Ult maqtanyshyna aınalǵan azamat

Týǵan aǵamyzdaı bolyp ketken, ja­nyndaǵylarǵa qaltqysyz qamqorlyq tanytatyn eń jaqyn, shynaıy janashyr adamnan qapyda kóz jazyp qaldyq. Ol kisi – 2010 jyldan beri akademııanyń Qoǵamdyq-gýmanıtarlyq bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary, al men 2013 jyl­dan bastap 2017 jyldyń qońyr kúzine deıin atalǵan bólimsheniń ǵalym-hatshysy retinde qatar qyzmettes bolyp, óte jaqyn aralasqanbyz.

Ulttyq ǵylym akademııasynyń Qo­ǵam­dyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar bólimshesiniń ǵalym-hatshysy retinde ǵylymı-uıymdastyrý jumystarymen qosa akademııa músheleriniń mereıtoı­laryn, kezdesý keshterin, jańa kitap­taryn baspadan shyǵaryp, olardyń tusaý­keserlerin ótkizýge, tipti «О́mir bar jerde – ólim bar» demekshi, ómirden ozǵan­daryn aqtyq saparǵa shyǵaryp salý sekildi is-sharalar tártibine deıin daıar­lap, aldyna barǵanda Kóbekeń aqyl-keńe­sin, kómegin, qolǵabys-járdemin aıamaı­tyn.

Muny ol kisiniń Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de rektorlyq qyzmet atqarǵan kezinde de baıqaǵanmyn. Sol kezde qabyldaýyna barǵanda ótinishimdi esh sózge kelmeı, qolma-qol oryndap rıza etkeni esimde. Ondaı jaqsylyqty qa­laısha umytasyń?! Keıde Kópjasar Nári­baıulynyń sol iltıpat-kóńili men azamattyǵy eske túskende, basshy bolsa, sondaı-aq bolsyn degiń keledi. Uly danyshpan Abaı Otyz segizinshi qarasózinde Allanyń sońǵy elshisi Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambardyń: «Haırýn nas – mán ıanfaǵý nas» (adamnyń jaqsysy – kisige jaqsylyq jasaıtyn adam) degen qa­sıetti hadısin keltiredi. Mine, sol aıt­qandaı, bizdiń Kóbeı aǵamyz da osyndaı salıh amaldy, jany izgi adamdardyń sana­tynan edi. Ol kisi talaı adamǵa jaq­sylyq jasap, qol ushyn sozdy, kómegi tıdi, múmkindiginshe qamqorlyq kórsetti.

Orta mektepte birge oqyǵan synyptas dosy, aqyn Ábdirahman Asylbekovtiń: «Aıalap bala kúnnen asqaq arman, Bir shoqy bıik júrdiń basqalardan, Sol soqpaq Almatyǵa alyp keldi, Tarazdan eń áýeli bastaý alǵan», dep jazǵan Kóbekeń dúnıe esigin ashqanda atyn Qaldyǵyz ájesiniń «Kópjasar» dep moldaǵa azan shaqyryp qoıǵyzǵany da «kóp jasasyn», «ómiri uzaq bolsyn» degen izgi nıetten týǵan bolsa kerek. Alaıda, bala kezinen ata-anasy, týǵan-týysy, búkil aýyl-aımaǵy ony týýy týraly kýáligindegi esimimen atamaı, «Kóbeı» dep ketken. Bul da «urpaǵy kóbeısin», «úrim-butaǵy kóp bolsyn» degen izgi nıet pen jaqsy yrymnan shyq­qan shyǵar. Ol tipti aýyldaǵy bastaýysh, jetijyldyq, Taraz qalasyndaǵy onjyl­dyq mektepti de «Kóbeı» bolyp bitirgen. Tek sol kezdegi astana Almatyǵa baryp, oqýǵa túsken soń resmı qujat boıynsha «Kópjasar» dep atala bastaǵan.

Taraz óńiriniń ózi quralpylas azamattary, jaqyn-jýyqtary aǵamyzdy áli kúnge deıin «Kóbeı» dep ataıtynyn bertinde ǵana bildik. Muny birde kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qazaq­tyń birtýar azamattarynyń biri – Qara­taı aǵa (Turysov) bir másele jaıly aıt­qanymda maǵan: «Kóbeıge bardyń ba?», «Kóbeımen aqyldas» degeninde baryp ishim sezdi. Sóıtsem, Qarataı kókemiz de syılas inisin baıaǵy aýyldaǵy «tarıhı» atymen ataıdy eken. Sodan men de keıde ara-arasynda qadirmendi aǵamyzdy úıren­shikti ádetpen aýyldyń tártibi boıynsha «Kóbeı aǵa» nemese «Kóbeı kóke», «kóke» dep ár nusqada atap júre­tin boldym.

Oǵan bizdiń Abaı ýnıversıtetiniń sol kezdegi menen laýazymy joǵary, atynan at úrketin keıbir basshylary Kóbekeńniń sabyrly da salmaqty, ba­ıyp­­pen baıqap sóıleıtin, syrt qara­ǵanda qataldaý kórinetin kelbetinen bata almaı ma qaıdam, maǵan tań qalyp, «Sen qalaı ol kisige erkin sóıleısiń? Qaljyń da aıtasyń. Seniń sózińniń bárin aǵań kóteredi», dep ózderi aıta almaǵan sharýa­laryn men arqyly aıtqyzatyn, oryndatatyn. Buny aǵanyń maǵan degen joǵary senimi dep uǵatynmyn.

 «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» deıdi halyq danalyǵy. Kópjasar Náribaıuly ulaǵatty ustaz, qaıratker ǵalym, tálimger-tárbıeshi edi. Onyń iskerlik-uıymdastyrýshylyq qabi­leti, adamgershilik-kisilik qasıeti, qandaı ortada da bolsyn ózin-ózi ustaýy, sóz sóıleý máneri, adamdarmen mámilesi, jeke basynyń úlgi-ónegesi ózinen keıin­gilerge ómir sabaqtaryndaı erekshe ta­ǵy­lym tanytatyn. Ol kisi keıde rıza bolǵanda basshy retinde maǵan ózine jaqyn tartyp, «aınalaıyn, qaraǵym, qalqam, mynaýyń durys bolǵan eken, osyny ármen qaraı jalǵastyrý kerek» degen sekildi jyly sózderin aıtyp demeý bildiretin. Solaısha júregińe jylý uıalatatyn.

Birde Kóbekeń kúndelikti qyzmetinde eskeretin, basshylyqqa alatyn ózi jaz­­­­ǵan jadynama jazbalaryn «oqyp shyq» dep berip edi. Sondaǵy qoljazba eńbekten baıqaǵanym – aǵamyz óziniń sonaý Dinmuhammed Qonaev zamanyndaǵy on jyldan asa mınıstrdiń orynbasary, mınıstr qyzmetinen bastap, bertindegi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetinde tabany kúrekteı on jyl rek­torlyq eńbek etken jyldaryn­da qaǵazǵa túsirgen basshy etıkasy qan­daı bolýy qajet, qaramaǵyndaǵy qyzmet­ker­lermen qarym-qatynasy qalaı bol­ǵany abzal, ujymdyq eńbekti qalaı basqarǵan-uıymdastyrǵan oryndy degen syndy ózekti máselelerge erekshe mán bergen eken. Basshylyq qyzmette kádege jaraıtyn qundy oılar, paıdaly keńes­ter jınaqtalypty. Bul – keńestik kezeńde basshylarǵa oqytatyn «Eńbekti ǵylymı negizde uıymdastyrý» degen oqý pánimen salystyrǵanda maǵynasy men taqyryp aýqymy anaǵurlym keń qoldanbaly qural sııaqty edi.

Kópjasar Náribaıuly memleketshil, halqyna jany ashıtyn, eliniń múddesin oılaıtyn naǵyz zııaly azamat bolatyn. Muny 1986 jylǵy áıgili Jeltoqsan kóterilisi kezindegi dúrbeleń tusynda baıqadyq. Ol «ultshyl» dep aıyptalyp, mınıstr qyzmetinen bosatyldy. Mundaǵy negizgi taǵylǵan aıyp – mınıstr Kóbekeń laýazymdyq qyzmetin asyra paıdalanyp, joǵary oqý oryndarynda qazaq jastaryn shekten tys kóbirek oqytyp, basqa etnostardyń ókilderine, ásirese, orys halqynyń múddesine orasan zor zııan keltirdi degen jaıt bolatyn.

Al shyndyǵynda Qazaqstan joǵary mektebinde eshqandaı ultshyldyqtyń ushy­ǵy da joq edi. Bul kópe-kórneý ja­byl­ǵan jala bolatyn. Eshqandaı qısynǵa da, aqylǵa da syımaıtyn áńgime edi. Ony mınıstr Kópjasar Náribaıuly dáleldep te berdi. Respýblıkadaǵy stýdentter arasynda qazaq jastarynyń úles salmaǵyn halyqtyń barlyq sanymen emes, tek joǵary oqý jasyndaǵy jastar sanymen salystyrý qajettigin, bul statıstıka ǵylymyndaǵy ashyq ta aıqyn zańdylyq ekenin naqtyly, ári bultartpas dáleldermen orny-ornyna qoıyp berdi. Sonda da onyń sózine qulaq aspaǵan joǵarydaǵylar mınıstr K.Náribaevqa «óz erkimen ketýge» ótinish jazdyrdy. Sol tusta ult bolashaǵyn oılaǵan azamatyn qadirlemegen jandaıshap basshylardy da kórip, óz ishimizdegi alaýyzdyqtyń kýási boldyq.

Alaıda, ýaqyt degen uly tarazy keıinnen barlyǵyn óz ornyna qoı­dy. Bul oraıda biz aǵamyzdyń ón boıy­nan keshegi keńestik kezeńdegi ul­tyn súıgendigi úshin «ultshyl» degen jalamen bastaryn báıgege tikken uly tulǵalar Ahmet Baıtursynov, Mir­jaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev pen Júsip­bek Aımaýytovtardyń órshil de óreli, tuńǵıyq ta tereń tylsym jan dúnıe­siniń úlgisin kórgendeı bolamyz. «El – búginshil, meniki – erteńgi úshin» dep Ahań (Baıtursynov) aıtqandaı, keshegi «shash al dese, bas alatyn» jaǵympaz, jelókpe basshysymaqtar ótken kúnge qyzmet etse, al aǵamyz bolashaq úshin – ege­men elimizdiń keleshegi úshin ólsheýsiz qyzmet etken birtýar tulǵa ekenin ómir shyn­dyǵy aıqyn kórsetti.

2009 jyly buryn Bilim mınıstri bolǵan Shaısultan Shaıahmetov aǵamyz­dyń 70 jyldyq mereıtoıyna baılanys­ty «Táýelsizdik tusyndaǵy tuńǵysh mınıstr» degen taqyrypta estelik-esse jaz­dym. Ony jazyp bitirgen soń, qol­­jazbany Kóbeı aǵaǵa aparyp kór­settim. О́ıtkeni onda ol kisiniń 1991 jyly sáýir aıynda Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetine qalaı rektor bolǵany, ne úshin, qandaı sebeppen usynylǵany, mınıstrdiń bul usynysyn Elbasynyń qol­daǵany, mınıstrliktiń alqa máji­lisinde bekitýge Almaty saýda tehnı­kýmynyń jańa dırektory Klara Qoja­bekova ekeýin meniń telefon soǵyp sha­qyr­ǵanym jaıly jazylǵan edi. Biraq eki basshynyń attaryn ádeıi atamaı jazǵanmyn. Aǵaı maqalaǵa asyq­paı kóz júgirtip shyqty da, ózi týraly jazyl­ǵan joldardy oqyp otyryp: «Myna jerde meni jazypsyń ǵoı», dep buryl­dy maǵan. Men maqala qoljazbasyn ádeıi kórsetip otyrǵanymdy, eger ózi maqul­damasa bul mysaldy alyp tastaıtynymdy aıtqanymda: «Durys. Tarıh qoı. Shyn­dyǵy solaı bolǵan. Shaısultan jaqsy adam edi. Imandy bolsyn, ja­ryqtyq», dep gazetke shyǵarǵanymdy du­rys kórdi.

Kópjasar Náribaıulynyń ómiriniń soń­ǵy on jyldan astam ýaqyty qara­sha­ńyraq joǵary oqý orny – Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ótti. Onda ol rektor Serik Pirálıevtiń, odan keıingi basshy Takır Balyqbaevtyń keńesshisi qyz­metimen qosa «Tulǵataný» ortaly­ǵy­­nyń jetekshisi retinde abyroıly eń­bek etti. Akademık-ustazdyń qaty­sýy­men «Ult­tyq tárbıe» pániniń oqý baǵdar­la­masy jasalyp, birneshe oqýlyq pen oqý qu­raly, «Ulttyq tárbıe» jýrna­ly jaryq kórdi.

«Tulǵataný» ortalyǵy ultymyzdyń kór­nekti tulǵalaryn zerttep, olardy shákirt­­terge, qalyń kópshilikke tanys­tyrýmen aınalysty. Oǵan Kópjasar Nári­baıulynyń ózi erekshe úles qosty. Aıta­lyq, ál-Farabı, M.-H. Dýlatı, Tóle bı, Jaýǵash batyr, Qazybek bek Taýasar­uly, Abaı Qunanbaıuly, Jyr alyby – Jam­byl, Muhtar Áýezov, Baýyr­jan Momysh­uly, Dinmuhammed Qonaev, Másim­han Beısebaev, Ádı Shári­pov, О́zbekáli Jáni­bekov, Murat Jurynov syndy talaı kórnekti tulǵa­lardyń adamı-adamzat­tyq kelbetin ózderi ómir súrgen qoǵam­men, aınala qor­shaǵan ortamen tyǵyz baılanysta zer­delep, elge, kópshilik qaýymǵa keńinen nası­­hattady.

Bul eńbekteriniń birnesheýiniń basyn qosyp, ǵalym-qaıratker aǵamyz 2012 jyly «Tulǵalarǵa taǵzym» degen atpen jeke kitap etip shyǵardy. Soń­ǵy jyldary jazǵan jazbalary 2018 jyly óziniń 80 jyldyq mereıtoıyna arnap shyǵarǵan «Tańdamaly shyǵarmalar» jınaǵynan oryn aldy. Al «Qazaq ýnıversıteti» baspasy «О́negeli ómir» serııasynan Kóbekeńniń tikeleı uıymdastyrýymen «Baýyrjan Momyshuly», «Dinmuhammed Qonaev», «Asanbaı Asqarov» atty ǵylymı-tanymdyq kitaptar shyǵardy.

Bulardan bólek, Kópjasar Náribaı­ulynyń «Jasyryn jatqan jyrlarym» atty óleńder jınaǵy, Raqysh Ámi­rov, Temirbek Qojakeev, Sádýaqas Temir­bekov, Kenjeǵalı Saǵadıev, Saǵyndyq Satybaldın, Náziken Alpamysqyzy sekil­di zamandastary men áriptesteri, kýrs­tas dostary jaıly esse maqalalary, oqý-bilim, tálim-tárbıe, ekonomıka týraly jazǵan eńbekteri, birqatar oqý­lyq pen oqý quraly (jıyny 280-nen astam eńbek) jaryq kórdi. Olardyń ekeýi Amerıkada, birazy Germanııada, Uly­brıtanııada, Fransııada jarııalandy.

Akademık ǵalymnyń óz tustarynan erek­sheligi – ol úsh tildi – qazaq, orys, aǵyl­shyn tilderin jetik meńgergen, erkin sóıleı de, jaza da alatyn edi. Oǵan onyń keńestik zamanda Amerıka Qurama Shtattarynda bilimin kóterip, bir jyldan astam Prınston, Florıda, Nıý-Iork ýnıversıtetterinde ǵylymı taǵlymdamadan ótkeni, sóıtip ekonomıka taqyrybynda KSRO men AQSh tájirıbesinen doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵany kóp yqpal etkeni baıqalady.

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵy­­lym akademııasynyń akademıgi, eko­no­mıka ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor Kópjasar Náribaıulynyń eren­ eńbegi memleketimiz tarapynan laıyq­­ty baǵasyn aldy. Ol «Parasat», «Qurmet belgisi» ordenderimen, «Eren eńbegi úshin», «Astana», «Eńbegi sińgen zııaly» (Mońǵolııa) medaldarymen, «Qazaq­stannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne teh­nıka qaıratkeri» qurmetti ataǵymen marapat­taldy.

Ult maqtanyshyna aınalǵan azamattyń «Elim!» dep ótken ómiri – barshamyzǵa ónege.

Baqtııar SMANOV,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi