Súımónkýldiń dombyrasy

Jalpy, qa­­zaq-qyrǵyz «paral­­lel­derine» tań qalýdyń jóni joq. Biraq tarıhymyzdaǵy er Edige men Baba Túkti Shashty Áziz sııaqty qazaqqa álimsaqtan belgili tulǵalardyń aty-jóni qyrǵyz baıkelerdiń ata-tek shejiresinen kezdesip qalsa  she? Onyń ústine olar, anaý-mynaý emes, KSRO  halyq ártisi, Qyrǵyz KSR-niń halyq ártisi, Qyrǵyz KSR-niń eńbek sińirgen ártisi, Qyrǵyz KSR-niń halyq sýretshisi, Búkilodaqtyq Lenın komsomoly jáne Qyrǵyz KSR-niń Toqtoǵul atyndaǵy memlekettik syılyqtarynyń laýreaty Súımónkýl Chokmorovtyń túp-tuqııan shejiresiniń basynda qarqaradaı bop tursa ne istemeksiz? Tańǵalasyz ba? Árıne, tańǵalasyz. Biz de tańǵaldyq.

Osydan birneshe jyl buryn Ys­tyqkólge baryp bir apta demalýdyń sá­ti tústi. Jaǵajaıdaǵy «Alataý» demalys orny Cholpon-Ata qalasyndaǵy Muhtar Áýezovtiń murajaı-úıinen onsha alys emes eken.

Jalpy, qa­­zaq-qyrǵyz «paral­­lel­derine» tań qalýdyń jóni joq. Biraq tarıhymyzdaǵy er Edige men Baba Túkti Shashty Áziz sııaqty qazaqqa álimsaqtan belgili tulǵalardyń aty-jóni qyrǵyz baıkelerdiń ata-tek shejiresinen kezdesip qalsa  she? Onyń ústine olar, anaý-mynaý emes, KSRO  halyq ártisi, Qyrǵyz KSR-niń halyq ártisi, Qyrǵyz KSR-niń eńbek sińirgen ártisi, Qyrǵyz KSR-niń halyq sýretshisi, Búkilodaqtyq Lenın komsomoly jáne Qyrǵyz KSR-niń Toqtoǵul atyndaǵy memlekettik syılyqtarynyń laýreaty Súımónkýl Chokmorovtyń túp-tuqııan shejiresiniń basynda qarqaradaı bop tursa ne istemeksiz? Tańǵalasyz ba? Árıne, tańǵalasyz. Biz de tańǵaldyq.

Osydan birneshe jyl buryn Ys­tyqkólge baryp bir apta demalýdyń sá­ti tústi. Jaǵajaıdaǵy «Alataý» demalys orny Cholpon-Ata qalasyndaǵy Muhtar Áýezovtiń murajaı-úıinen onsha alys emes eken.

Qolaıyn taýyp zańǵar jazýshynyń 1959-1961 jyldary osynda turyp, eńbek etken quthanasynyń qasıetti tabaldyryǵynan attadym. Tu­tyn­ǵan zattaryn tamashalap, tipti, yrym etip jazýshy oryndyǵyna da otyrdym. Mýzeı-úıden shyqqan soń shaǵyn qala ishindegi kitaphanalardy tintkilep kitap izdedim. Tapqan oljam Súımónkýl Chokmorov jaıly kitap. Á degende óz kózime ózim senbedim. Sosyn: «Muny basqa emes, Súımónkýldiń týǵan aǵasy Namyrbek-baıke Chokmorov jazyp otyr ǵoı, inisiniń talantyn tastúlek kezinen tanyp, oqýǵa túsirip júrgen zııaly adam qalaısha qatelesedi», dep oıladym. Sol Namyrbek-baıke aǵamyz ata-babasynyń shejiresin bylaı dep tarqatypty. «Kór­gen kózde jazyq joq», oqıyq.

Eń áýeli Kýshchý, Kýshchý ishinen birneshe atadan keıin Shaıyk, odan Akmanerık, odan Er Edıge, odan Túktýbaba, odan Ýzýn chachtýý Azıs (jaqshanyń ishine «boljammen 1360-1435 j.j. ómir súrgen» delin­gen). Ýzýn chachtýý Azısten О́múrbek, Malokojo, Eshenkarek, Chakyrkojo, Malabek, Chekırkojo, Sadyk, Kyrgyı jáne Kyval. Ýzýn chachtýý Azısten tara­ǵan osy toǵyz uldyń О́múrbek pen Malo­kojosynan basqasyn, ıaǵnı jeteýin «jetigen» rýy dep ataıdy eken. Munyń ishinde Chakyrkojonyń tuqymy Rahımbaı О́zbek elinde turyp jatsa, Malabek tuqymdary Qazaq elin meken etedi deıdi. Sadyk bolsa qyrǵyzdyń Saıaq rýynyń arasynda turady. Biraq Súımónkýldiń aǵasy Namyrbek-baıke óziniń ata-babasy retinde taratqan Túktýbaba men Ýzýn chachtýý Azıstiń múrdeleri qyrǵyzdyń Sozaǵyna jerlengen be, joq álde qazaqtyń Sozaǵyna jerlengen be, ol jaǵyna toqtalmapty.

Súımónkýldiń ákesi Chokmordyń da eki áıeli bolypty. Birinshi áıelinen Kúl­jan (1912-1982 j.j.) atty bir qyz ben Cholponkýl (1917-1976 j.j) jáne Sýltan (1908-1985j.j.) degen eki ul kór­gen. Biraq birinshi áıeli jastaı qaı­tys bolǵan soń, ekinshi áıeli Kakın Mol­daaly-qyzyna úılenip, odan 8 ul-qyz súıedi. Olar: Cholpanbaı (1920-1941j.j.), Namyrbek (ata-baba shejiresin qaǵazǵa túsirip, talantty inisiniń joqshysy bop júrgen baıkemiz osy kisi), Baǵdat, Bakyıa, Esenjan, Súıórkýl, Súımónkýl (1939-1992 j.j) jáne Nasıhat. Al Súı­mónkýlden Baktygýl men Ergýl taraıdy.

Súımónkýl Chokmorov óziniń tula boıy tuńǵyshyna Baktygýl (qazaqsha Baqtyǵul) esimin bekerden-beker qoıǵan joq. Bul, birinshiden, «Qarash asýynda atylǵan oq» («Vystrel na perevale Karash») fılmindegi ózi somdaǵan qaharmannyń boıyndaǵy qaısarlyqqa qurmet bolsa, ekinshiden, qazaq halqyna degen súıispenshilik. Sodan keıin muny halqynyń rýhyn sharbolattaı shyńdaǵan jazýshy Muhtar Áýezovke degen erekshe iltıpat dep qabyldaǵan jón. О́ıtkeni, dana Áýezov daý-damaıy mol dáýirdiń ádebı aınalymyna qazaqtyń Baqtyǵul atty daýylpaz perzentiniń obrazyn ákelmese (onyń ómirdegi prototıpi Rysqul Jylqaıdarov ta osal emes, ol eli men jeriniń azattyǵy úshin baqul bolǵan erlerdiń biri Turar Rysqulovtyń ákesi bolatyn), áý bas­ta akter emes, sýretshi retinde tanymal bolýdy armandap Choń-Tash aıylynan Bishkek shaharyna, odan Lenıngrad qalasyna asyp, sýret óneriniń suńǵyla ustazdarynan dáris alǵan qyrǵyzdyń jas ulany Súımónkýl Chokmorov ony bar bolmys-bitimimen somdap shyǵa alar ma edi? Árıne, joq. Biraq Áýezov sekildi alyptyń qalam qýaty qanattandyrdy ma, álde ómirde bolǵan, biraq daraboz jazýshynyń ádebı sheshimimen Baqtyǵulǵa aınalǵan ór minezdi qazaqtyń qyrǵyz halqymen taǵdyrlas, tamyrlas rýhy shyńdady ma, bálkim, Shyńǵys Aıtmatov «qyrǵyzdyń Gomeri» atandyrǵan ataqty manasshy Saıaqbaı Qarabalaevtyń portretin jazý barysynda tanysqan talǵampaz rejısser Bolot Shamshıevtiń senimi jigerlendirgen shyǵar, áıteýir, Súımónkýldiń kıno ónerindegi alǵashqy róli Baqtyǵul óte shynaıy shyqty. О́ziniń osy debıýti týraly keıin ol: «Jámılada» – Danııardyń («Mosfılm», rejısseri I.Poplavskaıa), «Men – Tıan-Shanda» – Baıtemirdiń («Mosfılm», rejısseri I.Poplavskaıa), «Tótenshe komıssarda» Nızametdın Hodjaevtiń («О́zbekfılm», rejısseri A. Hamraev), «Jetinshi oqta» – komandır Maqsumovtyń, «Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderinde» – Qarabaltanyń («Qyrǵyzfılm», rejısseri B.Shamshıev), «Otqa taǵzymda» – Útir ustanyń («Qyr­ǵyzfılm», T.Okeev), «Kókserekte» – Aqanǵuldyń («Qazaqfılm», rejısseri T.Okeev) rólderin oınadym. Jaqynda Akıro Kýrosavanyń «Dersý Ýzalasynda» Chjan Baony («Qyrǵyzfılm») jasadym. Tólemúsh Okeevtiń «Qyzyl almasyn­da» («Qyrǵyzfılm») birinshi ret óz maman­dyǵym boıynsha sýretshi Temirdiń róli­ne tústim. Biraq Baqtyǵul beınesi men somdaǵan obrazdardyń eń qasterlisi bolyp tabylady. Jaqynda balam dúnıege kelgende atyn Baqtyǵul qoıdym», dedi («Sovetskıı ekran», 1975 j. №20). Al ómiri óksikpen ótken Rysqul Jylqaıdarov sııaqty, ádebıet pen kınodaǵy Baqtyǵul da eshqandaı qýlyq-sumdyǵy joq, er edi. Súımónkýldiń ózi de ómir men óner maıdanynan osyndaı márt kúıinde ótti.

Súımónkýldiń babasy Baısaba 1850 jyldary Qyrǵyz eliniń saıaq taıpasy shoǵyrlanǵan Talas oblysynan (Qazaq eliniń Jambyl oblysynda Talas dep atalatyn aýdan bar) úrim-butaǵymen kóship shyǵyp, Bishkektiń mańyndaǵy Chúıgó Solto jerine qonys aýdarǵan. Keńestik dáýirdiń 1930 jyly osy jerdegi Saz aýylynyń turǵyndary Choń-Tash degen atpen kolhoz bolyp ujymdasady. Al 1939 jyldyń 9 qarashasynda Choń-Tash­­­taǵy shabandoz Chokmordyń shańyraǵynda dúnıege shyr etip sábı keledi. Ata-anasy onyń atyn musylmanshylyq jolymen azan shaqyryp Súımónkýl dep qoıady. Qazaq qalamgerleriniń keıbireýleri Súımónkýl degen attaǵy «súımón» sózin tildik úndestikpen «súımen», ıaǵnı oryssha «lom» degen sózdiń maǵynasymen shatastyryp ala beredi. Qyrǵyzdarda «súımónchýlýk bolsyn» degen jaqsy tilek bar. Ol qazaq­tardyń tilinde «súıis­penshilik bolsyn» degenge keledi. Súı­mónkýl ómirge kelgen ýaqyt el turmysy nashar, ashtyq pen saıası qýǵyn-súrginnen bastary áli de qutylmaǵan qıynshylyq kez bolǵandyqtan, súıispenshilik pen jaqsylyqty ańsaǵan Chokmor bolashaqta qyrǵyz ben qazaqtyń, qazaq pen qyrǵyzdyń atyn álemge tanytatyn ulynyń atyn Súımónkýl dep qoıypty.

Jylqy baǵyp, bıe baılap, qazy jep, qymyz iship, dala pálsápasyn turmys-tir­shiligine arqaý etken qazaq pen qyrǵyz «tel­qońyr» dep eki eneni tel emgen qulyndy aıtady. Osydan kelip eki ananyń meıirimine qatar meldektegen balany da (uly Muhtar Áýezov munyń ádemi mysalyn «Abaı joly» epopeıasynda Ibrahım Qunanbaıulynyń jastyq shaǵyna baılanysty epızodtardyń birinde óte sheber sýretteıdi) «telqońyr» deıtin bolǵan. Beınelep aıtsaq, qos áke – Alataý men Qarataýdy qatar jaılap, qos ana – Shý men Talas ózenin birdeı emgen qa­zaq pen qyrǵyz halqyn da «telqońyr» dep tol­ǵanýǵa bolady. Sol sııaqty, Súımónkýl da  qos ana – qyrǵyz ben qazaqtyń, qazaq pen qyr­­­­ǵyzdyń aq sútin arda emgen telqońyr talant.

Súımónkýldiń ákesi Chokmor Ormo­koıuly 1880 jyly qazirgi Chý oblysynyń Alamúdún aýdanyndaǵy Choń-Tash aýylynda týǵan. Anasy Shatman degen qajynyń qaryndasy bolǵan eken. Biraq Chokmor bir jasqa kelgende anasy dúnıeden ótedi de, aǵasy Súleımen ekeýi jetimdiktiń zaryn tartyp, bir-birin jetektep júrip jetiledi. Jastaıynan baılardyń malyn baǵýǵa jaldanyp júrip, attyń qulaǵynda oınaıtyn shabandoz atanady. Er-turman, aıyl-ábzel jasaıtyn sheberligimen de tanylady. Qazaq, qyrǵyz, ózbek arasyndaǵy alaman báıge, alqyn-julqyn kúres, dodaly kókparlarda eptiligimen de kózge túsedi. El kóreıin, jer tanıyn degen nıetpen Chokmor 1915 jyly orystardyń tyl áskerine attanady. Biraq qazaq eliniń Qordaı aýylyna jetkende arbasy synyp, ismer jigit dóńgelekti ózi jóndeýge kirisedi. Sol jerde Chokmordyń sheberligine qyzyqqan Stepan degen orys kópesi ony ózine qyzmet etýge jaldap alady. Sodan Chokmor eki jyl boıy Qordaıdyń qazaqtarymen birge orys kópesi Stepannyń qolynda jumys istep, ismerligin odan ári jetildire túsedi. Biraq bodan eldiń bostandyq ańsaǵan balasy 1917 jylǵy tóńkeriste týǵan aıyly Choń-Tashqa oralady.

Jalpy, qazaq-qyrǵyz halqyndaǵy «qan», «tek» degen sózder bekerden-beker aıtylmasa kerek. Shabandoz Chokmordyń at minip, asaý úıretkeni, belin býyp, balýan kúreske túskeni, komýz shertip, dombyra tartqany, qyrǵyz eliniń belgili aqyndary Osmonkýl, Adamkalyılardy ardaq tutqany súıikti uly Súımónkýlǵa da juǵysty boldy. «Áke kórgen oq jonar». Áý basta álsiz, aýrýshań bolǵan bolashaq sýretshi, akter atqa minip, voleıbol oınap, basqa da sport túrlerimen shuǵyldanýdyń arqasynda qatarlaryna qaraǵanda suńǵaq ta sulý deneli azamat bolyp ósti. Voleıboldan «KSRO sport sheberi» degen ataqqa da ıe boldy. Ol munyń bárin keıin akter úshin – qıyn, kórermen úshin – qyzyqty epızodtarǵa túsý kezinde kádesine jaratty.

Chokmor – bala jastan úı sharýashy­lyǵymen aınalysýdy ádet qylǵanymen, alysty boljaıtyn aqyly kemel qarııa edi. Soǵystan keıingi jyldardyń qıyndyǵy men jasy kelip qalǵanyna qaramastan: «Batar kúndi baılap bolmaıdy, ýaqyt degen ýysyńa tolmaıdy. Mezgil ótip, men qartaıyp baram, tiri kezimde oqyp qalyńdar», dep óner-bilimge yntasy bar balalaryn úlken qalaǵa oqýǵa jiberedi. Namyrbek-baıkeniń usynysymen oqýǵa túsip, aýylyna kelgen Súımónkýl: «Áke, sýretshiniń oqýyna tústim» degende, kózi ashyq, kókiregi oıaý Chokmor: «Adam bolmaı turyp, sýretshi bolý qıyn», degen eken. Ne degen keremet sóz! Álem bıleýshileri men danyshpandaryn aýzyna qaratqan Konfýsıı emes, Ezop emes, Dıogen emes, qyrǵyzdyń qarapaıym ǵana qarııasy Chokmor aıtyp otyr bul sózdi. Sol Chokmor qarııa 1955 jyly 15 tamyzda dúnıeden ótip, súıegi ózi týyp-ósken Choń-Tash aýylynyń zıratyna qoıylypty.

Súımónkýldiń ómirderegine júginsek, onyń ónerge degen alǵashqy qushtarlyǵyn oıatqan fransýz qylqalam sheberi Ejen Delakrýanyń «Arystandardy aýlaý» («Ohota na lvov») degen sýreti bolatyn. Mundaı áserli týyndynyń reprodýksııasyn ol Bishkek shaharyna alǵash ret kelgen kezinde aǵasy Namyrbektiń úıiniń qabyrǵasynda ilýli turǵan jerinen kóredi. Bul Súımónkýldiń mýzyka mamandyǵyna emtıhan tapsyrmaq bolyp júrgen kezi bolatyn. Mýzyka mamandyǵyn tańdaýynyń da ózindik sebebi bar, nege deseńiz, ol oqý orny stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etetin. Biraq aǵasy Namyrbek Ejen Delakrýanyń qolynan shyqqan sýrettiń reprodýksııasyn kórsetip: «Bul kóbeıtilip dúnıe júzine taratylǵan sýret. Iаǵnı Delakrýany da, onyń sýretin de búkil álem halqy biledi. Senen de jaqsy sýretshi shyǵady. Mýzykalyq bilimnen góri sýretshiniń oqýyna tús», dep úgitteıdi. Osydan keıin, ıaǵnı 1953 jyly Súımónkýl Frýnzedegi (qazirgi Bishkek qalasy) sýretshilik oqý ornyna qujatyn tapsyryp, onyń emtıhanynan «jaqsy» degen baǵalar alyp, súrinbeı ótedi. Delakrýanyń óneri shabyt berdi me, álde sheber áke Chokmordyń qanynan juǵysty ma, áıteýir oqý ornyn bitirip, dıplomdyq jumysyn aıaqtaǵan Súımónkýl memlekettik komıssııanyń nazaryna «Mergender» degen týyndysyn usynady.

Súımónkýldi segiz qyrly, bir syrly dese degendeı.  Qyrǵyz jyrlarynan Ataıdyń «Esimdesin», kúılerden «Kókeıkestisin» jaqsy kórip, olardy komýzda jaqsy shertip qana qoımaı, sonymen birge qazaq ánderi men kúılerin de súıip tyńdaǵan.  Tarıhty da jaqsy bilgen. Qazaq eliniń uly oqymystysy Shoqan Ýálıhanovtyń solto rýy týraly jazǵan shyǵarmalaryn Almatydan aldyryp oqypty. Baıtik batyrdyń sýretin Lenıngradtaǵy arhıvterden taýyp alyp kelgen. Sóıtip batyrdyń nemeresi, sýretshi Asanbek Moldahmetovke berip, ony kóbeıtkizip elge taratqan. Súkóń, ádette: «Aqylmenen bastalmaǵan istiń aıaǵy ý-shýǵa baryp tireledi», dep kóp aıtady eken. Al bir nársege qatty ashýlanǵanda: «Osyndaı da bola ma eken» dep keıigen kórinedi. Keıin janyna aýrý qatty batyp qınalǵan kezde de eshkimge syr bermegen. Sulýtory attaı Súkóńe jamandatqyr aýrý qaı kezde jáne qalaı jabysyp júr?..

1967 jyldan bastap Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmalarynyń negizinde túsirilgen kınofılmder Keńes Odaǵy ǵana emes, sonymen birge dúnıe júzine tanymal bola bastaǵany belgili. Sol 1967 jyly Kókómeren ózeninde (Naryn oblysynyń Jýmgal aýdany) «Qarash-Qarash» fılmi túsiriledi. Sonda óziniń Súlikqara degen atymen Súımónkýl-Baqtyǵuldyń sýdy jaldap ótetin je­ri bar. Mundaı epızodta neshe túrli qaýip-qaterlerdiń kútpegen jerden oryn alýy bek múmkin. Sondyqtan «aqsaýsaq» akterler mundaı jaǵdaıda saqtyq jasap, ol epızodqa kaskaderdiń «oınaýyn» ótinedi. Biraq Súımónkýl fılmdegi eń bir qıyn epızodqa da, taýdyń súıekten ótetin sýyna da ózi túsedi. Al taý sýy qashannan aldamshy. О́te tunyq bop keletindikten onyń tuńǵıyq tereń ekeni de bilinbeıdi. Sóıtip  turyp-aq ol adam túgili atan túıeni juta salady. Osydan kelip halyq taý sýyn «tentek» dep ataıdy. Al Kókómeren sýyn qyrǵyzdar ejelden «qandy sý» dep ataǵan eken. Olaı dep atalatyny sýdyń túsine baılanysty emes, árıne, deneni qalshyldatyp jiberetin muzdaı sýyqtyǵynda. Osy sýdan alpamsadaı talaı adam kóz jumǵan. Mine, er minezdi Súkóń osy qaterdi elemeı tilsiz jaý – Kókómerenmen «alysyp» júrgende (osy bir epızod úshin qanshama dýbl túsirildi deseńizshi!) ókpesi men búıregine sýyq tıgizip alady. Aýrýhanaǵa da jatyp shyǵady. Jazylyp,  jaqsy bolyp kettim dep te oılaǵan. Biraq batpandap kirgen aýrýdyń mysqaldap shyǵatyny sııaqty, ol taskeneshe jabysqan aýrýdan tolyqtaı jazylmapty. О́ıtkeni, 1969 jyly «Jámıla» fılmi túsirile bastaǵan kezde Kókómerenniń sýynan sýyq tıgen ókpesi syr berip, aýrýhanaǵa taǵy da jatyp qaldy. Biraq soǵan qarmastan kınoǵa túsip, ony oıdaǵydaı aıaqtap shyǵady. Namyrbek-baıkeniń maǵlumatynsha, aýrýhana em-domynan keıin syrqatynan qulantaza jazylyp ketken adamdaı kóringen. Biraq búıregin ustap, «anda-sanda aýyryp qoıady» deıdi eken.

Súımónkýldiń densaýlyǵynyń buzy­lýyna áser etken Kókómerenniń «qandy sýy» ǵana emes, sonymen birge qyrǵyz Alataýynyń qarly shyńdarynyń naıza tasy men qaqaǵan sýyǵy da «úles» qosqan. Ol 1978 jyly «Kileń erler» fılminde basty ról – Qasymdy beınelegeni belgili. Bul fılm Toqtoǵul GES-inde, taýdyń shyń-quzdarynda túsirilgen. Osy kınotýyndyny túsirý kezinde Súımónkýl úshkir tastyń ústine búıregimen qulap, aýyryp júrgen jerin odan beter zaqymdap alady. Súkóńniń jaǵdaıy qıyn bolǵany sonsha sanıtarlyq avıasııanyń kómegimen Frýnzege jetkiziledi. Mine, osy jerde ýrolog-dáriger Vladımır Evsıýkov Súımónkýlǵa: «Búıregińiz zaqymdanypty, ota jasaý kerek», deıdi. Biraq, qýanyshqa oraı, dárigerdiń emi, dári-dármektiń kúshimen jaqsy bolyp ketken. Osydan keıingi ýaqyttaryn jumysty óndire isteýge paıdalandy. Kınoǵa da túsedi, kóńilin alańdatqan sýretterin de saldy. Japonııa, Germanııa, Ispanııa, Bolgarııa, Kýba, Anglııa, Tanzanııa, Egıpet jáne basqa da shetelderge baryp, el men jer kórdi. Keńes Odaǵy kınofestıvalderiniń jarqyraǵan jaryq juldyzyna aınaldy. Ol somdaǵan «er adamdardyń róli» birinshi oryndy 4 ret ıelenedi.

Súımónkýldiń janyn qazaq tarıhy men turmysyna, mádenıeti men ónerine jaqyndata túsken abzal adamdar arasynan Mambetaly Qalmyrzauly degen úlken jezdesin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Baı-qulaqtyń tuqymy retinde Keńes ókimetiniń qýǵyn-súrginin óte kóp kórgen onyń taǵdyr-talaıy da óte kúrdeli bolǵan. 1908 jyly Ketmen-Tóbódó dúnıege kelgen Mambetaly 1930 jyly nebary 22 jasynda «kýlak» degen atqa qalyp, atasymen birge Ýkraınaǵa jer aýdarylady. Orynborǵa jetkende atasy ebin taýyp Mambetalynyń qashyp ketýine jaǵdaı jasaıdy. Jol-jónekeı qazaq dalasy, qazaq aýyldary, sondyqtan qazaqtarmen  birge eńbek ete júrip týǵan eline aman-esen jetedi. Atasynyń malynyń arqasynda 1925-1928 jyldary azdy-kópti bilim alǵan ol eline kelgen soń Alaı, Gúlchó, Ferǵana jaǵynda muǵalim bolyp qyzmet etedi. Biraq 1938 jyly ony «kýlaktyń quıyrshyǵy» dep ustap alyp, Alaı túrmesine qamaǵan kezde odan taǵy da qashyp shyǵady. Sodan Shý óńirine kelip, Alamúdún aýdanynyń Choń-Tash aıylyna turaqtap qalady. Sol jerde Súımónkýldiń ápkesi Chokmor qyzy Kúljanǵa úılenedi. 1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalǵan kezde Mambetaly da áskerge shaqyrylady. Biraq 1942 jyly Rostov oblysynda qamaýǵa alynady. Tergeýshi á degende «soǵys kezinde komandırdiń buıryǵyn qaranıettikpen oryndamaǵan. Keńes Odaǵyna qarsy úgit júrgizgen. Ata-babasy baı-manap bolǵan» degen aıyp taǵady. Aqtalý múmkin emes, NKVD qujattarynda atasynyń Ýkraınaǵa aıdalǵanyna deıin saırap tur. Tergeý bitkennen keıin áskerı trıbýnal álgi aıyptardyń negizinde «memlekettik qylmysker» degen úkimmen Mambetalyny ólim jazasyna kesedi. Biraq bir jyldan keıin Mambetalynyń isi qaıta qaralyp, ólim jazasynyń ornyna ony 25 jyl bas bostandyǵynan aıyryp, qatań rejimdegi kolonııaǵa jiberedi. Sol 1942 jyldan 1955 jylǵa deıin «Vorkýtalag» kolonııasynda jazasyn ótep, shahtada jumys isteıdi. Sóıtip 1955 jyly qazan aıynda aqtalyp eline qaıtady. Jol-jónekeı taǵy da qa­zaq aǵaıyndardyń aıaly alaqandarynyń qam­qorlyǵyn kóredi. Solarmen bir týǵan ba­ýyrdaı aralasa júrip qazaqtyń áni men jyryn úırenip, tipti, dombyra jasap alady. Ony keıin týǵan eline ózimen birge ala keledi.

Munyń bárin nege táptishtep aıtyp otyrmyz? Súımónkýl 1968 jyly «Qa­rash-Qarash» kınofılmi túsirilip bitkennen keıin onyń premerasyna jezdesi Mambetalyny mashına jiberip, aýyldan arnaıy aldyrady. Kınony kórip bolǵannan soń Mambetaly: «Meniń basymnan ótken oqıǵalardy kórsetken ekensińder. Kınodaǵy qaharmandaryńnyń atyn Baqtyǵul demeı, Mambetaly dep qoısańdar da bolǵandaı eken», deıdi kóziniń jasyn súrtip. Súkóńniń sol jezdesi Mambetaly 1983 jyly 75 jasynda dúnıeden ótip bara jatyp, ózi kóp jaqsylyǵyn kórgen qazaqtardyń elinen alyp kelgen jan serigi – jalǵyz dombyrasyn qolyna alyp, shertip jiberipti de dyńǵyr  etken jalqy únmen birge jany úzilip, o dúnıege attanyp kete barypty.

Qazaqtyń dombyrasy men ánin, kúıin jezdesi Mambetaly ǵana emes, Súımónkýl Chokmorovtar otbasy da óte qatty qurmet­tegen. Bul týraly Qazaqbaı Abdyshev degen qyrǵyz azamaty bylaı dep eske alady. Bul Súımónkýldiń ómirden óterine bir aı ǵana qalǵan kez eken. Sol tusta Qyrǵyz Res­pýblıkasynyń avtorlar quqyǵyn qorǵaý boıynsha agenttiginde qyzmet etip júrgen Qazaqbaıdyń Súımónkýl aǵasynyń úıine barýyna týra keledi. Áńgime aıaqtalyp, qasyndaǵylar shyǵyp ketken kezde ónerge jany jaqyn Qazaqbaı Súkósiniń qasynda qalady da:

–  Súkó, «Ystyqkóldiń qyzǵaldaqtary» fılminde dombyraǵa qosylyp án salasyz. Sol dombyrańyz bar ma? – dep suraıdy.

– Bar. Týra sol fılmdegi tartqan dom­byramnyń ózi. Qazaq dostarym syılaǵan.

– Men de dombyra tartýshy em. Sol dombyrańyzdy ustap kórýge bola ma?

– Bolmaǵanda she? Áı, Baqtyǵul. – Súımónkýl balasyn shaqyrady. – Myna baıkege dombyrany ákep bershi.

Baqtyǵul dombyrany alyp keldi. Qyrǵyzdyń Qazaqbaıy qazaqtyń dom­byra­syn qolyna alady. Pernelerin saý­saq­tarymen jaılap qana sıpap ótedi. Taza úndi dombyra ekenin sezip, kóńili kóterilip qalady. Sosyn qulaq kúıin durys­tap alyp:

– Endi, Súkó, Táttimbettiń «Sary­jaı­laý» degen kúıiniń bir qaıyrymyn bilýshi em, sony shertip kóreıin, – deıdi.

– «Saryjaılaý»? Sony shertesiń be? – Súımónkýl Qazaqbaıǵa tańǵala qaraıdy.

Qazaqbaı kúıdi náshine keltire tartyp baryp damyldaıdy.

– Qazaqbaı, sen dombyrany qazaq­tardan kem tartpaıdy ekensiń, – deıdi Súımónkýl Qazaqbaıǵa tik qarap. – Taǵy qandaı kúılerdi bilesiń?

Qazaqbaı endi óziniń dombyraǵa shy­ǵarǵan «Jalǵyz atchan», «Qaıran dosým», «Boz jorgo», «Qazaq qaıryktary» de­gen kúılerin tartyp beredi. Súkóń ol kúılerdi de óte yntamen tyńdaıdy. Kúı­lerdiń qatty unaǵanyn aıtady.

О́kinishke qaraı, arada bir jarym aıdaı ýaqyt ótkende Qazaqbaı Súımónkýldaı talanttyń júregi toqtaǵanyn estıdi. 1982 jyldan 1992 jylǵa deıin sozylǵan búırek aýrýy segiz qyrly, bir syrly talantty aqyry alyp tynady.  Ol osy on jyl ishinde búıregine jasalǵan... 56 otany bastan keshipti. Ne degen jankeshtilik! Osy on jyl ishinde «Frıstýl» apparaty arqyly bir jarym táýlik saıyn qanyn tazalatyp turǵan. О́ıtkeni, «polıkıstoza» degen bul aýrýǵa shaldyqqan adam álgi apparattyń járdemine súıenbeı 3-4 kún ótkizip alsa, ólip ketýi bek múmkin eken.

Súımónkýl Chokmorov «Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderi» fılmine túsý barysynda da qazaqtyń nebir jaısań perzentterimen tanysady. Solardyń biri elimizge belgili azamat О́mirzaq Aıtbaev bolatyn. Súkóń О́mirzaqtan Birjan saldyń «Temirtasyn» úırenedi. Bul týraly Súkóń: «О́mekeńniń daýsy menikine qaraǵanda ashyq, túsinikti bolǵandyqtan fılmge sonyń oryndaýyndaǵy ándi jazdyrdyq. Men jaı ǵana ernimdi jybyrlatyp turdym. Kıno túsirýdiń osyndaı qýlyqtary da bolady», deıdi eken. Biraq fılmdi kórip otyrsańyz ándi Súımónkýl-Qarabaltanyń ózi ańyrata shyrqaǵandaı shynaıylyqty baıqaısyz.

Biz, kınokórermender, Súımónkýl Chokmorovty akter retinde ǵana bildik. Biraq ol ómirden ózin «sýretshimin» dep ótti. О́mirden ozarynyń aldynda artynda qalyp bara jatqan eline qarata aıtqan: «Dúnıege ákelgen ónerimdi – sýretterimdi saqtańdar. Dalaǵa tastamańdar, olar jas urpaq úshin kerek. Men elim úshin janymdy aıamaı eńbek ettim. Men salǵan sýretterdiń barlyǵy eldiń múlki, jalpy elge tán. El baılyǵy qatarynda eseptelsin. Keıingi býyndarǵa qaldyrǵan belgim. Barlyǵyn sheberhanama tastap kettim», deýi osy sózimizdiń dáleli.

Ystyqkólden qaıtyp kele jatyp Toqtoǵul kóshesindegi kóp qabatty №170 turǵyn úıdegi Súımónkýl Chokmorovtyń sheberhanasyn izdedim. Biraq tappadym. Surastyrsam, eshkim bilmeıdi. Bireý «mynaý shyǵar» dep turǵyn úı astyna túsetin jertóleniń baspaldaǵyn kórsetti. Onyń esiginde qulyp tur. Terezeleri temirmen «shegendelip» tastalypty. Syǵalap qarap em shań basqan, shashylyp jatqan jertóle ishinen eshteńeni anyqtap kóre almadym. Áıteýir sheberhanaǵa tán belgiler baıqalady. Bir-eki sýret pe, eskız be birdeńe baıqalǵandaı. Biraq bulyńǵyr, anyq emes... Al Súkóńniń 53 jyldan turatyn qysqa ǵumyry qandaı jarqyn, qandaı jaryq edi. «Sýretsiz kıno joq. Pýshkın, Lermontov, Eızenshteın,  Dovjenko sýretshi bolǵan»,  degen ol fılmdegi ańyzǵa aınalǵan rólderin sanamaǵanda, bir ulttyń maqtanyshy men baılyǵy bolatyn barlyǵy 427 mura qaldyryp ketti. «Sizge kıno jaqyn ba, jıvopıs jaqyn ba?» dep suraǵandarǵa: «Qyrǵyz-qazaqta tulpary bar jigit ózin eshqandaı ýaıymy joq baı sanaǵan. Al mende eki «tulpar» bar, demek men eki ese baımyn», dep sýretshilik pen akterlik ónerin meńzep, ázilmen jaýap bergen. Sol Súkóń, Súımónkýl jaryqtyq: «Muhtar Áýezovtiń «Kókseregin» qaıta-qaıta oqyǵan kezderim boldy. Onyń shyǵarmalarynyń qaharmandary árdaıym avtordyń fılosofııasyna tereń oı júgirtýdi talap etedi. Aqanǵuldyń obrazy maǵan  osynysymen unaıdy. Qyrǵyzdar Muhtar Áýezovke arnap bir eskertkish ornatýy kerek», deıdi eken. Shirkin, qazaqtar da Súımónkýl Chokmorov pen onyń Baqtyǵulyna arnap bir eskertkish turǵyzsa ǵoı.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

TARAZ – YSTYQKО́L – BIShKEK – TARAZ.