Qarymdy qaıratker edi

Keshegi ótken ǵasyrda Qazaq­stannyń belgili de bedeldi qaıratkerleriniń biri ǵana emes, biregeıi bolǵan Aq Jaıyq óńiriniń túlegi Muzappar aǵany eli esine alyp, eń aldymen, onyń úlken azamattyq qasıetterin aıtyp otyrady. Úlken uıymdastyrýshy qabiletimen qatar, kishipeıil, aq­jar­qyn, adamdy birden ishine tartyp turatyn, baısaldy kisi bola­t­yn. Tek týǵan ólkesinde ǵana emes, Qazaqstannyń birqatar aımaqtarynda óshpes iz qaldyrdy, úlken qurmetke bólendi. Muzappar Daıyrov 1914 jyly Astrahan oblysynyń Qarabala aýdanyndaǵy Ahtýba aýylynda dúnıege keldi. Ákesi Qozybaq aqsaqaldyń on balasynyń biri. Úlken otbasynyń ıesi ómir boıy qoı baǵýmen bolǵan. Kolhoz quryl­ǵanda alǵashqylardyń qatarynda múshe bolyp kirgen. Balasy Muzap­pardyń ózi de ómir jolyn sharýashylyq jumysynan bastaǵan. Internatta jatyp, 7 klasty bitirgen Muzappar Saratov, Astra­han qalalaryna baryp, bilim alady. Eline qaıtyp oralyp, óz kolhozynda komsomol uıymynyń hatshysy bolyp isteıdi. Jalyn oty laýlap turǵan jas jigit qyz-jigitterdiń arasynda jaqsy bedelge ıe bolady. Ol kezde RSFSR-degi Stalıngrad ólkeniń ortalyǵy bolatyn. Sonda ótken komsomol uıymynyń konferensııasyna delegat bolyp qatysady. «Ol ýaqytta jastar oıyndaǵysyn ashyq aıtatyn, sóz jarystary qyzý da qyz­ǵy­lyqty bolatyn, – dep eske alatyn Muzappar aǵa. – Jalyǵyp, qalǵý deıtin bolmaıtyn. Maǵan úlken áser etken ólkelik partııa komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy, revolıýsıoner I.P. Vareıks boldy». 1939 jyly Oraldaǵy Komvýz dep atalyp ketken oqý ornyn bitirgen Muzappar Orda aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy bolyp saılanady. Osy kezden bastap talapty jastyń tez órleý joly bas­talady. Kóp keshikpeı aýdandyq partııa komıtetiniń uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshiligine joǵary­latylady. Bir jyldan keıin Batys Qazaqstan obkomy uıymdastyrý bólimi bastyǵynyń orynbasary, soǵys bastalardyń az-aq aldynda Jańaqala aýdandyq partııa komıtetiniń kadrlar jónindegi hatshysy bolyp saılanady. Az ǵana ýaqytta ózin iskerligimen, elmen til taba biletindigimen jaqsy jaǵynan kórsete bilgen Muzappardy 28 jasynda aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy etip saılaıdy. Bul 1942 jyldyń naýryzy edi. Qan maıdanda arpalys júrip jatyr. Soǵystaǵylardyń ǵana emes, tylda qalǵan káriler, qatyn-qalash, bala-shaǵalardyń basyna túsken aýyrtpalyq ulan-ǵaıyr edi. Jańaqala óńiri oblys ortalyǵynan shalǵaıda, mal ǵana ósiretin úlken aýdan, 47 kolhozy, 2 mashına-traktor stansasy bar. Jeriniń kópshiligi – qum. Maıdanǵa azyq-túlik, jyly kıim jóneltýdiń qatań tapsyrmasyn múltiksiz oryndaý kerek. Ýkraınadan, Reseıden bosqan, aryp-ashyp kelgenderdi jaıǵastyrý qajet. Bir kúzdiń úsh aıynda munda 4000 adam or­na­la­styryldy. Olarǵa bas­pana, azyq-túlik berildi. Bul tek aıtar aýyzǵa ǵana jeńil. Sta­lıngrad maıdanynyń tyly eseptelgen Jańaqala, Jánibek, Orda aýdandarynyń halqy bomba astynda qalǵan ýaqytta boldy. Jigerli de isker Muzappar Daıyrov basqarǵan Jańaqala aýdanynyń eńbekshileri maıdanǵa aýyl sharýashylyǵy ónimderin kereginshe jónelte otyryp, soǵys jyldarynda mal basyn edáýir ósirýdi qamtamasyz etti. Janqııar­lyq eńbekterin joǵary baǵalap, KSRO Memlekettik qorǵanys komıteti Jańaqala aýdanyna bes ret Qyzyl Tý tabys etti. Qazaq­standaǵy eń kóp alǵys alǵan – osy Jańaqala aýdany. 1945 jyldyń basynda Muzap­par aǵany Orda aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshy­sy jumysyna aýystyrady. So­ǵys jyldarynda bul óńir quldy­rap qalǵan-dy. Stalıngrad shaıqa­syna jaqyn turǵannyń da áseri tıgeni anyq. Eki temirjol stan­sasy, birneshe eldi meken bomba astynda qalyp, kóp zııan shekken-di. Halyqtyń da ál-aýqaty kúıze­lis­te eken. Aýdannyń jańa basshysy bilekti sybanyp jiberip, sharýashylyqty qalpyna keltirýge kiristi. El aralap, jeńistiń jaqyn qalǵanyn aıtyp, adamdardyń rýhyn kóterdi. «Jumyla kótergen júk jeńil» degen, is alǵa basty. Bir-eki jyldyń ishinde-aq eldiń eńsesi kóterildi. Negizgi kásip – mal sharýashylyǵy tez kóterildi. 1945-1947 jyldardyń qorytyndysy boıynsha Orda aýdany sharyqtap alǵa shyqty. Myna bir málimet tań qaldyrmaı qoımaıdy. Negizgi túlikter jylqy men qoı ǵoı. Osylardy ósirýden jedel alǵa ketken Karl Marks atyndaǵy kolhozdyń segiz adamy eń úlken marapatqa ıe boldy. Kolhoz predsedateli Qarasaı Sárıev, jylqy fermasynyń meńgerýshisi Qalesh Ǵalymjanov, jylqyshylar Qabden Temirǵalıev, Kenje Qur­­mashev, aǵa shopan Tólegen О́teshev Sosıalıstik Eńbek Eri ata­ǵyn aldy, aǵa shopandar Násııa Dáý­letova, Qanat Kenjalıev, Hasen Ájiǵalıev Lenın ordenine ıe boldy. Ǵajap emes pe? 1946 jyldyń kúzinde Ordaǵa sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetov barady. Onyń qalaı bolǵanyn, oıda joqta Jumekeńniń óz aýzynan estigenimdi aıta keteıin. Aldymen kezdesý jaıly birer sóz. 1955 jyldyń jazynda Almatyda úlken aktıv jınalysy ótti. Oǵan N.S.Hrýshevtiń ózi qatysty. Sol jıynnan qaıtqanda vagon kýpesinde Shaıahmetovpen birge kelgenim bar. Ol kezde Jumekeń Ońtústik Qazaqstan obkomynyń birinshi hatshysy, Shymkentke kele jatyr. Aqjarqyn, elgezek kisi eken, qaıdan, kim ekenimdi surady. – Iá, Oralda bolǵanmyn. Qaı­maǵy buzylmaǵan qalyń el, «jigitteri jigerli, qyzdary súı­kimdi» degendeı. 1946 jyly bar­ǵanmyn. Ol kezde sizderde obkomnyń birinshi hatshysy Mináıdar Salın bolatyn. «Ordaǵa baraıyq», desem: «Oıbaı, oǵan baryp-kelý úshin bir jeti kerek. Tym alys, jaqyn aýdandardy aralaıyq,  deıdi. «Kıeli jer ǵoı, baraıyq jáne tezirek qamdanaıyq», – deımin men. Sonymen jolǵa shyqtyq. Eki qonyp, úshinshi kúni jettik. Ordanyń halqy qatty unady, yńqyl-qyńqyly joq, bári jaıdary, sharýashylyq bas­shylary óz isterine myǵym. Aýdandyq komıtettiń birinshi hatshysy Daıyrov ınabatty, baısaldy jas jigit, birtalaı tájirıbe jınaq­taǵan, bolashaǵy alda turǵan qyz­metker eken. Eldi kóterip tastapty. Kórgenimizge razy bolyp oraldyq. Bilgishter aıtatyn: «Jumekeń kisi tanyǵysh, kóńilinen shyqqan jas kadrlardy umytpaıdy, tezirek ósirgenshe asyǵady, olar jóninde surap, bilip otyrady», dep. Sondaı kóńilinen shyqqan, bir kórgennen unaǵan osy bizdiń Muzappar aǵa bolǵan sııaqty. Olaı deıtinimiz, 1947 jyldyń qysynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń saılaýy ótti. Muzappar aǵa depýtat bolyp saılandy. Al naýryzda bolǵan sessııada Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń hatshylyǵyna joǵarylatyldy. Osy jerde Jumekeńniń shapaǵaty tıgeni anyq. – Buryn aýdan sheńberinen shyqpaǵan maǵan alǵashqy kezde ońaı bolǵan joq, – deıtin Muzappar aǵa. – Respýblıka deńgeıi tym aýmaqty, onyń ústine keńes jumysynda bolmaǵandyq ta áserin tıgizdi. Al Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń quzyrynda óte mańyzdy, kúrdeli máseleler sheshiledi. Basshylarym Danııal Kerimbaev, Sheker Erma­ǵam­betova, Álibı Jangeldın óte tájirıbeli adamdar, tez baýlydy. Jumysymdy ıgerip aldym, qaramaǵymdaǵylarmen túsinisip istedik. Úkimet adamdarymen, mı­nıstrlermen, depýtattarmen qarym-qatynastarymyz da aı­tar­lyqtaı boldy. Árıne, aldymen, Jumekeńe alǵysym mol. Respýblıkanyń birinshi basshysy, anda-sanda shaqyryp alyp, jumysymnyń jaıyn suraıtyn, keıde oblystarǵa shyqqanda birge alyp júretin. Jasyrmaıyn, úlken kisi qoltyǵymnan demep otyrdy, óne boıy kóz qyryn salyp júrdi. Jumekeńniń kadrlarǵa degen qamqorlyǵy aıtarlyqtaı-aq edi. Onyń alaqanynyń jylýyn kórgender kóp-tin. Ardaqty aǵanyń aty umytylyp bara jatqanyna qynjylasyń. Amal qansha, – dep kúrsinip qoıatyn. «Shalǵaıdaǵy Narynnan Oral­dy attap Almatydan bir-aq shyqtyń. Oblys deńgeıinde isteý de kerek shyǵar», dep dostary aıtyp júretin. О́ziniń oıy da osyǵan shabatyn. Joǵarǵy Keńeste tórt jyl istep te qaldy, edáýir tájirıbe jınaqtaldy. 1951 jyldyń basynda Jumabaı Shaıahmetov shaqyryp alyp: «Aqmola oblystyq partııa komıtetine hatshy bolyp barasyń. El men jerdi kórý kerek», – degeni. Osy oblysta úsh jyl istegen soń, 1954 jyldyń basynda Pavlodar oblystyq partııa konferensııasynda Daıyrov birinshi hatshy bolyp saılandy. Odan aqpan aıynda Qazaqstan Kompartııasynyń kezekten tys sezi ótti. Onda tyń jerlerdi ıgerýdi jedel júrgizý máselesi qaralyp, respýblıka partııa uıymynyń basshylary jańardy. P.K. Ponomarenko men L.I. Brejnev keldi. J.Shaıahmetov qatardaǵy hatshy bolyp saılandy. Ekinshi hatshy bolǵan Afonovty Pavlodar obkomyna birinshi hatshy etip jiberdi. Úsh aı ǵana istegen Daıyrov ekinshi hatshy bolyp qaldy. Keıin eki jyl Máskeýge baryp bilimin jetildirip kelgennen soń Daıyrov Soltústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetine kiristi. Halyq qurmetine bólengen ol bul óńirde tórt jyl júrip, tyń ıgerýshilerdiń qaq ortasynda ǵumyr keshti. 1961 jyldyń basynda Muzappar Daıyrov Semeı oblystyq keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Tabany kúrekteı jeti jyl istegen soń, Almatyǵa shaqyryldy. Qazaqstannyń mol as­ty­ǵyn qabyldap, tazartyp, yl­ǵaldan keptirip, joǵary sapaǵa jetkizip, KSRO-nyń barlyq túk­pirine, shet elge jiberetin mınıstrlikti basqarý tapsyryldy. Osy jerde 15 jyl abyroımen jumys istep, eńbek demalysyna shyqty. Bul kezde Muzappar aǵa 69 jasta edi. Zeınet jasqa jetkennen keıin de 9 jyl isteýdiń ózi kóp nárseni ańǵartady. Respýblıkanyń Daıyndaý mı­nıstr­ligi Daıyrov basqarǵan ýa­qytta sharyqtap damydy. Mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasy barynsha nyǵaıdy. Muzappar aǵa bylaı dep aıtatyn: Sol 15 jylda 300 elevator, 111 un men qurama azyq zaýyttary, 157 shaqyrym temirjol salyndy. Osy, basqa da qajettilikke 3 mıllıardtan asa som qarjy jumsaldy. Bul – orasan kóp nárse». Jyl saıyn egin oraǵynyń aldynda dástúrli jıyndar aldynda 2-3 kún buryn Muzappar óz sharýashylyqtaryn aralaıtyn. D.A. Qonaev: «Jigitter mol astyq beremiz dep otyr. Qalaı, Muzappar Daıyrovıch, ol ónim seniń qoımalaryńa syımaı qalyp júrmeı me?» – deıtin. «Bizdiń jigitter mıllıardtan artyǵyn da qabyldaýǵa ázir, oǵan kúmándanbańyz», – dep jatatyn daıyndaý mınıstri. Kóp jyl ekeýin kórgende, Dımekeńniń Muzappar aǵaǵa zor iltıpatpen qaraıtynyn baıqap júrdik. El aralaǵanda ózimen birge alyp júretin. Muzappar Daıyrov Arqanyń tórt oblysynda istedi. Ol jaqta da aıshyqty izi qaldy. Respýblıka basshylyǵyna 40 jyldaı aralasyp, zor bedelge ıe boldy. Týǵan ólkesin de umytqan joq. Birde Máskeýden kele jatyp Oralǵa tústi. Resmı qarsy alyp jatqandarǵa: «Sizder tura turyńyzdar», dep ejelgi jastyq shaqtarynyń dostary Májıt Taýyshov, Baqtyǵalı Valıevpen shúıirkelesti. Áńgimeleriniń taýsylmaǵanyna kýá bolyp edim. Muzappar aǵa uzaq ta jarqyn ómir súrdi. Áke bolyp bala, nemere súıdi. О́ziniń adal eńbeginiń, qajyrly qaıratynyń arqasynda el syılaǵan, halqy qalaǵan úlken memleket qaıratkeri dárejesine kóterildi. Eren eńbegin Úkimet joǵary baǵalady. Lenın, Oktıabr Revolıýsııasy, tórt ret Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar Dostyǵy, eki márte «Qurmet Belgisi»  ordenderimen nagradtaldy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna 8 ret, ıaǵnı 32 jyl boıyna saılandy. Osyndaı orasan senim arqalaǵan aǵany qalaı maqtanysh etpessiń. Bısen JUMAǴALIEV, eńbek ardageri. ORAL. Sýrette: Muzappar DAIYROV.