Aýylda bala kóp, úıirme az

Búginde aýyldyq jerde 6 myńnan astam mádenıet uıymy bar. Áıtse de olardyń barlyǵyna tıisti jaǵdaı jasal­maǵan. Úıir­meni bylaı qoıǵanda, patsha saraıyndaı záýlim mekemede 4-5 adamnan artyq qyzmetker jumys istemeıdi. Sebebi, talap solaı. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin 2025 jylǵa qaraı aýyldarda balalarǵa arnalǵan 1 600 úıirme ashylmaq nıette. Sonda oǵan deıin aýyl turǵyndary qaıtpek?

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaı­daǵy Qazaqstan: is-qımyl keze­ńi» atty Joldaýynda búgin­gideı aýmaly-tókpeli zaman­da balalardyń kúsh-jigeri men qyzyǵýshy­lyǵyn durys arnaǵa baǵyttaý asa ma­ńyzdy ekenin eskertken. Tipti, Mádenıet jáne sport mınıstrligine arnaıy tapsyrma da júktegen bolatyn. Ol az deseńiz, sol arqyly ákimderdiń ju­mysyn baǵalaıtynyn basa aıtqan. Mine, sodan beri aýyl­daǵy mádenıet salasy qyzmet­ker­leriniń janaıqaıyna bılik qulaq túre bastady.

«О́skeleń urpaqtyń sporttyq jáne shyǵarmashylyq áleýetine basa nazar aýdarý qajet. Qarjy tapshylyǵy kezinde memleket bıýdjeti esebinen kásibı sport klýbtaryn tolyqtaı qamtamasyz etý­diń qajeti joq. Memlekettiń jáne kvazı­memlekettik kompa­nııa­lardyń bıýdje­ti­nen mıllıard­taǵan teńge tıimsiz jum­salýda.

Buqaralyq sportqa, dene tárbıesine jáne balalarǵa basymdyq berý kerek. Ár oblysta, iri aýdan ortalyqtarynda sport úıirmelerin ashý qajet. «Balalar úıirmesi» qyzmetin qaıta qalpyna kel­­tirgen jón. Onda jastarymyz qol­óner­­diń jáne shyǵarmashylyqtyń bas­­tapqy negizderimen tanysar edi. Balalar úshin qaterli búgingideı aýma­ly-tókpeli zamanda olardyń kúsh-jigeri men qyzyǵýshylyǵyn durys ar­naǵa ba­ǵyttaý asa mańyzdy. Balalar mem­leke­timizdiń bolashaǵy emes pe?! Ákim­derdiń jumysyn osy ólshem boıynsha da ba­ǵalaımyz», degen edi Memleket basshysy.

Shynynda, aýyldaǵy mádenıet pen sport salasynyń máni ketip bara jat­qany belgili. Kadr tapshy­l­yǵy qolbaılaý. Qaladan maman shaqyraıyn dese jalaqysy az. Jarytyp aılyq bermegen soń, bilikti mamandar  shaǵyn eldi mekennen irgesin aýlaq ustaıdy. Aýyldaǵy bar maman balasy úshin azǵan­taı aqshany qanaǵat tutyp, joq­ty bar qylyp kórsetip kele jatyr. Memleketimizdiń órkendeýi aldymen aýyl­dan bastalýy shart. Ony bir kezderi Elbasymyz Nursultan Nazarbaev aıt­qan-tuǵyn. Biraq sol baǵytta júıeli jumys júrgizilmegen soń bári beker emes pe?

Jaqynda Mádenıet jáne sport mınıstr­ligi Mádenıet komıteti tóraǵa­synyń orynbasary Kúmis Seıitova Shyǵarmashylyq úıirmelerdiń bekitil­gen tizimine 9 baǵyt boıynsha 59 túri engizil­genin málim etti.

«О́ńirler qarqyndy jumys isteýde. Mem­lekettik tapsyrysqa mindetti túr­de 3 tarap qatysady. Birinshi tarap – oblys­tardyń, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynyń mádenıet bas­qar­malary, olar zańnamada operator retinde belgilengen. Olardyń negizgi fýnksııasy – ónimdi irikteý, bó­lin­gen qarajatty bólý jáne balalar kon­tıngentin belgilengen tártippen jı­naqtaý. Ekinshi tarap – úıirmeler qyz­metin uıymdastyrýshylar, ıaǵnı ónim berý­shiler. Oǵan aıqyndalǵan talaptarǵa sáı­kes kelgen kez kelgen kásipker qatysa alady. Úshinshi tarap – balalar, ata-analar, qamqorshylar... Búginde ónim berýshiler tirkeldi. Mysaly, Almaty oblysy men Nur-Sultan qalasynda balalarǵa vaýcherler berilip, jumystar júrgizilip jatyr», dedi K.Seıitova.

Onyń aıtýynsha, vaýcherdiń qol­danylý merzimi 10 jumys kúni jáne uzar­tylmaıdy. Osy ýaqyt ishinde vaý­­cherde kórsetilgen balanyń zańdy ókili jáne ónim berýshi shart jasasady. Balanyń sabaqty dáleldi sebepsiz qatarynan 3 ret ótkizýi, shyǵarmashylyq úıirmege barý reglamentin saqtamaýy ónim berýshiniń birjaqty tártippen shartty buzýyna negiz bolady. Sonymen qatar, operator jetkizýshige aı saıyn kórsetilgen qyzmetter faktisi boıynsha árbir bala úshin tólem júrgizedi. Kelý tabeli zańdy ókildiń elektrondy qoltańbasymen rastalady.

Búginde elimizde 3 212 qoldanbaly shyǵarmashylyq úıirme, balalarǵa arnalǵan áýesqoı birlestikter men klýbtar jumys isteıdi. Eń kóp úıir­me Almaty oblysynda tirkeldi. Baıqaǵan­daryńyzdaı sany syn kótermeıdi, al sapasy she? Sapasy týraly áńgimeni atal­ǵan aımaqqa qarasty Balqash aýdany, Baqbaqty aýyldyq Mádenıet úıiniń dırektory Baqytkúl Qaıypbaeva aıtyp berdi.

«Burynǵyǵa qaraǵanda aýyldaǵy mádenı nysandar jyl saıyn jandanyp, túrlenip kele jatyr ǵoı. Táýbe! Dese de áli de jolǵa qoıylmaǵan máseleler joq emes. Mysaly, kadr tapshylyǵy. Eden jýýshy baǵbannyń qyzmetin qatar alyp júrýge týra keledi degendeı. Ony bir deńiz. Ártúrli úıirmeler uıymdastyrǵanymyzben bólmelerge aýyl balalary syımaıdy. Qosymsha sabaqqa qyzyǵýshylar óte kóp. Keıde oılaımyn, kitaphanaǵa arnap úlken bólme bergenshe, jattyǵý zalyn keńirek qylyp salsa bolar edi dep. Sebebi qazir oqyrmandar elektrondy kitap arqyly, úıinde otyryp-aq keregin izdep tabady. Sondaı-aq sportpen shuǵyldanatyn arnaıy qurylǵylar az. Olardyń sapasy tómendeý. Zaldyń tarlyǵynan eki-úsh adamnan artyq jattyǵý jasaı almaıdy. Qyzyqty úıirmeler uıymdastyraıyq desek bilikti mamandarǵa qolymyz jet­peı otyr. Bul jaǵdaılar aldaǵy ýaqytta sheshiledi degen oıdamyn», deıdi B.Qaıypbaeva.

Qazirgi ýaqytta aýyldarda barlyǵy 12 000 shyǵarmashylyq úıirme ju­mys isteıdi. Onyń ishinde 115,2 myń bala shuǵyldanatyn balalar men jasós­pirimderge arnalǵan 9 000 úıirme bar. Qosymsha shyǵarmashylyq úıirmeler ashý jáne balalar men jasóspirimderdiń sapaly bos ýaqytyn uıymdastyrý maqsatynda 2021 jyly alǵash ret memlekettik shyǵarmashylyq tapsyrys engizildi. 2025 jylǵa deıin respýb­lıka boıynsha aýyldyq eldi mekenderde qosymsha 1600 úıirme ashylady. Nátı­jesinde, qosymsha 42 myń bala memlekettik shyǵarmashylyq tapsyrys­pen qamtylmaq eken. Sonymen qatar balalar men jasóspirimderge arnalǵan shyǵarmashylyq úıirmeler sany 10 600-ge jetedi. Bul – aldaǵy ýaqyttyń qurǵaq jospary.

Byltyr Mádenıet jáne sport mı­nıstri Aqtoty Raıymqulova sport seksııalaryn ashý jáne balalar úıirmesiniń qyzmetin qalpyna keltirý máseleleri boıynsha jergilikti atqarýshy organ­dardyń pikirin eskeretinin aıtqan edi.

«Jol kartasy sheńberinde «Dene shy­nyqtyrý jáne sport týra­ly», «Mádenıet týraly» zańdarǵa ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engi­zip, eń­bek ujymdarymen sport seksııa­la­rynyń jelisin keńeıtý, balalar men jasóspirimder, dene shynyqtyrý klýb­­tarynyń jumysyn jandandyrý, balalar úıirmesin ashý boıynsha tujy­rymdamany respýblıkadaǵy barlyq mádenıet uıymynyń is-sharalar josparyna bekitý sharalary kózdelgen. Qazir «Bilim týraly» Zańǵa tıisti túzetýler engizý, qosymsha bilim berýdi jan basyna shaqqanda normatıvtik qarjylandyrý sharalary jaıly másele pysyqtalýda», degen bolatyn.

Tipti atalǵan zańǵa tıisti ózgeris engizilgennen keıin zańǵa táýeldi norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerge de túzetý engiziletinin de málimdegen. Osylaısha, mektepke deıingi tárbıe berý, orta, tehnıkalyq jáne kásiptik orta, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdi jan basyna shaqqandaǵy normatıvtik qarjy­landyrý ádistemesi sııaqty «Qosymsha qarjylandyrý ádistemesi» ázirlengen. Onda esepteý algorıtmderi, jan basyna shaqqandaǵy normatıvtik qarjylandyrý kólemi jáne jergilikti bıýdjetten qarjylandyrýdyń naqty tetikteri aıqyndalatyn bolady. Al bıyl bolsa:

 «Aýyl turǵyndary úshin zamanaýı, jaıly áleýmettik-mádenı jáne sport­tyq orta qurý, aýyldyq eldi meken­derde turatyn balalardyń shyǵarmashylyq jáne sporttyq áleýetin damytý –mınıstr­liktiń basty mindeti. Búginde aýyldyq jerde 6 myńnan astam mádenıet uıymy bar. Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn oryndaý jónindegi jol kartasy aıasynda «Jumyspen qam­tý jol kartasy», «Aýyl – el besigi» baǵdar­lamasy, jergilikti bıýdjet, jeke ınves­tısııa tartý jáne memlekettik-jeke­shelik áriptestik tetik­terin paıdalaný esebinen 748 ın­fra­qurylymdyq joba iske asyrylady. Onyń ishinde 180 jańa mádenıet nysanynyń qurylysy men 568 nysanǵa jóndeý júrgiziledi», dep habarlaǵan bolatyn vedomstvo basshysy.

Atqarylyp jatqan jumystar az emes, áıtse de áttegen-aı deıtin tustarymyz áli de bar. Birte-birte jónge keledi degen senimdemiz. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Biz mádenıet sala­­synda jumys isteıtin azamattarǵa jet­kilikti túrde kóńil bólmeı otyrmyz» dep beker aıtqan joq. Rasymen solaı. Ásirese aýyldaǵy ónerli aǵaıyn eleýsiz qalyp keledi. Osy kúnge deıin eldik rýhanııatqa tireý, sportqa súıeý bolǵan sol aıadaı aýyldan shyqqan daryndy jas­tarymyz edi. Muny ýaqyt ta dáleldedi. Eńdeshe ulttyq murat jolynda aıan­baı eńbek etkenimiz abzal.

Búginde aýyldyq jerde 6 myńnan astam mádenıet uıymy bar. Áıtse de olardyń barlyǵyna tıisti jaǵdaı jasal­maǵan. Úıir­meni bylaı qoıǵanda, patsha saraıyndaı záýlim mekemede 4-5 adamnan artyq qyzmetker jumys istemeıdi. Sebebi, talap solaı. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin 2025 jylǵa qaraı aýyldarda balalarǵa arnalǵan 1 600 úıirme ashylmaq nıette. Sonda oǵan deıin aýyl turǵyndary qaıtpek?

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaı­daǵy Qazaqstan: is-qımyl keze­ńi» atty Joldaýynda búgin­gideı aýmaly-tókpeli zaman­da balalardyń kúsh-jigeri men qyzyǵýshy­lyǵyn durys arnaǵa baǵyttaý asa ma­ńyzdy ekenin eskertken. Tipti, Mádenıet jáne sport mınıstrligine arnaıy tapsyrma da júktegen bolatyn. Ol az deseńiz, sol arqyly ákimderdiń ju­mysyn baǵalaıtynyn basa aıtqan. Mine, sodan beri aýyl­daǵy mádenıet salasy qyzmet­ker­leriniń janaıqaıyna bılik qulaq túre bastady.

«О́skeleń urpaqtyń sporttyq jáne shyǵarmashylyq áleýetine basa nazar aýdarý qajet. Qarjy tapshylyǵy kezinde memleket bıýdjeti esebinen kásibı sport klýbtaryn tolyqtaı qamtamasyz etý­diń qajeti joq. Memlekettiń jáne kvazı­memlekettik kompa­nııa­lardyń bıýdje­ti­nen mıllıard­taǵan teńge tıimsiz jum­salýda.

Buqaralyq sportqa, dene tárbıesine jáne balalarǵa basymdyq berý kerek. Ár oblysta, iri aýdan ortalyqtarynda sport úıirmelerin ashý qajet. «Balalar úıirmesi» qyzmetin qaıta qalpyna kel­­tirgen jón. Onda jastarymyz qol­óner­­diń jáne shyǵarmashylyqtyń bas­­tapqy negizderimen tanysar edi. Balalar úshin qaterli búgingideı aýma­ly-tókpeli zamanda olardyń kúsh-jigeri men qyzyǵýshylyǵyn durys ar­naǵa ba­ǵyttaý asa mańyzdy. Balalar mem­leke­timizdiń bolashaǵy emes pe?! Ákim­derdiń jumysyn osy ólshem boıynsha da ba­ǵalaımyz», degen edi Memleket basshysy.

Shynynda, aýyldaǵy mádenıet pen sport salasynyń máni ketip bara jat­qany belgili. Kadr tapshy­l­yǵy qolbaılaý. Qaladan maman shaqyraıyn dese jalaqysy az. Jarytyp aılyq bermegen soń, bilikti mamandar  shaǵyn eldi mekennen irgesin aýlaq ustaıdy. Aýyldaǵy bar maman balasy úshin azǵan­taı aqshany qanaǵat tutyp, joq­ty bar qylyp kórsetip kele jatyr. Memleketimizdiń órkendeýi aldymen aýyl­dan bastalýy shart. Ony bir kezderi Elbasymyz Nursultan Nazarbaev aıt­qan-tuǵyn. Biraq sol baǵytta júıeli jumys júrgizilmegen soń bári beker emes pe?

Jaqynda Mádenıet jáne sport mınıstr­ligi Mádenıet komıteti tóraǵa­synyń orynbasary Kúmis Seıitova Shyǵarmashylyq úıirmelerdiń bekitil­gen tizimine 9 baǵyt boıynsha 59 túri engizil­genin málim etti.

«О́ńirler qarqyndy jumys isteýde. Mem­lekettik tapsyrysqa mindetti túr­de 3 tarap qatysady. Birinshi tarap – oblys­tardyń, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynyń mádenıet bas­qar­malary, olar zańnamada operator retinde belgilengen. Olardyń negizgi fýnksııasy – ónimdi irikteý, bó­lin­gen qarajatty bólý jáne balalar kon­tıngentin belgilengen tártippen jı­naqtaý. Ekinshi tarap – úıirmeler qyz­metin uıymdastyrýshylar, ıaǵnı ónim berý­shiler. Oǵan aıqyndalǵan talaptarǵa sáı­kes kelgen kez kelgen kásipker qatysa alady. Úshinshi tarap – balalar, ata-analar, qamqorshylar... Búginde ónim berýshiler tirkeldi. Mysaly, Almaty oblysy men Nur-Sultan qalasynda balalarǵa vaýcherler berilip, jumystar júrgizilip jatyr», dedi K.Seıitova.

Onyń aıtýynsha, vaýcherdiń qol­danylý merzimi 10 jumys kúni jáne uzar­tylmaıdy. Osy ýaqyt ishinde vaý­­cherde kórsetilgen balanyń zańdy ókili jáne ónim berýshi shart jasasady. Balanyń sabaqty dáleldi sebepsiz qatarynan 3 ret ótkizýi, shyǵarmashylyq úıirmege barý reglamentin saqtamaýy ónim berýshiniń birjaqty tártippen shartty buzýyna negiz bolady. Sonymen qatar, operator jetkizýshige aı saıyn kórsetilgen qyzmetter faktisi boıynsha árbir bala úshin tólem júrgizedi. Kelý tabeli zańdy ókildiń elektrondy qoltańbasymen rastalady.

Búginde elimizde 3 212 qoldanbaly shyǵarmashylyq úıirme, balalarǵa arnalǵan áýesqoı birlestikter men klýbtar jumys isteıdi. Eń kóp úıir­me Almaty oblysynda tirkeldi. Baıqaǵan­daryńyzdaı sany syn kótermeıdi, al sapasy she? Sapasy týraly áńgimeni atal­ǵan aımaqqa qarasty Balqash aýdany, Baqbaqty aýyldyq Mádenıet úıiniń dırektory Baqytkúl Qaıypbaeva aıtyp berdi.

«Burynǵyǵa qaraǵanda aýyldaǵy mádenı nysandar jyl saıyn jandanyp, túrlenip kele jatyr ǵoı. Táýbe! Dese de áli de jolǵa qoıylmaǵan máseleler joq emes. Mysaly, kadr tapshylyǵy. Eden jýýshy baǵbannyń qyzmetin qatar alyp júrýge týra keledi degendeı. Ony bir deńiz. Ártúrli úıirmeler uıymdastyrǵanymyzben bólmelerge aýyl balalary syımaıdy. Qosymsha sabaqqa qyzyǵýshylar óte kóp. Keıde oılaımyn, kitaphanaǵa arnap úlken bólme bergenshe, jattyǵý zalyn keńirek qylyp salsa bolar edi dep. Sebebi qazir oqyrmandar elektrondy kitap arqyly, úıinde otyryp-aq keregin izdep tabady. Sondaı-aq sportpen shuǵyldanatyn arnaıy qurylǵylar az. Olardyń sapasy tómendeý. Zaldyń tarlyǵynan eki-úsh adamnan artyq jattyǵý jasaı almaıdy. Qyzyqty úıirmeler uıymdastyraıyq desek bilikti mamandarǵa qolymyz jet­peı otyr. Bul jaǵdaılar aldaǵy ýaqytta sheshiledi degen oıdamyn», deıdi B.Qaıypbaeva.

Qazirgi ýaqytta aýyldarda barlyǵy 12 000 shyǵarmashylyq úıirme ju­mys isteıdi. Onyń ishinde 115,2 myń bala shuǵyldanatyn balalar men jasós­pirimderge arnalǵan 9 000 úıirme bar. Qosymsha shyǵarmashylyq úıirmeler ashý jáne balalar men jasóspirimderdiń sapaly bos ýaqytyn uıymdastyrý maqsatynda 2021 jyly alǵash ret memlekettik shyǵarmashylyq tapsyrys engizildi. 2025 jylǵa deıin respýb­lıka boıynsha aýyldyq eldi mekenderde qosymsha 1600 úıirme ashylady. Nátı­jesinde, qosymsha 42 myń bala memlekettik shyǵarmashylyq tapsyrys­pen qamtylmaq eken. Sonymen qatar balalar men jasóspirimderge arnalǵan shyǵarmashylyq úıirmeler sany 10 600-ge jetedi. Bul – aldaǵy ýaqyttyń qurǵaq jospary.

Byltyr Mádenıet jáne sport mı­nıstri Aqtoty Raıymqulova sport seksııalaryn ashý jáne balalar úıirmesiniń qyzmetin qalpyna keltirý máseleleri boıynsha jergilikti atqarýshy organ­dardyń pikirin eskeretinin aıtqan edi.

«Jol kartasy sheńberinde «Dene shy­nyqtyrý jáne sport týra­ly», «Mádenıet týraly» zańdarǵa ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engi­zip, eń­bek ujymdarymen sport seksııa­la­rynyń jelisin keńeıtý, balalar men jasóspirimder, dene shynyqtyrý klýb­­tarynyń jumysyn jandandyrý, balalar úıirmesin ashý boıynsha tujy­rymdamany respýblıkadaǵy barlyq mádenıet uıymynyń is-sharalar josparyna bekitý sharalary kózdelgen. Qazir «Bilim týraly» Zańǵa tıisti túzetýler engizý, qosymsha bilim berýdi jan basyna shaqqanda normatıvtik qarjylandyrý sharalary jaıly másele pysyqtalýda», degen bolatyn.

Tipti atalǵan zańǵa tıisti ózgeris engizilgennen keıin zańǵa táýeldi norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerge de túzetý engiziletinin de málimdegen. Osylaısha, mektepke deıingi tárbıe berý, orta, tehnıkalyq jáne kásiptik orta, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdi jan basyna shaqqandaǵy normatıvtik qarjy­landyrý ádistemesi sııaqty «Qosymsha qarjylandyrý ádistemesi» ázirlengen. Onda esepteý algorıtmderi, jan basyna shaqqandaǵy normatıvtik qarjylandyrý kólemi jáne jergilikti bıýdjetten qarjylandyrýdyń naqty tetikteri aıqyndalatyn bolady. Al bıyl bolsa:

 «Aýyl turǵyndary úshin zamanaýı, jaıly áleýmettik-mádenı jáne sport­tyq orta qurý, aýyldyq eldi meken­derde turatyn balalardyń shyǵarmashylyq jáne sporttyq áleýetin damytý –mınıstr­liktiń basty mindeti. Búginde aýyldyq jerde 6 myńnan astam mádenıet uıymy bar. Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn oryndaý jónindegi jol kartasy aıasynda «Jumyspen qam­tý jol kartasy», «Aýyl – el besigi» baǵdar­lamasy, jergilikti bıýdjet, jeke ınves­tısııa tartý jáne memlekettik-jeke­shelik áriptestik tetik­terin paıdalaný esebinen 748 ın­fra­qurylymdyq joba iske asyrylady. Onyń ishinde 180 jańa mádenıet nysanynyń qurylysy men 568 nysanǵa jóndeý júrgiziledi», dep habarlaǵan bolatyn vedomstvo basshysy.

Atqarylyp jatqan jumystar az emes, áıtse de áttegen-aı deıtin tustarymyz áli de bar. Birte-birte jónge keledi degen senimdemiz. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Biz mádenıet sala­­synda jumys isteıtin azamattarǵa jet­kilikti túrde kóńil bólmeı otyrmyz» dep beker aıtqan joq. Rasymen solaı. Ásirese aýyldaǵy ónerli aǵaıyn eleýsiz qalyp keledi. Osy kúnge deıin eldik rýhanııatqa tireý, sportqa súıeý bolǵan sol aıadaı aýyldan shyqqan daryndy jas­tarymyz edi. Muny ýaqyt ta dáleldedi. Eńdeshe ulttyq murat jolynda aıan­baı eńbek etkenimiz abzal.