Álem jurtshylyǵy keshegi Keńes Odaǵy tusynda Semeı óńirin, Shyńǵystaý jerin ıadrolyq polıgon alańy retinde ǵana bildi. Halyq 40 jyl boıy munda ne bolyp jatqanynan beıhabar edi. Keńes Odaǵynyń basshylyǵy, áskerıleri halyqtyń muń-zaryn eskermedi. Sondyqtan, polıgon jóninde sóz qozǵaý úshin eriksiz ótken tarıhqa úńilemiz.
Ulylar jeriniń jarasyna, eliniń nalasyna aınalǵan Semeı synaq polıgonyn qurý týraly sheshim KSRO Mınıstrler Keńesi jáne Ortalyq partııa komıtetiniń qaýlysymen 1947 jyly qabyldandy. Bul – soǵys ataýlydan, asharshylyqtan kem emes buryn-sońdy bolmaǵan zaýal. Osyny aýdan halqy bastan keshirdi. Qanshama adam radıasııa saldarynan zardap shekti. Búginde meniń jasymdaǵy adamdardan sol kezde synaqty óz kózimen kórgenderden eshkim qalǵan joq. Al polıgon zardabynan tiri qalǵandar men olardyń urpaqtary túrli júrek-qan tamyrlary aýrýlarymen, qan aýrýymen, óz-ózine qol jumsaý syndy dertke dýshar boldy.
Eń kóp radıasııa alǵandardyń biri – Sarjal, Qaınar aýyldarynyń turǵyndary. Ekologııalyq apat 15 býynnyń ómirine zııan keltiretindigi ǵylymı túrde dáleldendi. Osynyń barlyǵy sol jyldary eldi nazalandyrdy. Adamdardyń júıkesine júk, sanasyna salmaq túsirdi. Sondyqtan polıgondy jabý, jarylysty toqtatý maqsatyndaǵy qozǵalysqa búkil halyq ún qosty. «Nevada-Semeı» qozǵalysy arnaıy qoǵamdyq uıym retinde memlekettik tirkeýden ótti. «Jarylys toqtatylsyn!», «Polıgon jabylsyn!» degen jalyndy uran kóterildi. Álemdi «XXI ǵasyrdy atom qarýynsyz bastaıyq!» degen ún sharlady. Osylaısha «Nevada-Semeı» qozǵalysy halyqaralyq deńgeıge kóterildi.
Halyqtyń naǵyz qasiretti basynan keshirip jatqanyn júregimen túsingen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 1991 jyly Semeı polıgony jabyldy. Bul Jarlyq memleketimizdiń táýelsizdigi men bolashaǵy jolyndaǵy Elbasynyń qaıratkerligi men batyldyǵyn aıqyndaıtyn aıtýly qujat boldy. О́ıtkeni, tarıhı Jarlyq shyqqanda Keńes Odaǵy áli taramaı, Kommýnıstik partııanyń Ortalyq komıtetiniń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp turǵan kez bolatyn. Osy qasiretten halyqty qutqarǵan Elbasy ekendiginde daý joq.
Polıgon jabylǵannan keıin halyqtyq kúres toqtaǵan joq. 1992 jyly Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý jónindegi zań qabyldandy. Oǵan sol kezdegi T.Slıambekov, Q.Esenǵarın, M.Qorǵanbaev syndy azamattar zor eńbek sińirdi. Osy zańnyń qabyldanýyna biraz da bolsa atsalysqanymdy oılasam, keýdemdi qýanysh sezimi bıleıdi. Árıne, búgingi kúnde polıgon zardabyn shekken azamattarǵa tegin dárigerlik kómek jasaý, arnaıy saýyqtyrý ortalyqtaryna jiberý, tegin dári-dármekpen qamtamasyz etý jumystary áli de jetildirýdi qajet etedi. Sebebi, kezinde synaq alańynda, tabıǵatpen birge synaqqa ushyraǵan halyqtyń boıyndaǵy radıasııa tolyq tazarǵan joq.
Búginde bizdiń elimiz búkil álem boıynsha ıadrolyq qarýǵa qarsy elderdiń kóshbasshysy retinde jarqyrap kórinip, batyl qadamdarymen kópke úlgi bolýda. Elbasymyz álemdi ıadrolyq qarýsyz álemge bastap kele jatqan tulǵaǵa aınaldy. Halqynyń qasiretin janymen túsinetin, ult saýlyǵyna aıryqsha nazar aýdaratyn Elbasy Nursultan Nazarbaev saıasatynyń tereńine únemi úńilip otyrsaq, eldigimiz de eselene túsedi.
Manataı TOLǴANBAEV,
Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty.
Shyǵys Qazaqstan oblysy.