– Atyńdy aıtyp maqtanaıyn,
Altyn besik Aqtoǵaıym – dep áıgili ánde shyrqalatyndaı, Saryarqanyń saǵymdy dala tósinde kerilgen kerim ózen Toqyraýyn boıyndaǵy bul aımaqtyń qashanda tamsanyp-tańyrqaýǵa shek boldyrmaıtyn súıkimdiligi aıtylsa til jetkizgisiz áńgime bolar edi. О́lkeniń eń bıik shyńy Aqsorańmen ıyqtasqan Qyzylaraı taýlary baýraıyn boılaǵan tabıǵattyń tańǵajaıyp jaratylysy tarıhtyń tylsym qupııalaryn ishke búkken qubylystarymen tutasyp sıqyrly bir álemge tireı berer-di.
– Atyńdy aıtyp maqtanaıyn,
Altyn besik Aqtoǵaıym – dep áıgili ánde shyrqalatyndaı, Saryarqanyń saǵymdy dala tósinde kerilgen kerim ózen Toqyraýyn boıyndaǵy bul aımaqtyń qashanda tamsanyp-tańyrqaýǵa shek boldyrmaıtyn súıkimdiligi aıtylsa til jetkizgisiz áńgime bolar edi. О́lkeniń eń bıik shyńy Aqsorańmen ıyqtasqan Qyzylaraı taýlary baýraıyn boılaǵan tabıǵattyń tańǵajaıyp jaratylysy tarıhtyń tylsym qupııalaryn ishke búkken qubylystarymen tutasyp sıqyrly bir álemge tireı berer-di.
Talaı zaman silemderi izi saıraǵan jartastar men quzdardy órlep ketseń syrymdy bil, ash degendeı dúnıe shyǵa kelip, keýdesi toly tańbaly sýretter, tas músinder, kóne qorǵandar, kúl sińgen kenishter ótken ómir kiltin umsyna túskendeı tartady.
Bulardyń arasynda eń belgilisi, yqylym dáýir eskertkishteriniń tuńǵıyq tunyǵy Jeltaýdyń orny bir bólek. Qazaq arheologııa ǵylymynyń atasy Álkeı Marǵulannyń alǵashqy zertteýleri osy jerge arnalýynyń ózi tegin bolmasa kerek. 1947 jyly buǵan deıin jergilikti jurtqa ańyz arqyly ǵana jetken Beǵazy «Qazaqstan» qorymyn taýyp, qazba jumystaryn bastap, ǵylymı sıpattamasyn jazyp, qazaq dalasyndaǵy kóne mádenıettiń belgisin álemge tanytýshy ǵulama ǵalym ǵumyr boıy tarıhı qundylyǵy men mańyzdylyǵyn aıǵaqtap ótkeni aıan. Irgesindegi attas taý etegindegi qorymdaǵy keseneler óz zamanyndaǵy, ıaǵnı /b.z.d. 2 myńjyldyqtyń sońy/ alyp qurylystardyń biri bolǵandyǵyn qazirde de qabyrǵalaryna qalaı jetkizilip, qabirdiń qol kúshimen qalaısha qorshalǵany qaıran qaldyratyn salmaǵy tonnadan asatyn alyp tastar pash eterlikteı. Jáne taýdan qoparylyp alyna salynǵan turpaıy tas emes, jan-jaǵy ábden óńdelip, jaltyratylǵan iri ári qalyń granıtti plıtalar ekeni áli baıqalady. Bıiktigi 2 metrge jýyq tiginen dálme-dál qoıylǵan qalpynda jazyq dalada osy kúnde de alystan birden kózge túsip tur. Ejelgi sáýlet óneriniń osynaý kórnekti eskertkishi tanytyla bilse, arheologııalyq jańa ashýlarǵa, ásirese, yntyq sheteldik saıahatshylardy qyzyqtyrary talassyz.
Qola dáýiri eskertkishteri sanalatyn kesenelerden tabylǵan alýan túrli pishinder men órnekti qysh ydystar, keramıkalyq zattar, múıizden jasalǵan qarý-jaraq, áshekeı buıymdar, jerleý ǵurpynyń qaldyqtary, janýarlar súıekteri Aqtoǵaı aýdandyq murajaıynyń sırek jádigerleri retinde nazar aýdartady.
Alaıda, osyndaı asyl murany saqtaý, aıalap ustaý jaıy ókinishke qaraı, kóńil qynjyltady. Kezinde Álkeı Haqanuly «Ortalyq Qazaqstannyń baı da qundy eskertkishterin josparly túrde keń túrde zertteýdiń mańyzdylyǵy sol, jańa qurylystardy salý jáne iri keńsharlardy qurý jumystarynyń bastalýyna baılanysty aýdannyń teńdesi joq kóptegen eskertkishteri tolyǵymen joıylyp ketý qaýpinde turdy» dep jazǵanyndaı qulatylyp, qıratylyp, qurylysqa paıdalanǵan qorǵandardyń saýynan da qaýip bulty seıile qoımapty.
Aldymen aıtqanda, qorym qorshalmaǵan. Ashyq daladaǵy eskertkishter ortasyna mańyndaǵy aýyldyń maldary kirip, ishin bylǵap-taptap, tas plıtalarǵa súıkenip-súzgilep ǵasyrlar boıy turǵan keıbirin qulatyp tastap júrýlerine esh kedergi joq.
О́lke shejiresimen tanys emes syrt adam kesenelerdi tas úıindisindeı kórýi múmkin. Kózge kórnekti etip anyqtamalyq jazba taqtaıshasyn ornatý oılastyrylmasa solaı bolmasa olarǵa ne kiná. Osynda úzbeı arheologııalyq ekspedısııalardy bastap kelip, aptap ystyqtarda aılap zertteý jumystarynan aınymaıtyn, Beǵazy – Dándibaı mádenıetin ǵylymǵa engizgen ataqty akademık Álkeı Marǵulan atamyz eńbegi týraly kelip-ketýshige arnalyp ornatylǵan derektemelik belgi bar shyǵar degen úmitimiz de úzilip qaldy. Baryn baǵalap, qadirlep, qasıettep jatatyn elder ókilderi mynadaı sırek kóne eskertkishtiń eleýsiz turýyn kórse, ne demek. Bizge aıtylǵandaı, syrǵytpa syltaýlar olardyń túısigine túrpideı tıeri haq-aý.
Bul jerdiń arǵy tarıhyn bylaı qoıǵanda, bergisi de ǵajap. Qazaqtyń danasy Álıhan Bókeıhanov dúnıege kelgen meken. Atalary Qasym tóre saldyryp, aınalasyndaǵy aýyldardyń qaı balasyn da alalamaı, oqýǵa tartqan mektepke sonsha nege óshikkenderi túsiniksiz, alasapyran shaqtyń sholaq belsendileri typ-tıpyl etipti. Biraq aty óshpegen. Ornyndaǵy aýyl Aqshkól ataýyn saqtap qalǵan.
Álekeń elge kelip, taý ishin aralaǵan kezinde demalýǵa tize búgetin Aıýshatqaly saıyndaǵy tuǵyrtas ta kózge ystyq kórinetin oryn. Aldyndaǵy kókshaǵyl tegis tastarǵa qashalyp salynǵan taýtekelerdiń, buǵylardyń, ań aýlaýshy adamdardyń tańba sýretterine qarap, týǵan topyraǵynyń tereń tarıhyna jetik jan oıǵa talaı batqan shyǵar. Anaý etektegi Beǵazy eskertkishteri, osy jaqtaǵy alǵashqy mektep izi, halqymyzdyń asyl ulynyń kindik qany tamǵan jer, eriksiz kóz tiktirer kóne tańbalar shirkin, qadiri qasıettelýin, syry jaıylýyn kútetindeı-aq.
Bir táýiri, jańa qyzmetindegi qat-qabat isterden bas ala almasa da aýdan ákimi Nıqanbaı Omarhanov aımaqpen tanysýdy Beǵazydan bastap, soǵyp turatyn bolypty. Munyń aldynda Qarqaralynyń eńsesin kóterip, jurt aýzynan jaqsy isteri arqyly túspeıtin azamattyń bul túıitkildi sheshýge yntyzar yqylasy ańǵarylady. Ortasyna belgili, bir isti bastasa tyndyrmaı tastamaıtyn daǵdysy máseleniń qısynyn taptyratyn sekildi. Tamashalaýshylarǵa yńǵaıly jaǵdaı jasalǵan ashyq aspan astyndaǵy murajaı, oqýshylarǵa tanymdyq-tárbıelik ortalyq, arheologtar arylmaıtyn oryn, janyndaǵy Álıhan Bókeıhanov aýyly etnografııalyq aýyl bolsa, Álkeı Marǵulan músini tursa, týrıster aǵylsa, tabıǵat, oǵan qosa tarıhtyq qoryqqa aınalsa deıdi. Alys aýdan basyna qyrýar sharýa. Bilim jáne ǵylym, Mádenıet jáne aqparat mınıstrlikteri osyndaı-osyndaı is-sharalardy ilip áketip, kómektesip-qoldap, jandantyp, jańǵyrtsa tipti jarasty, pármendi bolary daýsyz. Ázirge búgingi urpaqtaryna ókpelideı syryn búgýshi ejelgi beǵazylyqtar bir aýnap qalar ma edi.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Qaraǵandy oblysy,
Aqtoǵaı aýdany.