“QAZAQ SOLDATYNYŃ” QYZY

Uly Otan soǵysy maıdanyndaǵy asqan erlikti sýrettegen qazaq prozasyndaǵy tuńǵysh iri shyǵarma – asa kórnekti akademık, jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń “Qazaq soldaty” romany. Ol týyndy 1944 jyly “Qazaq batyry” degen atpen “Maıdan” atty almanahta, 1945 jyly Alma­tyda jeke kitap bolyp shyqqan. Al 1950 jyly “Qazaq soldaty” roma­ny bolyp jarııalanǵan. Shyǵarmadaǵy bas keıipkerdiń prototıpi Keńes Odaǵynyń Batyry, atyraýlyq erjúrek jaýynger Qaıyrǵalı Smaǵulov. Sol qaharman qazaqtyń tuńǵyshy Alma Qaıyrǵalıqyzy bul kún­deri Aqtaýda turyp, eńbek etetindigin ekiniń biri bile bermeýi múmkin... “Zytyp kelem, zy­typ kelem. Artyma qa­raı-qaraı zytam... Zy­typ kele jatqanym, qa­shyp kelemin. Artyma qaraı beretinim, qorqyp kele­min”. Dál osylaı basta­latyn “Qazaq sol­da­ty” romany Uly Otan soǵy­sy, odan ke­ıingi on­daǵan jyldar kózi qa­raqty adamdar­dyń qoly­nan túspegen kitap bol­ǵany belgili. Áli de solaı. Áńgimeniń basyn­daǵy el esindegi joldar­dan ári bas keıip­kerdiń proto­tıpi: “Qa­shýymnyń da, qor­qýy­m­­­nyń da balaǵa laıyq se­bepteri bar. Bir tabyn sıyrdy aıdalaǵa tastap, qalaǵa qashyp bara jatsa­ńyz, eki kózińiz alaqandaı bolatyn sııaqty, – deı kele. – Men qazir ondamyn. “Álipti taıaq dep bilmeısiń” dep aýyldyń balalary mazaqtaı beretin edi. Jazǵytury qolyma sıyrshynyń taıaǵy tústi. Endi estııar azamat boldyń, myna taıaqty qolyńa al, osy aýyldyń sıyryn sen baǵasyń! – dep aǵam Aıdynǵalı ózi eńbek izdep, qalaǵa ketti. Sol estııar azamatyńyz búgin mine aldy-artyna jaltaqtaı qarap, Gýrevke qaraı qashyp kele jatyr. Oıynda sıyrshynyń taıaǵyn áliptiń taıaǵyna aıyrbastaý bar...” Odan arǵy ómirde ony jáne ózi sııaqty Borash, Shegen atty jetkin­shekter bolyp bári balalar úıinen bir-aq shyǵady. Áskerı oqýǵa suranyp, áreń ótedi. Sóıtip júrgende qyrǵyn soǵys bastalady. Qa­ıyr­shaqty aýylynyń Qaıroshy ot pen oq­tyń ortasyna túsedi. Batyrlyq, batyl­dyq kórsete biledi. Kitapta jazylǵandaı bir emes, birneshe ret, sonyń birinde: Se­men, tank!.. Granata, – dedim ashy daýys­pen. – Alǵa! Jaý okobyna! – dedi Rebıa­kın. Alǵa! Jaý okobyna! – dep men de atyp shyqtym. Qońyr kóleńke tar okopta birge-bir jekpe-jek bastalyp ketti. Osylaı ólim men ómir jalǵasa be­re­di. Qazaq soldaty Novorossııskini azat etý­ge, Eltıgen bıikterindegi qandy shaıqas­pen jeńiske jetýge, Kerchti qorǵap qalýdaǵy qııan-keski urystarǵa qatysady. Aýyr jaraqattar alady. Qaharmandyǵy úshin 1943 jyly Keńes Odaǵynyń Batyry atanady. Al roman­daǵy erlik pen órlikke toly oqıǵalar avtor men keıipker arasyndaǵy: – Áýeli kelisip alaıyq, siz esh­nár­seni jasyrmańyz, men eshnárse qospaıyn. – Joq, siz eshnárse qospańyz, men eshnárse jasyrmaıyn... Ýádemiz osy boldy... Mine, osy kelisim boıynsha “Qazaq soldaty” romany ásem de áserli kestelenip kete beredi, kete beredi... * * * Aqtaýda “Munaıtelekom” atty irgeli seriktestik bar. Aty ańyzǵa aınalǵan ba­tyr aǵanyń tuńǵyshy Alma Qaıyr­ǵalı­qyzy sol jerde jumys isteıdi degen soń, at basyn osynda burdym. Uzyn dá­lizdi boılaı, aldyn ala keliskenimizdeı basshy­nyń kabınetine kele jatyrmyn. Aldym­nan orta jastaǵy eki áıel shyǵa keldi. Qalshıyp turyp qalyppyn. Sálem­desý or­nyna sol jaqtaǵysyna: “Siz Alma bolar­syz?” dep qolymdy usyndym. Ol betime tańdana qarady da: “Iá”, dep basyn ızeı izetpen amandasty. Al meniń esime osydan dál 45 jyl buryn bolǵan oqıǵa oraldy. Gýrev, qazirgi Atyraý oblysynyń Embi keńsharynda mehanı­zator bolyp jumys jasaǵan edim. Sonda oblystyq komsomol konferen­sııa­syna delegat retinde qatys­qanym bar-dy. Úzilis kezi edi. Delegattardy bastap barǵan Má­jen aǵa aq sary óńdi, jaýyryny qaq­­paq­taı, jyly júzdi jigit aǵasymen qushaq jaıa amandasyp, qasyn­daǵy bizderge bu­ryl­dy. “Aǵany tanısyzdar ma?” dedi. Bizden jedel jaýap bolmady. “Bul kisi Keńes Odaǵynyń Batyry Qaıyr­ǵalı aǵa”. Sol sózder aǵadan aýmaı týǵan Alma­ny kórgende kóz aldyma keldi. “Altyn­nyń synyǵy” degen sóz osyndaı sátter­den soń aıtylady emes pe eken?” degen oı uıalady kóńilime. Aty ańyzǵa aınalǵan batyr aǵany odan soń da eki-úsh ret kórip, áńgimelerin tyńdadym. Biraq, alǵashqy áser, alǵashqy beıne júregimniń túkpirin­de, kózimniń aldynda qalypty. Máńgi qalypty... Seriktestiktiń kadr bólimin basqa­ratyn Almanyń bólmesinde otyrmyz. “Ýaqyt degen jeldeı esken zymyran eken. Kúni keshe ǵana Alma qyzym dep erkeletip, erekshe jaqsy kóretin ákemniń ómirden ozǵanyna da 17 jyl bolypty”. Biraz únsizdikten keıin áńgimesin qaıta jalǵady. “Ákemizden bes bala edik. Qazir úsheý­miz aman júrmiz. Menen keıin týǵan Uzaq jáne Hamıt atty eki inim bar. Onyń biri salynyp jatqan Qarabatan zaýy­ty­nyń dı­rek­tory, al ekinshisi bilikti ın­jener. Ekeýi de Aty­raýda. Anamyz Raısa­nyń ómirden ozǵanyna da alty jyl”. Aǵanyń Uly Otan soǵysy kezindegi órligi men erligi elge aıan. Al 1946 jyly elge oralyp, beıbit ómirge aralas­qan­daǵy alǵan asýlary, es­ten qalǵan asyl qa­sıet­teri men qyzyqty oqıǵa­lary jaıly suradym. “Ákem óte qara­paı­ym, minezi jumsaq, pa­ra­satty da aqyldy adam boldy. Bizder bolsaq, sol tamasha qasıetterin baıqap, asyl ákemizdiń atyna, abyroıyna kir keltirmeýdi oıladyq. Ákemiz oblystyń sala­lyq kásipodaq komıtetin basqardy, kásiptik teh­nı­kalyq ýchılıshe dı­rektorynyń orynba­sary boldy, joǵary oqý oryndarynda jas­tardy, stýdentterdi patrıottyq rýhta tárbıeleýge úlken úles qosty. Jerles­teri, oblys halqy eki maıdandaǵy eń­begin, erligin joǵary baǵalady. Bul kúnderi ákemizdiń atynda orta mektep, Atyraýda, Kerch qalasynda kósheler bar. Eńseli eskertkish ornatyldy. Teńdik eldi meke­nin­de mol qory bar murajaı jasaqtaldy. Taǵy bir aıtarym, uly jazýshy Ǵabıt aǵamen dostyǵy óte myqty boldy. Ol aǵanyń men úshin este qalar­lyqtaı syıy ákem jaıly jazylǵan “Qazaq soldaty” romanynyń alǵashqy betine jeke ózime, “Almaǵa! Álemdegi barlyq jaqsylyqty tilep, eskertkish retinde usynamyn. Ǵabıt aǵań. 1965 jyl” dep jazǵan qoltańbasy boldy. Kózdiń qarashyǵyndaı saqtaǵan ol kitap bul kúnderi murajaıdyń tórinde tur. Almatydaǵy úıinde qonaqta da boldyq. Ǵabıt aǵany qatty jaqsy kórýimniń taǵy bir sebebi, belgili ǵalym-ádebıetshi Qadyr Jú­sip gazetterge jazǵandaı ol kisiniń: “Qaıyrǵalı, sen meniń ádebıettegi de, ómirdegi de ulymsyń”, degen sózderi der edim. Shyndyǵynda da olar birge týǵan aǵa-inideı syılastyqpen ádemi ómir keshti. Jıi-jıi habarlasyp, aralasyp turdy. Asyl ákem: “Men uly jazýshy Ǵabeńniń áde­bı perzenti bol­ǵanymdy maqtan ete­min, mártebe tuta­myn”, dep ótti ómirden. О́zim týraly aıtsam, anamnyń aq sútiniń nárinen, asyl ákemniń qanynan bolar, kishkentaı kezimnen-aq tike júrip, aq sóıleýmen kelemin. Qalyń halyq qadir tutqan batyrdyń urpaǵy bolǵan soń, qaı jerde de, qandaı jaǵdaıda da, ustamdy, ulaǵatty bolýǵa tyrysamyn. О́mirsheń bastama, ónegeli istiń orta­synda júrgendi qalaımyn. Sodan bolar, osydan qyryq jyl buryn pedagogıka­lyq ınstıtýtty bitir­gende Mańǵystaýǵa, onyń ishinde komsomoldyq ekpindi qury­lys júrip jat­qan О́zen aýdanyna arnaıy jolda­mamen bir top qyzdar bolyp keldik. Olar A.Nu­ǵy­manova, Z.Qazy­hanova, G.Kemalo­­va, R.Vılmanova jáne basqalary. Bul 1972 jyl edi. Aıdaladaǵy aq shańǵa oranǵan shaǵyn qala, alyp qurylystar alańy. Jaıyqtyń jaǵasyn­daǵy ásem shaharda qalyp jumys jasaýǵa jaǵdaı da, múm­kindik te bola turyp, solaı istedim. Alǵa­sh­qyda orta mektepte muǵalim bol­dym. Kóp keshikpeı aýdandyq komsomol ko­mıtetine bólim meńgerý­shiligine shaqyryldym. Alma Qaıyrǵalıqyzy qazir de munaı­shy. Ol bul kúnderi munaıshylarǵa qyzmet kórsetetin úlken seriktestiktiń kadr bóli­min basqarady. Áńgime arasynda ózi aıt­qandaı, О́zen aýdandyq komsomol komıte­tin sol tusta belgili qoǵam qaı­ratkeri Qaırolla Erejepov basqarypty. Komso­moldyq ekpindi qurylysqa kelgenderdi qabyldapty. Alma týraly suraǵanymyzda, Qaırolla Jetkizgenuly bárin de kúni keshegideı-aq áńgimeledi. Batyr aǵanyń tuńǵyshy jaıly jyly lebizderin bildirdi. “Alma zamandasymyz tulpardyń tuıaǵy, altynnyń synyǵy ǵoı”, – dep aǵytyla sóıledi. Al Alma jumys isteıtin ujymnyń búgingi basshy­sy, Aqtaý qalalyq máslı­hatynyń depý­taty Qulqaıyr Amanbaev: “Aty ańyzǵa aınalǵan batyr aǵa qyzynyń bizdiń ujymda júrgeniniń ózi zor mártebe. Tal boıy tolǵan tamasha qasıetter. Aqyl-pa­rasaty, jaısań da jaıdarylyǵy, meıi­­rimdiligi jastarǵa ónege bolyp juqsa eken dep otyramyz. Qadir tu­typ, qurmet­teımiz. О́ıtkeni, Alma Qaıyr­ǵalıqy­zynyń tekti uldyń urpaǵy ekendigi, árbir úlgili isi, júris-turysy men áńgi­mesinen-aq árqashan anyq baıqalyp turady”, – dep biraz ystyq lebizdi sózder aıtty. Iá, Alma Qaıyrǵalıqyzy aty ańyz­ǵa aınalǵan qazaq soldatynyń qyzy ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qon­dyrǵan abzal ana. Dınarasynyń ómirge ákelgen bal qu­raqtaı qos nemeresin ál­peshtep otyrǵan baqytty áje. Joǵaryda qatar júrgen zamandas­tarynyń tilimen aıtqanda, “altynnyń synyǵy, tulpardyń tuıaǵy”. Jolaman BOShALAQ. AQTAÝ.