Aımaqtaǵy agrosaıasat «Aqqý, shortan hám shaıan» ertegisindeı bolyp tur

Iаǵnı jyl saıyn kezdesetin keder­gi­lerdiń der kezinde aldyn almaýdyń sal­dary naqty ónim men tabystyń artýyna múmkindik bermeı otyr. Mundaı kóz­qaras egin sharýshylyǵyna qatysty ótkir aıtylýda. Jalpy, óńirde aýyl sharýa­shylyǵyn damytýǵa qatysty biryń­ǵaı saıasat qalyptaspaǵan. Onyń ishin­de birqatar aýdanda egis­tik da­qyl­dardyń tuqymyn jaq­sar­týǵa mán be­rilmeıtini anyq­talǵan. Sol sııaq­ty, kók­­temgi dala jumystarynyń bas­talýy­na sa­naýly kún qalsa da, mıne­raldy tyńaıtqyshtarǵa tıisti ótinim be­­­ril­megen. Janar-jaǵarmaı qoryn jı­­naqtaý jumysy da nashar uıym­das­ty­­rylýda.

– Bıyl aýyl sharýa­shylyǵy da­­qyl­­da­­ry­nyń egis kólemi 1 297 ­gek­­tar­ǵa kóbeıip, jal­py mól­sheri 974 myń gek­tarǵa tuqym sebiledi. Onyń ishinde dándi daqyldar 484 myń gektar jáne maıly daqyldar 132 myń gektar bolmaq. Qajetti 202 myń ton­na tuqym toly­ǵymen daıarlandy. Degenmen, aýdandarda tuqym­dardyń sortyn jańar­týǵa asa mán berilmeı keledi. Mysa­ly, Aqsý, Balqash, Jambyl aýdanda­ry men Taldyqorǵan qalasynyń sharýa­shy­lyq­taryna joǵary reprodýksııaly tu­qym alynbaǵan. О́ki­nishke qaraı, oblystaǵy jı­nalǵan barlyq tuqym qory­nyń 10 myń tonnasy ǵana attes­tat­­talǵan sýbektilerdiń ónimi bolyp otyr, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Álibek Jaqanbaev.

Sondaı-aq búginge deıin mıne­ral­dy ty­ńaıtqysh satyp alýǵa Raıymbek, Bal­qash aýdandary múldem óti­nim ber­mese, Jambyl, Kóksý, Uıǵyr, Es­keldi, Aqsý aýdandary men Taldy­qor­ǵan, Tekeli qalalary jos­parlanǵan kólemniń 6 pa­ıyzyn ǵana alǵan. Sharýashylyqtarda ja­nar-ja­ǵarmaıdyń qajetti qoryn qa­lyp­­tastyrý da tolyq deńgeıde emes. Kók­temgi dala jumystaryna ju­myl­dy­ratyn aýyl sharýashylyǵy teh­nıka­sy­nyń da jaǵdaıy máz emes. My­saly, buǵan deıin oblystyq bıýd­jet­ten 12,5 mlrd teńge qarjy jum­­salyp satyp alyn­ǵan 1 331 birlik teh­nıka aımaqtaǵy 56 servıstik-da­ıyndaý ortalyǵyna shoǵyr­lanǵan bo­latyn. Búginde olardyń tek beseýi tıimdi jumys istep tur. Onyń ishinde 12 ortalyq óz mindettemelerin oryn­da­­maǵandyqtan, ákimdik olarmen ara­da­ǵy kelisimshartty buzǵan. Al taǵy 13 servıstik-daıyndaý ortaly­ǵy­nyń mo­ınynda 373 mln teńge lızıng qa­ry­zy bar.

– Atalǵan ortalyqtardy qurýdaǵy ne­gizgi maqsat shaǵyn fermerlerge tike­leı qyzmet kórsetý bolatyn. Alaı­da kóbiniń tolyqqandy ju­mys istemeýi usaq sharýalar arasynda narazylyq týdy­rýda. Servıstik da­ıyndaý ortalyq­ta­ry aýdan, qala ákimderiniń ótinishimen qurylǵanyn eskersek, ákimder olardyń jumysyn ońaltýda naqty sharalar qa­byl­daýy qajet, – deıdi bul jaıyn­da oblys ákiminiń orynbasary Á.Jaqanbaev.

Aımaqta sý únemdeý tehnologııa­syn qoldaný, sý kanaldaryn qal­pyna keltirý, mal azyǵy daqyldarynyń egis­tigin ulǵaıtý, aýyl turǵyndarynyń jaıy­lymdyq alqaptarǵa qajettiligin qam­tamasyz etýge qatysty da qor­da­lanǵan másele bar. Ásirese, egis alqap­taryn sýmen qamtýǵa qatysty jaǵ­daı jaqsarar emes. Sonyń kesiri­nen jaz­ǵy maýsymda alqaptarǵa sý jetpeı, dıqan men sharýa ekken dáninen laıyqty ónim ala almaǵan oqıǵalar jyl saıyn qaı­ta­la­nýda. Derekke súıen­sek, «Qaz­sý­shar» meke­me­siniń Almaty fılıaly byltyr jalpy kólemi 134,4 myń gektardy sýarý­ úshin sharýa qoja­lyqtarymen 7 866 kelisimshart jasas­qan. Iаǵnı 133,1 myń gektarǵa 1 065 470 tekshe metr kólemde sý jetkizgen. Qyzyǵy, bıyl da osy shamada sý berý josparlanyp otyr. Iаǵnı egistik kóleminiń ul­ǵa­ıýy men dándi daqyldar egistiginiń ózge­ris­ke ushyraýyna qatysty faktorlar es­kerýsiz qalǵany jaýapty adamdardy oılandyrmaǵan.

– Biz aýyl sharýashylyǵy ónimi kóleminiń 4-5 esege ósýin qamtamasyz etý úshin sýarmaly jerlerdiń aýmaǵyn art­tyrý qajet dep sanaımyz. Árıne, aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna, qurǵaq­shy­lyqqa baılanysty shyǵyn­nyń bolýy ábden múmkin. Mysaly, byltyr qant qyzylshasynan 180 myń tonna ónim aldyq. Al Aqsý jáne Kóksý qant zaýyttarynyń qýattylyǵy – 800 myń tonna. Sondyqtan 180 myń tonna eki zaýyt úshin azdyq etetini belgili. Sol úshin bıyl ónim mólsherin 200 myń tonnaǵa jetkizýdi oılastyryp otyrmyz. Onyń ózi bir zaýytty tolyq qamtamasyz etýge jetpeıdi. Ekinshi zaýyt qamys quraǵynan qant óndirýge májbúr bolady. Osyǵan oraı, oblystaǵy sýarý júıelerin qalpyna keltirip, egistik jerlerdiń aýqymyn taǵy 10-15 myń gektarǵa ulǵaıtýdy oılastyrýdamyz. Bul qant qyzylshasynyń ónimin 500 myń tonnaǵa jetkizýge múmkindik beredi. Eń bastysy, qant qyzylshasynyń túsimi mol tuqymyn alyp, sebý kerek. Sebebi, qazir oblys dıqandary seýip jatqan tuqym gektaryna 100 sentnerden tómen ónim beredi. Bul – tıimsiz. Zaýyttar qabyldaǵan qyzylshanyń kılosyna tóleıtin 28 teńgeniń 15 teńgesi bıýdjet esebinen sýbsıdııalanady. Sol sebepti sýarmaly jerlerdiń aýqymyn ulǵaıtý birtindep júzege asyrylýy tıis. Sonda ǵana qant qyzylshasynan túsetin tabys arta túsedi, – deıdi oblys ákimi Qanat Bozymbaev.

Oblystyń agroónerkásip ke­she­ni­niń múmkindigi Almaty qala­sy­­nyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge tolyq­taı jetkilikti. Alaıda ju­my­styń du­rys jolǵa qoıylmaýynan megapolıs tuty­nýshylary ǵana emes, óńirdiń ishki na­ryǵy da syrttyń taýa­ryna táýeldi bolyp otyrǵany jasyryn emes. Mysalǵa, Almaty qalasy turǵyndarynyń qysqy maýsymdaǵy suranysyn óteý úshin 280 myń tonna kartop qajet. Al oblystaǵy 53 qoımanyń syıymdylyǵy 52,4 myń tonna ǵana. Iаǵnı qalanyń qajettiligi 37 paıyzǵa ǵana óteledi degen sóz. Onyń ishinde Almaty aglomerasııasy­na ki­re­tin Eńbekshiqazaq, Jambyl aýdan­dary men Qapshaǵaı qalasynda nebári jalǵyz qoımadan ǵana bar. О́ki­nish­­ke qa­raı, osy kúnge deıin qala ma­ńyn­da­ǵy aýdandardyń aýmaǵynan azyq-túlik pen kókónis saqtaıtyn zama­naýı qoı­ma­lardy salýǵa kóńil bólinbeı kelgen.

Jalpy, Almaty oblysynyń aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa bıyl 47 mlrd teńge bıýdjet qarjysy bólin­gen. Onyń ishinde mal sharýa­shy­­lyǵyna – 21 mlrd teńge, ósimdik sharýa­shylyǵyna – 6,7 mlrd, ın­ves­tı­sııalyq sýbsıdııalaýǵa – 12 mlrd, sý sharýashylyǵyna – 2,5 mlrd teńge, qaıta óndeý baǵytyn qoldaýǵa – 2 mlrd teńge jáne aýyl turǵyndaryn nesıe­lendirýge 3,6 mlrd teńge qaras­ty­ryl­ǵan eken. Endigi másele osy qyrýar qar­jynyń maqsatty jum­sal­ýynda bolsa kerek. Bul úshin aı­maq­tyń aýyl sharýa­shylyǵyn da­my­týǵa qatysty us­ta­nym «Aqqý, shor­tan Hám shaıan» erte­gisindegideı bol­maýy tıis.

Almaty oblysy