bizdiń qyzdardyń erligi dekabrısterdiń áıelderiniń erliginen kem bolǵan joq. Jeltoqsanda alańǵa shyqqan qyzdar týraly áńgime bir bólek taqyryp. Iá, sol bir aýyr kúnderde janymda jubaıym Alma Ashyqbaevanyń bolǵany ras. Ekinshi ulymyz túrmede dúnıege kelgen... Qudaıdan jasyrmaǵandy adamnan qalaı jasyrasyń?
– 2011 jyly ózińiz bastap Elbasynyń nazaryna dep aıdar qoıyp, mınıstrlikke hat jazǵan bolatynsyzdar. Onda Jeltoqsan kóterilisine laıyqty saıası-quqyqtyq baǵa berý jaıy aıtylǵan. Sol hattaryńyzǵa jaýap keldi me?
– Tıisti mınıstrlikten jaýap kelgen. Bul másele qaralyp jatyr. Jalpy, bul joǵary basshylyqtyń nazaryndaǵy nárse. Basqa eshteńe de aıta almaımyn...
– Túrmeden shyqqan soń memleket tarapynan ataýly kómekter boldy ma?
– Bizdiń memleketimiz jas memleket. Endi ǵana aıaǵynan turyp kele jatqan memleket. Tarıh úshin kishkentaı ǵana ýaqytta «bizge jaǵdaı jasamady» deýdiń ózi uıat nárse. Árıne, jeltoqsanda bas bostandyǵynan aıyrylǵan keıbir qyz-jigitterge jergilikti ákimshilik tarapynan páter bergen jaǵdaılar kezdesti. Keıbir qyz-jigitterge ataýly kómekter de berildi.
– 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen ózińiz qandaı sabaq aldyńyz?
– Menińshe, jastardyń alańǵa shyǵýy – taǵdyrdyń jazýy. Biz shyqpasaq basqa bireýler shyǵatyn edi. Árıne, mundaıda adam shyǵyny bolatyny tabıǵı qubylys. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de qanshama mıllıon adam qyrylyp ketti, qanshamasy iz-túzsiz ketti, basqa eldiń shekarasyna ótip ketkender de bar. Biraq biz toılaǵanda jeńisti toılaımyz. Árıne, bul kóterilisti úlken soǵyspen salystyryp otyrǵan joqpyn, tek jeltoqsannyń sabaǵy – táýelsizdiktiń qadirin árbirimizge sezdire, uqtyra bilýinde dep aıtqym keledi. Biz qalaıda jeltoqsandy umytyp ketpeýge tıispiz. Onyń ulttyń rýhyn oıatýdaǵy mán-mańyzyn aıta júrýge tıispiz.
Halqymyz óz aldyna memleket boldy. Áskerimiz bar, shekaramyz bar... Salt-dástúrimiz, qundylyqtarymyz qaıtadan jańǵyryp, jańara bastady. Elde sheshimin tappaǵan máseleler bolsa, ol el basqaryp otyrǵan azamattardyń úlesindegi ister.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».