Bıik óner – muhıt túbindegi marjandaı

Bul kúnde án de kóp, ánshi de kóp. Tolassyz shyrqalǵan ánnen qulaq tunady. Tyńdarman retinde birli-jarymyna súısinesiń, birazyna kúıinesiń. Biraq qoldan keler dármen joqtyń qasy. «Paı, paı, myna bir ánniń sózi men áýenin-aı» deıtindeı ánder tym sırek. Jýyrda sol sırek ánderdi shyrqaýdyń sheberi, elimizge tanymal ánshi, Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń tól shákirtteriniń biri – Svetlana SULTANǴALIEVAǴA kezdesip, suhbattasýdyń sáti tústi. – Siz elimizdegi ataqty úsh jármeńkeniń biri – Kókjardyń mańyndaǵy Úshqatty aýylynda ómirge kelgen ekensiz. Ánshi bolýy­ńyzǵa ne sebep? 1869 jyly irgesi qalanyp, ataǵy jer jarǵan jár­meńkeniń tarıhı oryndary tebi­rentip, tolqytty ma álde Kókjardy án men kúıge bólegen aqyn Kerderi Ábýbákir, Táńirbergen Moldabaı, kúıshiler – Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Uzaq, Sáýlebaı, Ámi­resh, aqyn-jyraýlar – Qashaǵan, Nurym, Aqtan, Nurpeıis, aqyn, kompozıtor, ánshi Muhıt sal, ánshi Qyzyl Turdaly balasynyń rýht­ary jelep-jebedi me?! Áıteýir «ánshi bolǵym kelip edi, ánshi boldym» deýden aýlaqsyz ǵoı. – Áke-sheshemniń aıtýynsha, maǵan án óneri jeti-segiz jasymda qonaqtapty. Túsimde balýan deneli qara kisi ózi aǵashtan shaýyp jasaǵan dombyrasyn usynyp «Qyzym, endi án sal» deıdi. Al qasyndaǵy shyraıly aqsary kisi menen dombyrany alady da shyrqaı jóneledi. Arasynda sál bógelip, «Qyzym, qosyl, úıren» deıdi. Men ánge qosyla jónelem de, óz daýysymnan ózim shoshyp oıanamyn. Osyndaı jaı qaıtalana bergen soń áke-sheshem meni Qyzyl ánshiniń basyna aparyp túnetip, arýaqtarǵa minájat etip sadaqa beredi. Sóıtip, dombyra shertýdi de, eptep án salýdy da ózimnen-ózim úırendim. Muhıt babamnyń ánine qumar bop óstim. Ǵarıfolla Qurmanǵalıevti bir kórsem, ánin tyńdasam dep ar­man­dadym. Ákemniń satyp ápergen radıolasynan Ǵarekeńniń áni be­ril­se, mende es joq, bárin jıyp tas­tap, dombyra qaǵysyn, án ıirim­derin úırenýge umtylatynmyn. Oqý­shy­lardyń aýdandyq baıqaýynda Ǵa­rıfolla aǵanyń «Súıgen jar» ánin oryndap, joǵary baǵaǵa ıe boldym. Ánshi Amangeldi Jumanov meni qut­tyqtap «Aınalaıyn, talabyń oń bolsyn», degeni áli kóz aldymda. So­dan «Orta mektepti támamdaǵan soń Al­matyǵa barsam, qalany aralasam, án fakýltetine qujat tapsyrsam», degen oı boıymdy bılep aldy. – Oıyl dese, eske ataqty Kókjar jármeńkesi oralady. Belgili aqyn, jazýshy, dramatýrg Berqaıyr Amanshınniń «Kókjar» romanynyń sıýjeti osy ólke, osy Kókjar. Tabıǵattyń jomart jerinde, aqyn Shernııazdyń, Oraldan án ozdyrǵan Muhıt babamyzdyń, onyń zamandasy Qyzyl ánshiniń, Muhıt urpaqtary – Shaıqy, Shyntas, Shoń, Ǵubaıdolla, keshegi daýylpaz ánshi Ǵarıfolla tabanynyń izi bar topyraqta dúnıege kelýińizden shyǵar, bálkim, ánshilikke umtylys jasaýyńyz? – Árıne, adamzat balasynyń topyraqtan jaratylǵany ras bolsa, solaıy solaı ǵoı. Adamǵa aldymen talaptaný qajet. Danyshpan Abaı: «Talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym, oılap qoı», demeı me! Ásirese, jasóspirim kezimde talabym taýdaı boldy. Azdap sheginis jasaıyn. 1979 jyl. Almatydaǵy Ortalyq kórmeniń konsert zaly. Munda Halyq aspaptary ansamblderiniń respýblıkalyq festıvali ótýde. Kezek Aqtóbe oblysy ónerpazdaryna keldi. Aldyńǵy qatarda belgili qoǵam qaıratkerleri, ortalarynda ataqty ǵalym, akademık Ishanbaı Qaraqulov, Almaty konservatorııasynyń rektory Ǵazıza Jubanova bar kórinedi. Sahna shymyldyǵyn «Álııa gúli» aspaptyq ansambli ashty. Kórkemdik jetekshisi batys óńirine belgili ónerpaz Qaıyr­ǵalı Qojanbaev aǵamyz eken. Úshinshi kezekte «Ansambldiń eń jas ánshisi» dep meni sahnaǵa shaqyrdy. Mundaı jıynda án salyp kórmegesin be, sál-pál júreksindim de, biraq, ózime-ózim tez keldim. Muhıttyń «Pańkóılegin», odan soń «Aınamkózdi» shyrqadym. Zalda otyrǵandar dý qol shapalaqtady. Birdi-ekisi gúl shoqtaryn usyndy. Sodan daıyndyq bólmesine bir apaı kelip meni qapsyra qushaqtap, «Men Ǵazıza Jubanova apaıyńmyn. Konservatorııany basqaramyn. Daýy­­syń shymyr, úniń taza eken, ma­ǵan unady. Bıyl orta mektepti biti­redi ekensiń ǵoı, oqýǵa bizge kel, kómektesemin», dep betimnen súıdi. Apaı shyǵyp ketken soń, qur­by­larym «endi jolyń boldy» dep meni quttyqtap jatyr. Sol sapardan úlken ásermen oraldym. Shilde aıynyń basynda áke-sheshemniń batasyn alyp, Almatyǵa jol tarttym. Aýyldas qyzdarymmen birge Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mýzyka fakýltetine qujatymdy ótkizdim. Arnaıy mýzykalyq bilimim bolmaǵan soń konservatorııaǵa barýǵa júreksindim. «Ǵazıza apaı meni umytyp ketken shyǵar, sharýasy shash etekten ǵoı», dep oılaǵam. Sol kúnderdiń birinde jataqhana­nyń keń bólmesinde ońasha otyr­ǵan­myn. Qurbym kelip «Seni bir kisi tómenge shaqyrady» degesin bas­qysh­pen júgire tússem, bir jigit aǵasy tur. Maǵan baqyraıyp qarady da: «Sultanǵalıeva Svetasyz ba?» dedi. Men basymdy ızedim. «Onda kıin. Ǵazıza apaıǵa baramyz, tezirek, shyraǵym, tezirek», dep asyqtyrdy. Sodan álgi kisi meni «Volga» mashınasyna otyrǵyzyp, konservatorııaǵa alyp keldi... Mine, solaı qazaqtyń mýzyka óneri­niń, onyń ishinde klassıkalyq mýzyka janrynyń negizin qalaýshy­lar­dyń biri – daryndy kompozıtor, ula­ǵat­ty ustaz Ǵazıza Ahmetqyzynyń qam­qor­lyǵynyń arqasynda oılamaǵan jerden konservatorııaǵa qabyldandym. Nota­ny, mýzykalyq ólshemderdi (solfed­jıo) múmkindiginshe tez meńgerýge, kór­setilgen senimdi aqtaýǵa baryn­sha yj­daǵattylyqpen kiristim. Daıyn­dyq bólimindegi ustazdar daýys erek­she­ligimdi joǵary baǵalap, vokal kla­s­yna qabyldady. Daýys tembrim joǵa­­ry «koloratýrnoe-sopranoǵa» da, «messosopranoǵa» da keletin. Ásirese, qatty qyzyqqan kafedra meńgerýshisi, vokaldyń bilgir mamany, professor Beken Jylysbaev boldy. Bir jyl bo­ıy Klavdııa Ivanovna Boboshkadan dáris aldym. – Al ustazyńyz Ǵarıfolla Qur­manǵalıevpen qalaı jolyq­tyńyz? – Áli esimde, Vınogradov kóshe­sin­degi gúlzarǵa ońasha jaıǵasyp otyr edim, qarsy bettegi oryndyqtaǵy kisige kózim tústi, tanys beıne. Iаpyraý, dál ózi! Qarsy aldymda otyrǵan adam – ózim jastaıymnan ánin jattap, shirkin, bir kórsem ǵoı dep armandaǵan Ǵarıfolla Qurmanǵalıev. Aq qyraý shalǵan shashy teńizdiń buıra tolqynyndaı jelkesine túsken, oınaqshyǵan kóziniń qarasynan aǵy mol, shaǵyn deneli kisi. Ornymnan qalaı turǵanymdy ańǵarǵanym joq, aldyna taıaý baryp: – Sálem berdik, – dedim. – Bar bol, balam. Qaı jerdensiń? – Oıyldan, Aqtóbe oblysy. – Iá, qasıetti Kókjardan kelgen ekensiń ǵoı! Qaıda oqısyń? – Konservatorııanyń daıyndyq bóliminde. – Iá, jaqsy bolypty. Ánshi bolamyn de, qalaı ózi, dombyra tarta bilesiń be? – Bilemin. Eptep án de aıtamyn, sizdiń ánderińizdi radıodan tyńdap óstik. – E, durys. Qazir ánshiler, shúkir, barshylyq, biraq túsinip aıtatyn, jerine jetkizip aıtatyndary sırekteý. Degenmen, talabyń oń bolsyn! – dep maǵan shuqshııa qarady. – Aǵa, sizge stýdııaǵa barsam bola ma? – dedim tunshyǵa ún qatyp. – Ýaqyt tapsań kel, nege kelmeske. Tek qudaı bergen talap-talantyń bolsa ǵana kel, bosqa ýaqyt ótkizý úshin emes... «Talaptyǵa nur jaýar», degendeı, kókeıime bala kezden uıalaǵan, biraq, oǵan qol jetkizý qaıda degen armanyma osylaı jol ashyldy. Bir jyl boıy úzbesten Ǵarekeńniń stýdııasyna baryp turdym. Bir jyl boıy asyl aǵanyń aqyl-keńesin tyńdadym. Bir jyl boıy án muhıtynan, káýsar bulaqtan sýsyndadym. Bul 1979-1980 jyldar edi. Nege ekeni belgisiz, Ǵarekeń meni oń jaǵyna otyrǵyzyp, eń sońynan tyńdaıtyn. Ándi bólmeı, esh eskertýsiz únsiz, kózin jumyp tyńdaıtyn. Tek án bitken kezde ǵana, «endi anaý ándi aıt» deýshi edi, basyn kóterip. Úziliske deıin aıtqyzatyn da, «Osy qyzdan úırenińder» dep shyǵar esikke betteıtin-di. Keler jyly Ǵarekeń azdap aýyryp, qalǵan kezde de ara-tura úıine baryp, keńes alyp turdym. Oqýdy bitirgenshe aıaýly ustazymnan qol úzgenim joq. Halyq ánine degen qushtarlyq, ári ustazym Ǵarekeńniń ándi oryndaý ereksheliginiń yqpal etkeni sonshalyq, ekinshi kýrsta halyq-aspaptar fakýltetine aýysyp, vokalmen birjola qoshtasyp tyndym. Ári qaraı uly Muhıt babamyzdyń tikeleı urpaǵy Qubysh aǵaıdyń kafedrasynda oqýymdy jalǵastyryp, «Oryndaýshy-muǵalim» mamandyǵyn alyp shyqtym. – Bul kúnde án de, ánshi de kóbeı­di. Ony synap-minep, baryn bar, joǵyn joq deıtin sarapshylar, «seniki durys, seniki burys» deı­tin aqylmandar múldem boı kór­setpeıdi. Ol ol ma, endi baqı dúnıege ketken atyshýly kompozıtorlarymyzdyń ánderine qol suǵý bastaldy. Ándi «óńdeımiz, tolyqtyramyz» deýshiler bastaryn qyltıtty. Bir mysal: vals koroli, marqum Shámshiniń «Syr sulýyna» aha-ha-aı, eý-eý-di qosty. Oıpyrm-aı, arýaqtan uıalmasa da, halyqtan uıalmaı ma, shirkinder deısiń. Buǵan kózqarasyńyz qandaı? – Bul jaıdan men de habardarmyn, ashyǵyn aıtqanda, kórip-bilip otyrmyn. Keıde «ishim tútin, syrtym bútin» kúı keshemin. Ári oılap, beri oılap, «bul ýaqytsha nárse, ýaqyt bárin elep-eksheıdi. Jaqsyny – jaqsy, jamandy jaman deıtin kez keledi», dep ózimdi ózim jubatamyn. Ol kez de alys emes shyǵar. О́ıtkeni, ónerdiń shyńy tym bıik. Sonyń bir shyńy – án de, kúı de halyqqa qyzmet etedi. Án men kúıdi dúnıege ákelýshi tobyr emes, halyqtyń ortasynan shyqqan talanttylar. Qazaq halqyndaı ánshi, kúıshi, saýyqshyl halyqtyń álemde óte sırek ekenin ózge ulttyń ókilderi aıtyp ta, jazyp ta qaldyrdy ǵoı. Olar bizdiń án-kúı ónerimizge tańdaı qaǵyp, tańyrqasty emes pe! Qazaq halqy nebir qıynshylyqta da, nebir soqtyqpaly, soqpaqty kezeńde de óz ónerin aıaqasty etken emes. Ashtan ólip bara jatsa da bir shýmaq óleńin bir úzim nanǵa satqan emes. Mysaly, adaı rýynyń Jemeneıinen shyqqan Zákarııa aqyn 1930 jyly Oıyl túr­mesine jazyqsyzdan-jazyqsyz qamalǵanda, túrme bastyǵy «Meni óleńmen maqtasań, asqa toıǵyzamyn» depti. Sonda Zákarııa: ...Bir shýmaq óleńim– ómirim, О́mirim – óleńim. О́leńimdi saǵan satqansha, Ashtan ólemin, – degen ǵoı. Adamda arman, qııal toǵysyp, birin biri jetektep jatady ǵoı. Meniń oıymsha, án-kúı óneri qospasyz taza, móldir, muhıt túbindegi marjandaı bolýy kerek. – Sizdiń 2003 jyly úntaspada jazylǵan 23 ánińizdi tyńdap bir sergip qalǵanymdy aıtpaı bolmas. Úntaspaǵa Muhıttyń segiz áni, Ǵarıfollanyń úsh áni kirgen eken. Ásirese, «Gýrev» pen «Qara qanshyq» sizdiń oryndaýyńyzda tym erekshe. Únińizdiń ashyqtyǵy, án sóziniń anyqtyǵy, daýystyń shyrqaı kóteriletin tusyndaǵy samǵaý-qalyqtaýy kirshiksiz, kómeıden shyǵa kósiletin únniń ashy aıqaı emes, syrnaılylyǵy; dombyrany sybyrlata sóılete bilýińiz meniń kóńilimdi aspandatty. – Rahmet, aǵaı, meni bir kóterme­lep tastadyńyz. Eger de ónerim tyń­dar­mandarǵa rýhanı lázzat syılaıtyn bolsa, ol úshin ustazym Ǵarı­follaǵa qaryzdarmyn. Otbasy jaǵ­daıyna baılanysty Almatyda tu­raqtap qalýdyń sáti túspedi. Týǵan ólkeme kelip, qyzmet ettim. О́ner janashyry, professor M.Arynov­tyń tikeleı kómegimen Aqtóbe peda­go­gıkalyq ınstıtýtynda «Jyr-ter­me» klasy ashylyp, sonda oqytý­shy­lyq­qa shaqyryldym. Biraq Ǵarekeń kókeıimde jatty. Bir ǵasyrda bir týar tabıǵı talant ıesiniń ónerdegi jum­baq syr-qupııasyn ashý úshin eń­bek­tendim. Batystyń dástúrli án óneri jaıly ádistemelik oqý qu­ra­lyn jazýǵa umtylys jasadym. Bu­dan keıin Astanadaǵy О́ner aka­de­mııasynyń rektory Aıman Musa­qojaeva­nyń shaqyrýymen Ǵarıfolla Qur­manǵalıevtiń klasynda ustazdyq qyzmet atqardym. «Ǵ.Qurmanǵalıevtiń oryndaýshylyq ereksheligi» degen ta­qyrypta ǵylymı eńbek jazý ústin­demin. Aqtaý qala­synda ót­ken Ǵ.Qurmanǵalıev atyn­daǵy re­s­pýb­lıkalyq konkýrsta birinshi júldeni ıelendim. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń «Mádenıet qaıratkeri» degen ataǵym bar. Tórt balanyń ana­sy­myn (eki ul, eki qyz), olardy ósirip, oqy­typ, qa­nattandyrǵanymyzǵa qýa­nysh­­­tymyz. Qudaıǵa shúkir, bári de táýel­siz qoǵamymyzdyń belsendi aza­mat, azamatshalary. Kúıeýim Jola­man Boranqul balasynyń negiz­gi mamandyǵy dáriger, Almaty medı­sınalyq ınstıtýtynyń túlegi. Ekeýmiz jerlespiz. Talantty aqyn Tólegen Aıber­genovtiń Ǵarekeńe arnaǵan «Áýen men yrǵaq» óleńinde: ... Ýh, dúnıe-aı, bir tolqyp basyldym ba aı, Men ándi esitem dep pe em asyl  mundaı. Qazir meniń júz tulpar – kókiregimnen, Júz tarapqa ketti aǵyp basyn burmaı...   Bassa da aspan jerdiń arasyn seń, Bári bir baıtaq aǵam, dalasyń sen. Qyzdardyń kólden qaıtqan sheleginde, Úıirilip, ıirim tartyp barasyń sen... – deıtin shýmaqtar bar. Ǵarekeńe arnalǵan osy on toǵyz shýmaq óleńdi kúnine bir ret jatqa aıtamyn. Keıde, «Shirkin, kompozıtor bolǵanymda», dep ishimnen kúbirleımin. Tólegen aqyn uly ánshige óleńmen eskertkish syılap ketti ǵoı. Talanttyń talantqa taǵzymy osylaı bolsa kerek-ti. Áńgimelesken Marat MÁJITOV, jazýshy. ASTANA.