Parlament Májilisiniń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıteti «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıtin zań jobasyn talqylaı bastady. Elimizdiń avtorlar qaýymy úshin bul qujattyń qanshalyqty mańyzdy ekendigin bilý maqsatynda biz «Qazaqstan avtorlar qoǵamy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, kompozıtor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Balnur Qydyrbekpen áńgimelesken edik.
– Balnur Balǵabekqyzy, siz kúrdeli mýzykalyq shyǵarmalardyń avtory jáne avtorlar qoǵamynyń basshysy retinde ózderińizge qatysty zań jobasy týraly pikirińizdi aıtsańyz.
– 2019 jyldyń shilde aıynda Shetel ınvestorlary keńesinde sóılegen sózinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Memleketimiz zııatkerlik menshik salasyndaǵy zańnamany jetildirýge baǵyt aldy», degen bolatyn. «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly» zań 1996 jyly qabyldanyp, keıin birneshe ret kishigirim ózgerister engizilgen. Májilistiń jumysshy tobynyń otyrystaryna qatysyp júrgendikten, osy joly da kútkendegideı kúrdeli ózgerister jasaldy dep aıta almaımyn.
– Qoldanystaǵy zańnamaǵa qandaı ózgeris engizýdi jón kóresiz?
– Aldymen aıtarym: zańnyń 2-baby – «Osy zańda paıdalanylatyn negizgi uǵymdar» – 46 tarmaqtan quralǵan, al álemde bul salada paıdalanatyn uǵymdar sany eki ese kóp. Búgingi ómir túgeldeı sıfrlyq júıege kóship jatqan sátte, zańda «kamkordıng, kardsheırıng, sıfrly ekonomıka, sıfrly damý» syndy kúndelikti paıdalanyp júrgen uǵymdar múldem joq, búkil «tehnıkalyq» termınniń bári EEM-ge kelip tireledi. 12 jas adamnan «EEM degen ne?» dep surap edim, bir-aq qyz: «Elektrondy-esepteý mashınasy» dep jaýap berdi. Demek, bul bapqa jańa uǵymdardy engizip, olarǵa anyqtama berý talap etiledi. Iаǵnı atalǵan zańǵa jańa redaksııa ázirleý kerek.
– Taǵy qandaı usynysyńyz bar?
– Avtorlar quqyǵyna baılanysty álemdegi úlken problemanyń biri – plagıat. Án urlaýǵa kelgende, qazaqstandyqtar eshkimnen kem emes, tipti aldyńǵy shepte turmyz desek te bolady. Ánnen ánge kóship júrgen bir áýen, bir yrǵaq, sózi men mýzykasy sáıkes kelmeıtin ekpin. Ǵalamtordan kóshirip alǵan daıyn ánge qazaqsha mátin jabystyra salyp, «ózim shyǵarǵan án» deıtinder kóbeıip barady. Bizdiń plagıatorlar jymqyrýdyń qyr-syryn ábden bilip alǵan. Olar kóbinese Malaızııa, Slovenııa, Rýmynııa sııaqty elderdiń bizdiń jurt bile bermeıtin estradasynan urlaıdy.
Al qoldanystaǵy zańda plagıat týraly bir aýyz sóz joq! Qylmystyq Kodeksiniń 198-babynda «avtorlyqty ıemdengenge qylmystyq jaza qoldanylady» delingenmen, plagıatty anyqtaý tásilderi naqtyly belgilenbegen.
Plagıat týraly bapty zańǵa mindetti túrde engizý jáne ónerdiń ádebıet, mýzyka, sýret, rejıssýra jáne basqa janrlaryna tán plagıatty anyqtaıtyn sapalyq, sandyq normatıvterdi ázirleý kerek.
– Jýyrda Qazaqstan fotograftar odaǵynyń tóraǵasy Asylhan Ábdiraıymnan osy zańda fotograftardyń quqyǵy qorǵalmaıtynyn bildim...
– Iá, qazir árkim óz telefonyna unaǵanyn túsire beretin kezde fotograf nege kerek dep oılaýǵa da bolar. Al 1996 jyly qabyldanǵan zańda fotograftardyń quqyǵy elenbeı qalǵan. Biz álemge áıgili A.Karte-Bresson, R.Avedon, I.Penn esimderin bilemiz, keshegi ótken zamandy fotoǵa túsirgen E.Ýmnov, N.Horýnjıı de esimizde. Osy turǵyda S.Pernebaev, S.Básibekov, N.Jubanov eńbekterin bilemiz be? Qazaqstannyń belgili ártisteri, aqyn-jazýshylarynyń beıneleri búginge solardyń qyzmeti arqyly jetti. Otandyq sportshylardyń jetistikterin sýretke túsirip ketken D.Egizov te umyt boldy. Búginde N.Qızatuly, M.Zolotýhın, F. Qabdykaıyrov, Iý.Bekker, Sh.Shahaı túsirgen fotosýretterge qaraǵan kezde, olardyń avtorlyq quqyǵy taptalyp jatqany eshkimniń oıyna kelmeıdi. Kásibı fotograftyń eńbegi – elimizdiń zııatkerlik menshigi, rýhanı qazynanyń bir salasy, bolashaq urpaqqa qalatyn tarıhı baılyq. Biraq olardyń da, olardyń muragerleriniń de quqyǵyn eshkim qorǵap júrgen joq. Sondyqtan qoldanystaǵy zańǵa fotograf týraly bapty mindetti túrde engizý kerek.
– Avtorlyq quqyq búkil álemde biryńǵaı, sondyqtan damyǵan eldiń bireýinen daıyn zań úlgisin nege almasqa, álde ózimizdiń ulttyq ereksheligimiz bar ma?
– Árıne bar. Máselen, aıtys. Búginde aıtysker aqyndar halyqtyń syı-qurmetine bólense de, olardyń avtorlyq quqyǵyn qorǵap jatqan eshkim joq.
Zańǵa «Toı» uǵymyn da engizý kerek. Bul qaljyń emes. Avtorlyq quqyqty buzýshylyqtyń kókesi – toıda. Án men kúıdiń zańsyz paıdalanylýy, olardyń avtorlaryna syıaqy tólenbeýi úırenshikti úrdis bolyp ketti.
– Kóptegen memlekette avtorlyq quqyqpen shuǵyldanatyn bir-aq mekeme bar, ári ketkende ekeý: bireýi – tikeleı avtorlar quqyǵyn, ekinshisi sabaqtas quqyqty qorǵaýmen aınalysady. Qazaqstanda osyndaı jıyrma shaqty mekeme bar, keıbiri – qoǵamdyq birlestik», qalǵandary jaýapkershiligi shekteýli seriktestik retinde tirkelgen. Osy máseleni otandyq zańnama retteı ala ma?
– Bizdegi osy olqylyqty baıqaǵan birneshe shetel uıymdarynyń basshylary, atap aıtsaq, CISAC (Avtorlar men kompozıtorlar qoǵamdarynyń halyqaralyq konfederasııasy), VMI (AQSh), SOCAN (Kanada) 2016 jyly Premer-Mınıstr K.Másimov pen Parlament Senatynyń Tóraǵasy Q.Toqaevqa ótinish joldaǵan. Biri «Qazaqstanda quqyqtardy ujymdyq negizde basqaratyn uıymdar tym kóbeıip ketti jáne olardyń basym kópshiligi osy salanyń negizgi bilimi men biliktiligine ıe emes» dese, ekinshisi sonyń saldarynan «paıdalanýshylardy shatastyryp, avtorlar men jalpy Qazaqstandaǵy ekonomıkanyń shyǵarmashylyq sektoryna zııan keltiredi» degen. Akkredıtteý júıesin daýly dep ataı otyryp, «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý arqyly zańnamalyq kemshilikterdi joıýdy ótingen.
Arada bes jyl ótti, al múliktik quqyqtardy ujymdyq negizde basqaratyn uıymdar sany kóbeıý ústinde. Olar óz paıdasy úshin túrli áreketterge barady. Al budan zardap shegetinder – avtorlar. Olardyń syıaqylary kimniń qaltasyna ketip jatqany belgisiz.
– Sheteldik sarapshylar bizdiń akkredıtteý júıemizdi nege «daýly» deıdi? 2020 jyldyń qarasha aıynda segiz uıym ishinen tek eki quqyqtardy ujymdyq basqarý uıymy (QUBU) akkredıtteldi emes pe?
– Ádilet mınıstrligi «Qazaqstan zııatkerlik menshik quqyqtaryn basqarý qoǵamy» RQB-ny, «Qazaqstan zııatkerlik menshik agenttigi» ZTB-ny, «Ulttyq avtorlyq birlestigi» QB-ny, «Abyroı» avtorlyq qoǵamy» RQB-ny, «Avtorlar ánderiniń odaǵy» RQB-ny, «Qazaq áýenderiniń oryndaýshylary» RQB-ny ártúrli sebeppen akkredıtteýden bas tartty. Al meniń oıymsha, negizgi sebep – olardyń memleket belgilegen syıaqynyń shekti mólsherinen asyp ketip, túsken qarjyny óz shyǵystaryna paıdalanǵany bolsa kerek.
Negizinde, kez kelgen mekemeni akkredıtteý jalpy tártipke yqpal etýi kerek. Alaıda «Sáıkestikti baǵalaý salasyndaǵy akkredıtteý týraly» zańynda akkredıttelgen uıymnyń akkredıttelmegen uıymnan qandaı artyqshylyǵy bar ekendigi týraly birde-bir sóz joq. Kerisinshe, mekemeniń akkredıtteýden ótý-ótpeý eriktiligi prınsıpi bar. Akkredıtteý alǵan ujymdar Úkimet qaýlylaryn, basqa erejelerdi qatań saqtasa, akkredıttelmegen QUBU óziniń eshqandaı jaýapkershilikke tartylmaıtyndyǵyn bilip, tártipti buza beredi. Oǵan da talaı mysal bar.
– Sonymen jańa zań qabyldaý qajet pe?
– Joq, zań bar jáne biz sondaǵy qaǵıdalar boıynsha 25 jyl boıy jumys istep kelemiz. Biraq sol zańnyń negizinde qazirgi ómirge sáıkes keletin jańa redaksııasyn daıyndaý kerek.
– Pikir bóliskenińizge rahmet.
Áńgimelesken
Sáken BELGIBAEV,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin