MENEDJMENT JÚIESI JÁNE BÁSEKEGE QABILETTILIK

Qazirgi kezde eldegi kásip-oryndarǵa halyqaralyq standart­tardy paıdalaný, sonyń ishinde, ásirese, sapa menedjmenti júıesi boıynsha 9000 standarttar top-tamasyn jappaı engizý máselesine memleket tarapynan basa nazar aýdarylýda. Onyń aıqyn kórinisi menedjment júıeleri boıynsha halyqaralyq standarttardy qoldanýdyń barlyq alǵyshart­tary jasalýynda. Máselen, kásiporyndarda qajetti zańnamalyq baza qurylyp, memlekettik qoldaý tetikteri anyqtaldy. Sonymen qatar, menedjment júıelerin ázirleý, engizý jóninen tájirıbe jınaqtalyp, menedjment júıesin daıarlap engizý jáne sertıfıkat­taý boıynsha bilikti keńesshiler men sarapshy-aýdıtorlar toby qalyptasyp, kóptegen kásiporyn basshylary halyqaralyq stan-darttardy, sonyń ishinde sapa menedjmenti júıesin engizýdiń paıdasy men qajettiligin to-lyqtaı túsine bastady. Búginde dúnıe júzinde me-nedjment júıelerine talaptar belgileıtin birneshe standart bar. Olarǵa ISO 9000 (sapa menedj-ment júıeleri nemese SMJ), ISO 14000 (ekologııalyq me­nedj­ment), OHSAS 18000 (óndiris qaýipsizdigi jáne densaýlyq saqtaý), HASSP normalary jáne ISO 22000 (tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi), SA 8000 (áleýmettik jáne etıkalyq menedjment) standart toptamalary jatady. Tehnıkalyq retteý jáne met­rologııa komıtetiniń málimetine súıensek menedjment júıesi boıynsha sertıfıkattaýdan ótken kásiporyndar sany 2010 jyldyń birinshi mezgilinde tómendegideı boldy: ISO 9001 – 2662 ISO 14001 - 193 OHSAS 18001 - 135 ISO - 22000 - 43 Joǵarydaǵy málimetterge qaraǵanda kásiporyndar SMJ engizý máselesine artyqshylyq be­retini baıqalady. Alaıda, ekolo­gııa, densaýlyq saqtaý, jumys berýshilerdiń áleýmettik jaýap­kershiligine t.b. qatysty menedj­ment júıelerin eskermeý kásip-oryn jumysyn tolyqqandy ete almaıdy. Sebebi, SMJ kásip-orynnyń jalpy menedjmentiniń bir ǵana bóligi bolyp tabylady. Jalpy, menedjmentke sonymen birge “Qarjy menedjmenti”, “Qyzmetker menedjmenti”, “In­novasııalyq menedjment”, “Horlar menedjmenti”, “Aqparat­tyq qaýipsizdik”, “О́ndiris qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý” t.b. menedjmentter qamtylady. Bizdiń eldiń keıbir ká­sip­oryndary birneshe halyq­aralyq standart talaptaryna sáıkesetin menedjment júıelerin engizý jóninen alǵashqy qadamdar jasaı bastady. Halyqaralyq standart­tar­dyń qurylymy olardy me­nedjmenttiń birlesken júıesine (ıntegrasııalyq júıege) birik­tirýge múmkindik beredi. Qazirgi kezeńde dúnıejúzilik tájirıbede ıntegrasııalanǵan menedjment júıesine (IMJ) negizinen sapa menedjmenti, ekologııalyq me­nedjment, óndiristik qaýipsizdik jáne densaýlyq saqtaý menedj­menti, áleýmettik jaýapkershilik menedjmenti qatarly menedj­mentter qamtylýda. Sapa menedjmenti júıesin engizgen kásiporyndar soǵan qosa birtindep basqa menedjmentterdi engizý arqyly nemese barlyq menedjment júıelerin keshendi túrde biriktire otyryp tolyqtaı ıntegrasııalanǵan menedjment júıesin (IMJ) qurýdy júzege asyrýyna bolady. Integrasııa­lanǵan menedjment júıesin qurý ISO 9000 standarttar toptamasy qaǵı­dalaryna negizdelýi tıis. Iаǵnı ıntegrasııalanǵan menedjment júıesin engizýdiń bazalyq qaǵı­dalary retinde úrdistik jáne júıe­lik tásil, basshynyń ozyqtyǵy, qyzmetkerlerdi tartý (jumyldyrý) prınsıpterin negizge alý qajet. Menedjment salasy boıynsha Eýropa men Amerıka kompanııala­rynyń tájirıbelerine qaraǵanda kompanııa óziniń menedjment júıesine ISO 9001 standartyn biriktire otyryp uıymnyń barlyq is qyzmetin qamtyǵan menedjment júıesin qura alady. Bul degenimiz, shyn máninde ıntegrasııalanǵan menedjment júıesiniń negizi bolyp tabylatyn jappaı sapa basqarý qaǵıdasyn júzege asyrý degen sóz (TQM – Total Quality Management). TQM-niń ISO 9000 stan­darttar toptamasynan negizgi aıyrmashylyǵy onyń sapany art­tyrýda belgili bir deńgeıge jetken kásiporyn úshin beıimdelgendiginde. Al ISO 9000 standarttar toptama­synyń maqsaty sapany qamtamasyz etýdiń alǵashqy kezeńderin (deń­geıin) baǵyndyrý bolyp tabylady. Sapany jappaı basqarý kez kelgen mekemeni basqarýdyń jańa tásili. Ol kásiporynnyń barlyq qyzmet­ke­lerin qatystyra otyryp, tu­tynýshy talaptaryn qanaǵattan­dyrý arqyly uıym qyzmetkeleri men qoǵamǵa tutastaı paıda kel­tirýge baǵyttalǵan. Integrasııa­lan­ǵan menedjment júıelerin engizý kezinde júıege qamtylatyn árbir standart mazmundyq jáne tájirı­belik jetistigimen erekshelenetin­digin eskerý qajet. Sondyqtan olardyń talaptaryn oryndaı otyryp, kásiporyn óz baǵdarlama­synyń kem degende eń tómengi den­geıin qamtamasyz etý múmkindigine ıe bola alady. Integrasııalanǵan me­nedjment júıesiniń kelesi ar­tyqshylyǵy eger kásiporyn óndirýshi bolatyn bolsa, sonymen qatar halyqaralyq standart talap­taryn tolyqtaı oryndaı alsa onda ol kásiporyn áleýetti tapsyrys berýshi úshin neǵurlym bedeldi de tartymdy bolyp sanalady. Sebebi, ol kásiporynǵa sapa menedjmenti standarttarymen qosa ekologııalyq standarttar men óndiris qaýip­sizdiginiń standarttary engizilgen. Bul degenimiz, kásiporyn ujymy­nyń qoǵamdyq jaýapkershiliginiń joǵary ekenin aıǵaqtaıtyn kórinis bolyp tabylady. Atalǵan menedj­ment júıesin engizý nátıjesinde kózdelgen maqsattar júzege asýy tıis. Eger olaı bolmaǵan kúnde onyń sebepterin anyqtaý qajet. Múmkin, standarttardy engizý úrdisi durys júrgizilmegen bolar nemese qandaı bir sebepterden biriktirilgen menedjment júıesiniń tıimdiligi tómendegen bolýy múmkin. Sondyqtan kásiporyn óz maqsatyn júzege asyrý jolynda, ıaǵnı naryqtaǵy básekelestik qabiletin arttyrý jolynda qomaqty tabystarǵa jetý úshin eń áýeli jasandylyqtan aýlaq bola otyryp, shynaıy ynta-jigerimen, durys is-qımyl jasaǵanda ǵana óz maqsatyna jete alady. Menedjment júıesin engizip, onyń nátıjeliligin arttyrýda basshylyqtyń róli asa joǵary bolyp tabylady. Bilikti basshy kásiporynnyń bolashaq mejesin aıqyn boljaı otyryp, naqty ıdeıa­lardy josparlaý arqyly olar­dyń oryndalýyna ujymnyń bar­lyq múshelerin tartyp, jumyldyra alady. Bul jerde, ásirese, adamı faktordyń mańyzdylyǵyna basa nazar aýdarylýy tıis. Eger basshy adam óz qyzmetkerleriniń jaǵ­daıyn jaqsartýǵa kóńil bólmese onda olarǵa sapany jaqsartý jó­ni­nen qatań talap qoıa almaıdy. Tipti qoısa da onyń oryndalýy oıdaǵydaı bola bermeıdi. Sebebi, ujym ishinde kóńil-kúıi ortasha, ju­mys nátıjesine degen qyzyǵý­shy­lyǵy men ynta-jigeri jetki­lik­siz jumysshy, qyzmetkerdiń jumys ónimdiligi de mardymdy bolmaıdy. Sapa menedjmenti júıesiniń negizin qalaýshylardyń biri doktor Djýrannyń ustanymy boıynsha sapa tutynýshyǵa beıimdelý jáne qyzmetkerlerdi qanaǵattandyrý dárejesimen aıqyndalýy tıis. Osy turǵydan alǵanda kásiporynnyń aldyna qoıatyn strategııalyq maqsattary tutynýshymen tyǵyz qarym-qatynas ornatý, ınnovasııa engizý, shyǵyndy azaıtý, sapany arttyrý arqyly básekelestik báıgesinde alǵa ozý bolyp tabylady. Kásiporynnyń maqsaty men mindetin aıqyndaı otyryp uzaq merzimdi jospar, baǵdarlamasyn ázirleýshi retinde uıym jetekshileri menedjment júıe­sin ázirleý, engizý jáne úzdiksiz jaq­sartý jumysta­ryna qatysty jeke ba­qylaýdy júzege asy­rady. Bas­shy­­lyq tap­sy­rys berý­shiler­men, óz árip­testerimen jáne qalyń jurt­shy­lyq­pen qarym-qatynasta bolyp, uıym qyz­metke­rlerin yn­ta­lan­dyrý, qoldaý, ká­siporyn is-qımylyna jańa­sha ózgerister engizý qatarly ózekti is sharalardy júzege asyra alady. Sondaı-aq, uıymnyń maqsaty men damý ba­ǵytynyń birtutastyǵyn qam­tamasyz etý, ujymnyń ishki tynys-tirshiligine qolaıly jaǵdaı týǵyzý, óz is-áreketimen basqaǵa úlgi bola bilý sııaqty qasıetter basshy adamnyń boıynan tabylýy tıis. Ol úshin basshy tulǵa ózin árdaıym damytýǵa kóńil bólýi qajet. Qandaı da bir ónimniń nemese qyzmettiń sapasy onyń ómirlik sıkliniń barlyq kezeńderinde, ónim óndirý nemese qyzmet kórsetý ıdeıasynyń alǵash týyndaýynan bastap onyń júzege asyp tutyný­shynyń paıdalanýyna deıingi aralyqta qalyptasatynyn eskersek aınalymnyń árbir kezeńindegi úderister ónim (qyzmet) sapasyna árqıly dárejede áser etetinin túsinýge bolady. Sondaı úderisterge mysaly, naryqty zertteý, shıkizat nemese daıyn ónimdi berýshilermen (ótkizýshilermen) jumys jasaý, qujattardy basqarý, kásiporyndy metrologııalyq qamtamasyz etý, ká­siporyn qyzmetkerlerine jetek­shilik jasaý, taǵy sol sııaqtylar jatady. Sondaı úderisterdiń bar­lyǵyn bir qatań júıege keltirip, barlyq qatelikter men kemshi­likterdi, aqaýlar men aýytqýlardy kásiporyn jumysynyń barlyq satylarynda eń tómengi deńgeıge jetkizý menedjment júıesiniń kózdegen negizgi nysanasy bolyp tabylady. Sapa menedjmentiniń júıesi qandaı da bir jańa tehnologııany engizbeı-aq, arzan shıkizat, mate-rıal paıdalanbaı-aq tek qana uıymdastyrý sharalaryn ońtaıly júrgizý arqyly ónimniń (qyzmet­tiń) ózindik qunyn azaıtýmen qatar, sapany arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde básekelestik qabiletti arttyryp, naryqtaǵy jaǵdaıdy bekemdeıdi. Nátıjesinde, kásiporynnyń ekonomıkalyq kúsh-qýaty artyp, jumyskerlerdiń eń­bekaqysyn ósirýge, jumys jaǵ­daıyn jaqsartýǵa múmkindik týady. Saıd ZAHAN,  aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, Beıbit JÝSIN,  tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty.