Ýkraına: ekonomıka jáne áleýmettik jaǵdaı

Sarapshylar jaǵdaıdyń bulaı ýshyǵýyn birneshe faktordyń jıyntyǵynan qarastyrady. Olardyń dińin syrtqy yqpal, ishki ekonomıkalyq jáne rettegish saıasat, sondaı-aq geosaıasat quraıdy. Endi bulardyń sońǵysyn jınap qoıyp, qalǵan úsheýi týraly tómendegi tujyrymdardy qysqasha baıandap bereıik.

Syrtqy yqpal: tórt fakt jáne bir suraq Osy oraıda álemge tanymal Forbes basylymy Ýkraına ekonomıkasyna syrtqy yqpaldyń áseri zor ekenin atap ótip otyr. Eger qysqasha qaıyrsaq, bulaısha áser etýdiń negizgi faktorlaryn atap shyǵýǵa bolady. Birinshiden, ýkraınnyń ekonomıkalyq sıklin kóp jaǵdaıda naryqtaǵy ónim de, qarjy kólemi de anyqtap beredi. Ekinshiden, Ýkraına úshin ekonomıkasy endi damyp kele jatqan elderdiń toby mańyzdyraq bolyp otyr. Úshinshiden, bul el úshin damýshy elder ekonomıkasy ósýindegi qazir tejelis túıindi trendterdiń, ıaǵnı negizgi tendensııalardyń biri bolyp tabylady. Budan búginde kúlli álemniń ekonomıkasy zardap shegýde. Tórtinshiden, joǵaryda atalǵan Emerging Markets elderiniń eki sheshýshi sala – shıkizat jáne ınvestısııalyq taýarlarǵa degen suranysynyń tómendeýi, sondaı-aq, ekonomıkalyq dısbalanstardy (máselen, qaıta ınvestısııa jasaýdy) joıǵannan keıingi keń aýqymdy qarjy daǵdarysynyń bolý yqtımaldylyǵy osyǵan aparyp soqtyrdy. Eger birinshi táýekel tobyndaǵy jaǵdaı salys­­­tyrmaly túrde aıqyn kórinse, qarjy daǵda­rysy táýekeline baılanysty máseleniń bári dál ondaı túsinikti emes. Munda negizgi túıin oıdan qurastyrylǵandaı bolyp seziledi. Shynyn­da da máseleniń ekonomıkalyq jaǵynan alǵan­daǵy mazmuny anyq: qarqyn ósýiniń tejelýi qısyn­dy túrde ımportqa (sonyń ishinde bul eldegi eksport­qa da) degen suranystyń túsip ketýine aparyp jetkizedi. Biraq ekonomıkalyq jaǵynan damýshy elderdegi ósý qarqynynyń baıaýlaýy nege qarjy daǵdarysyna aparýy tıis? Sarapshylar buǵan jaýapty eki quramdas bólik turǵysynan beredi.

Álemdegi qarjy daǵdarystarynyń áseri Sońǵy 30 jyl ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarystaryna qatysty ortaq qatynastardy ózgertip jibergen eki mańyzdy trendti ákeldi. Birinshisi – qulyqtyq ekonomıka jáne qulyqtyq qarjy dep atalatyn ǵylymı pánder shyqty. Bu­lardyń birinshisin ashqan ǵalym 2002 jyly, ekin­shisin tapqan ekonomıst 2013 jyly Nobel syı­­­lyqtaryn ıemdendi. Ekinshisi – Azııada 1990 jáne 2008 jyldarda oryn alǵan qarjy daǵda­­rysy. Bul eki trendtiń jıyntyǵy nátıjesinde qarjy-ekonomıkalyq turaqtylyǵy men ekonomıkalyq saıasat máselelerine  jańasha kózqaras óte tez arada qalyptasyp úlgerdi. Ádette bul makroprýdensııalyq saıasat degen termınge telinedi. Ekonomısterdiń aıtýlarynsha, bul tásildiń birneshe mańyzdy aspektileri bar. Onyń prınsıpti máselesi qarjy júıesiniń qazirgi ekonomıkadaǵy turaqsyzdyqty týdyrýǵa basty sebepker ekeninde bolyp otyr. Qazirgi jaǵdaıda turaqsyzdyq qarjy júıesiniń ekonomıkalyq sıkli eki shepke kezek-kezek shektep baryp, birese ekonomıkalyq órleýge, birese kúrt quldyraýǵa aparatynynan kórinýde. Buǵan ekonomıkalyq órleý kezinde birden kóterilip ketip, nátıjesinde kólemin eleýli túrde arttyryp jiberetin kredıt berý júıesi yqpal etedi. Qazirgi zamanǵy makroekonomıkada bul tujyrymdama «qarjy akseleratory» dep atalady. Bul jaǵdaı ekonomıkasy onsyz da quldyrap kele jatqan Ýkraınaǵa aýyr tıip otyr. Ekonomıster sondyqtan da eldegi jaǵdaıdy qazir asa aýyr dep baǵalaıdy. Buǵan respýblıkada saıası jáne ekonomıkalyq daǵdarystyń qatar kelgeni qatty áser etip ketti. Al jalpy jaǵdaıdyń nasharlaýynyń alǵysharttary 2013 jyldyń ózinde baıqalǵan eken. Osy jyly ımporttyń kólemi eksportqa qaraǵanda anaǵurlym artyp ketip, eldegi ishki taýar óndirý men qyzmet kórsetý eshqandaı óspegen, bul ishki jalpy ónimniń sol qalpynda qalýyna aparyp soqtyrǵan. Osylardyń nátıjesinde búginde elde altyn-valıýta qory túgel sarqylyp bitip, ol memlekettiń barlyq qaryzynyń shıregin de jaba almaıtyn halge jetken. Buǵan 2009 jylǵy álemdik qarjy daǵdarysynyń da aıtarlyqtaı yqpaly bar. Sol jyly memleket qarjysyn ońtaıly basqara almaýdyń saldarynan álemdegi ishki jalpy ónimi qatty túsip ketken el de Ýkraına boldy. Bul kórsetkish munda 14,8 paıyzdy qurady.

Qymbatshylyq qamyty qaýsyryp keledi Qazirgi tańda elde kúndelikti tutynym taýarlarynyń baǵasy kún saıyn derlik ósip, halyqtyń onsyz da yńyrshaǵy aınalyp turǵan jaǵdaıyn odan beter túsire bastady. Osy jyldyń basyndaǵy baǵalarmen salystyrǵanda, azyq-túlik ónimderiniń quny eki esege jýyq ósip boldy. Ýkraına qalalary men selolarynda búginde jurt qaraqumyq, qant, makaron, kúrish, tuz sekildi taýarlardy kóptep satyp alýda. Sonyń áserinen sóreleri múldem derlik bos turǵan sýpermarketter men dúkender bul elde jetip artylady. Osymen bir mezgilde dollardyń baǵamy da kún sanap ósip, grıvenniń qunyn úzdiksiz túsirip keledi. Jyldyń basynan beri bul qymbattaýshylyq 36 paıyzǵa jetti. Keıbir bankiler tipti bir qolǵa kóp degende 500 dollar ǵana aýystyrý jóninde shekteý qoıyp ta úlgerdi. Al ótken aptanyń aıaǵynda búkil Ýkraına aýmaǵynda bankomattar ýaqytsha jumysyn toqtatatyny týraly qulaqtandyrý jarııalandy. Munyń sońy eldiń barlyq túkpirlerinde bankomattar aldynda uzyn-shubaq kezek turyp, olardaǵy aqshalardy túgel úlestirip áketýge aparyp jetkizdi. Al qazirgi grıvenniń kún saıyn qunsyzdana túsýi dereginde respýblıkadaǵy jaǵdaıdyń nasharlaı beretinine eshbir kúmán bolmaı qaldy. Jaǵdaı, sóz joq, qaryshty qadamdarǵa baryp, kúrt ózgerister jasaýdy kútedi. Eger ondaı sheshimderge qulash urylmasa, elde defolt bolatyny sózsiz. Munyń boryshtylar aldyndaǵy tıesili mindettemelerdi oryndaı almaýdy nemese boryshtardy tóleýden bas tartýdy bildiretini taǵy aıan. Bul eldiń is júzinde bankrotqa ushyraǵanyn kórsetedi. Mundaı jaǵdaıda eldiń qazir Halyqaralyq valıýta qory 15 mlrd. dollardy da ala almaı qalýy ábden yqtımal. Tipti, alǵan kúnde de ony ýaqytynda qaıtara alatyn áleýet ázirge kórinip turǵan joq. Munyń ústine Ýkraınanyń Reseı men Qytaıǵa qaryzy kóleminiń ózi kim-kimniń de tóbe shashyn tik turǵyzady. Ýkraına qazir shynynda saıası jaǵynan ǵana emes, sonymen birge ekonomıkalyq jaǵynan da úlken daǵdarysty bastan keship jatyr.

Bankrottyq sheginde tur «Ýkraına qarjylyq jáne ekonomıkalyq bankrottyq sheginde tur» dep málimdedi premer-mınıstr qyzmetindegi Arsenıı Iаsenıýk osy eldiń parlament májilisinde. Onyń aıtýyna qaraǵanda, Ýkraınadaǵy bıýdjet tapshylyǵy 2014 jyly 289 mıllıard grıvendi quramaq. Bul – 28 mıllıard dollar shamasyndaǵy qarjy. Al ınflıasııa 12-14 paıyz aıasynda qalyptasýǵa tıis. Iаsenıýktiń atap kórsetkenindeı, eldiń ishki jalpy ónimi jyl sońynda 3 paıyzǵa deıin qul­dyraıdy degen boljam bar. «Mundaı quldy­­­­raý eger biz úkimet usynyp otyrǵan qajetti turaq­tan­dyrý sharalary paketin qabyldaǵan jaǵdaıda ǵana múmkin bolmaq. О́ıtpegen jaǵdaıda quldyraý deń­geıi 10 paıyzǵa jetýi múmkin», dep málimdedi ol. Iаsenıýk osylaı degenimen, sarapshy­­lardyń pikirine qaraǵanda Ýkraı­nada qalyptasyp otyr­­ǵan qazirgi jaǵdaı budan góri áldeqaıda kúrdeli. Sondyqtan sarapshylardyń birqatary úkimet bas­shysynyń joǵarydaǵy sózin jaǵdaıdy neǵurlym jumsartyp kórsetý esebinde qabyldaǵan.

Kıevtiń Máskeý aldyndaǵy qaryzy 11 mıllıard dollarǵa óse túspek Birqatar buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaýyna qaraǵanda, Qyrym men Sevastopoldiń Reseıge qosylýyna baılanysty Ýkraına men Reseı arasynda jasalǵan Harkov kelisiminiń kúshi joıylýǵa tıis. Osynyń áserinen Kıevtiń Máskeý aldyndaǵy qaryzy shamamen alǵanda 11 mıllıard dollarǵa óspek. О́ıtkeni, Reseı úkimeti osy eldiń Qara teńiz flotynyń Ýkraınada qonys tebýine baılanysty joǵaryda atalǵan Harkov kelisiminiń aıasynda Ýkraına jaǵy tutynatyn gazǵa jeńildikter qarastyryp kelgen. Bul jeńildiktiń kólemi 11 mıllıard teńge kóleminde qalyptasqan. Endi jaǵdaıdyń ózgerýine baılanysty Reseı aldyndaǵy Ýkraına qaryzy osy soma kóleminde qalyptasýy tıis.

Turmystyq gaz baǵasy 50 paıyzǵa kóterilmek «Naftogaz Ýkraına» kompanııasy ústimizdegi jyldyń 1 mamyrynan bastap usaq tutynýshylar úshin, ıaǵnı halyq úshin turmystyq gazdyń baǵasyn 50 paıyzǵa jáne munan keıingi 2018 jylǵa deıingi ýaqyt aralyǵynda taǵy kótere berý jóninde sheshim qabyldaǵan. Sarapshylar munyń sebebin Reseı men Ýkraına arasynda jasalynǵan Harkov kelisiminiń kúshi joıylatyndyǵymen túsindiredi. Osy aptanyń seısenbisi kúni Reseı prezıdentiniń baspasóz hatshysy Dmıtrıı Peskov atalǵan jaǵ­­­daı­­ǵa oraı budan ári Ýkraınaǵa gaz jeńildigin be­rý­diń eshbir negizi joqtyǵyn málimdegen kóri­nedi. Degenmen, Ýkraına energetıka mınıstrliginiń basshysy Iýrıı Prodannyń málimdeýinshe, Ýkraına jaǵy ázirge Reseı tarapynan 2013 jyldan bastap áreket etip kele jatqan Harkov kelisiminiń kúshi joıylatyndyǵy jóninde eshbir málimdeme almaǵan. Degenmen, mınıstr Reseı tarapynan keletin gaz baǵasynyń kóterilý qaýpiniń bar ekendigin joqqa shyǵarmaǵan.

Memlekettik qaryz kólemi IJО́-niń 53 paıyzynan asyp túsken Ýkraına premer-mınıstri Arsenıı Iаsenıýk parlament májilisindegi sózinde osy eldiń memlekettik qaryzy 800 mıllıard grıvennen asyp túskendigin habarlaǵan. Bul – eldiń ishki jalpy óniminiń 53 paıyzynan asatyn qarjy. Osyǵan baılanysty Ýkraına úkimeti defolttan qashý maqsatynda halyq úshin birqatar kúızelisti sharalarǵa barý jóninde sheshim qabyldaǵan. Iаsenıýk atalǵan sheshimge parlament kelisimin suraı kele «bizge bul sheshimdi qabyldaý kerek, óıtpegen jaǵdaıda bankrot bolamyz» dep málimdegen. Sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda araq pen temeki baǵasy qymbattap, memlekettik organdarda isteıtin qyzmetkerler sany 10 paıyzǵa qysqara túsetin kórinedi. Sondaı-aq, prokýrorlar men sýdıalarǵa, sheneýnikterge beriletin arnaýly zeınetaqy kólemi 80-nen 70 paıyzǵa deıin azaıtylmaq. Shyǵyndardy shekteý maqsatynda basqa da qolaısyz sharalar qarastyrylmaq.

Shetel valıýtasyndaǵy nesıe reıtıngi tómendedi Ýkraına defolttyń aldynda tur. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, eldiń ekonomıkasy quldyrap barady. Aıtalyq, Standard & Poor’s halyqaralyq reıtıng agenttigi Ýkraınanyń shetel valıýtasyndaǵy uzaq merzimdi nesıe boıynsha reıtıngin bir satyǵa túsirdi. Iаǵnı, nesıe deńgeıi SSS+ jaǵdaıynan SSS defolt aldyndaǵy deńgeıge deıin tómendegen. Bul týraly S&P agenttiginiń baspasóz baıandamasynda habarlandy. Sarapshylar «jaǵymsyz» boljam 30 paıyzǵa deıin jalǵasýy múmkin dep otyr. Bulaısha shetel valıýtasyndaǵy nesıe reıtınginiń tómendeýi tipti jyl aıaǵyna deıin sozylýy ǵajap emes. Agenttik mamandarynyń paıymdaýynsha, reıtıngtiń tómendeýine keıbir memleketter tarapynan, ıaǵnı syrtqy qarjylaı kómektiń bolmaýy yqpal etip otyr. Al Ýkraına mundaı jaǵymsyz boljamdardy qalypqa keltirýi úshin ekijaqty nemese kópjaqty zaımdardyń arqasynda ǵana, sondaı-aq, saıası jaǵdaıdy turaqtandyrǵanda ǵana qol jetkizýi múmkin, deıdi sarapshylar.

Qundy qaǵazdar túsimi tómendedi Ýkraınanyń 2014 jylǵy maýsymǵa deıingi memlekettik oblıgasııalarynyń kirisi 7,76 paıyz tarmaǵyna, ıaǵnı 34 jyldyq paıyzǵa deıin tómendedi. Buǵan deıin ýkraındyq táýelsiz oblıgasııalardyń mólsherlemeleri buryn-sońdy tarıhta bolmaǵan eń joǵary deńgeıge kóterilip, jyldyq paıyzdy 42-ge deıin kórsetken. Ýkraına memlekettik oblıgasııalarynyń tabysy bulaısha tómendegeni ondaǵy ınvestorlarǵa úreı týdyryp otyr.

Grıven qunsyzdandy Ýkraın grıveni AQSh dollaryna eseptegende 9,1 grıvendi qurap, sońǵy bes jyldaǵy eń tómengi kýrsqa jetti. Tipti, bul baǵamnyń ózi birneshe saǵattarǵa sozylyp, artynsha dollaryna 9 grıvenge deıin túsken. Al osyǵan deıin bankaralyq baǵam tarıhynda eń tómengi grıven baǵamy 2008 jyldyń 18 jeltoqsanynda tirkelipti. Onda 1 dollar 10 grıven bolǵan eken. Grıven baǵamynyń tómendeýi eldegi jaǵdaıdyń kúrdelenýimen tikeleı baılanysty. Bul Ýkraınanyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalynyń álsireýine ákelip soǵyp otyr. Dabyl qaqqan ekonomıster jaǵdaıdy bir qalypqa keltirý kerek deıdi. Olardyń oıynsha, qazirgi ahýaldan aılyqtan aılyqqa deıin kún keship jatqan Ýkraına halqy zardap shekpek. О́ıtkeni, kez kelgen baǵa ózgerisi ekonomıkalyq daǵdarysqa soqtyrýy múmkin.

Sheteldik aqparat agenttikteriniń materıaldary boıynsha ázirlendi.