Dúbirge toly dúnıe

Ana júregi ólimnen kúshtirek Iranda ólim jazasy qoldanylady. Oǵan kesilgender ómirmen qoshtasary óz aldyna, jaza kóbine jurttyń kóz aldynda darǵa asý arqyly júzege asady. Sharıǵat zańy sony talap etedi. Sodan da ólim jazasyna ke­silgen Balal degen azamatqa sonyń qolynan qaza tapqan Abdýlla Hýseınzadeniń sheshesiniń keshirim jasaǵany bul elde ǵana emes-aý, búkil álemde keńinen sóz boldy. Onda jurt ananyń meıirimimen qosa, bul elde sot júıesiniń qataldyǵyn da sóz etti. Sol ólimge aparǵan oqıǵa osydan jeti jyl buryn Irannyń soltústik aımaǵyndaǵy Roıan qala­synda bolǵan eken. 17 jasar Abdýlla joldastarymen kele jatqanda, onymen qurdas Balal ony qaǵyp ketedi. О́z kezeginde Abdýlla ony aıaǵymen tebedi. Oǵan qarsy Balal pyshaq jumsap, ol ólimge soqtyrady. Sharıǵat soty ony ólim jazasyna kesedi. Bul eldiń zańy boıynsha qylmyskerdi darǵa asý, ekinshi sózben aıtqanda, kek qaıtarý múmkindigi qaza bolǵan adamnyń jaqynyna beriledi eken. Bul joly ony júzege asyrý Abdýllanyń sheshesine júktelipti. Ol moınyna dar tuzaǵy ilingen Balal turǵan oryndyqty ıterip jiberýi kerek. Biraq ol odan bas tartqan, qylmyskerdi shapalaqpen bir tartýmen shektelgen. Al Abdýllanyń ákesi Abdýlǵanı ózi baryp, Balal­dyń moınyn dar tuzaǵynan bosatqan. Bir tańdanarlyǵy osy sot isinde qaza tapqan Abdýllanyń ákesi Abdýlǵanı óz balasyn óltirgen Balaldyń aqtaýshysy sııaqty kórinedi. Onyń óz balasyn óltirmek oıda bolmaǵanyn aıtady. «Jas, pyshaqtyń ólimge aparatynyn da bilmegen», dep ara túsedi. Sol jerden qashyp ketse, ol da balalyǵynan dep aqtaıdy. Al óltirgen, ólgen balalardyń shesheleri de osy iske qatysqanda, qos muńdyqtaı birge jylap júredi. Keshirim jasaýǵa birjola she­shim jasaýǵa sodan shamaly buryn qaza bolǵan balanyń sheshesiniń tús kórýi sebep bolypty. Buǵan deıin de bulardyń bir balasy motosıklden qulap, qaza bolǵan eken. Sol balalary sheshesiniń túsine kirip, ózderiniń jumaqta ekenin aıtyp, Balalǵa keshirim jasaýdy ótinedi. Budan keıin, bul qaza qanypezerlikten týmaǵanyn, balalyqtyń shalalyǵynyń saldary ekenin ańǵarǵan Abdýllanyń ata-anasy keshirim jasaýǵa toq­taıdy. О́zderi balalarynan aıy­rylǵany azdaı, basqany da sondaı qasiretke ushyratýǵa olar­dyń dáti barmaıdy. Sońǵy bir-eki apta kóleminde aqparat quraldarynda taraǵan osynaý oqıǵaǵa oraı biraz pikir aıtyldy. Qylmys jazalanýǵa tıis. Biraq onyń ádil bolǵany jón. Zulymdyq pen qatelik ajyratylsyn. Qataldyqtyń da shegi bar. Ana júregine qaıǵy ortaq. Meıirim kekshildikten joǵary. Bul oqıǵa osyndaı oılarǵa jeteleıdi. Álemniń kóp elinde ólim jazasy joıylǵan. Adam quqyn jaq­taýshylar ólim jazasyn aıyptaıdy. Bul jaza biraz elde, ásirese, musylman elderinde áli bar. Tek ótken jyly ǵana Iranda 369 adam darǵa asylypty. Quqyq qor­ǵaýshylar odan kóp, 700-ge shamalas degendi aıtady. Solardyń bi­reýin ana júreginiń meıirimi ólim­nen arashalap qaldy.   Ońtústik Sýdan: qyrqysý jolyna túskender Táýelsizdik degen qasıetti uǵym bar. Onyń jolynda qan tógilse, ony eshkim aıyptamaıdy. Separatızmdi quptaý qıyn. Ońtústik Sýdannyń halqy sońǵy biraz jylda osynyń ekeýin de bastap keship, zardabyn da tartyp otyr. Ońtústik Sýdannyń táýelsizdik alǵanyn bireý quptasa, bireýge unaǵan joq. Munaıly ólkesinen Hartýmnyń ońaı aıyryla sal­ǵanyna tańdanǵandar kóp boldy. Jyldar boıy ortalyq ókimetke qarsy ońtústik aımaqtyń halqy kúreske shyǵyp, kóp qan tógilip, ol eldiń ekonomıkasyna da aı­tarlyqtaı teris yqpal etkeni belgili. Sodan qutylǵysy keldi bilem, ortalyq bılik ońtústiginen irgesin bóldi. Biraq, sirá, jeke ómir súrý tájirıbesiniń joqtyǵynan da bolar, ońtústik aımaq sol táýelsizdik jaýapkershiligin alyp júre almady. Táýelsizdikti bılik, baılyq bólisý dep uqqan ondaǵy etnos ókilderi alǵashqy kúnnen qyr­qysyp jatyr. Afrıkanyń iri elderiniń biri sanalatyn Sýdan halqynyń 70 paıyzdaıy musylman bolsa, odan bólinip shyqqan ońtústigin hrıs­tıan­dar men jergilikti dindegiler quraıdy. Táýelsizdik jolyndaǵy kúreste olardyń basy birikkendeı bolsa, endi sol táýelsizdikke qol jetken soń, ózara qyrqysýǵa shyq­ty. Eń qıyny, mundaǵy negizgi eki etnos dınka jáne nýer san jaǵynan shamalas ta, biri jeńip, biri qoımaı, birin-biri qurtqansha shaıqasatyn túri bar. Qashanda bále bastaýshylardan bolady. Solardan yntymaq ketken soń halyq ta bólinip, sho­qparǵa aınalady. Negizgi eki etnos­tyń basshysy birden bılik tizginin ustaı almasy belgili. Al­dymen dınkanyń ókili Sılva Kıır prezıdent boldy da, vıse-prezıdenttik nýer ókili Rıek Ma­shar Tenıge tıdi. Durys-aq sheshim dersiń. Biraq bılik tizginin ustaǵan Kıır kóp keshikpeı, bılik mańyna óz adamdaryn jınaı bastaǵanǵa uqsaıdy. Tenıdiń aıtýy solaı. Jáne ol buǵan kónbeı, qyzmetin tastap, qarýly kúreske kóshedi. Máseleniń ýshyqqany son­shalyq, sol dınka jáne nýer ná­sildilerden jasaqtalǵan eldiń qarýly kúshi de bir-birine qara­ma-qarsy eki topqa bólinedi. Qoldarynda qarýlary bar. Basqa jerlerdegilerdeı qarý izdep jatpaıdy. Eki jaq bolyp shaıqasqa shyǵady. Úlken qantógistiń biri osydan on kún buryn boldy. О́zderin kóterilisshiler sanaıtyn nýer taıpasynyń áskeri Rıek Tenıdiń basshylyǵymen Iýnıtı shtatynyń ortalyǵy Ben­tıý qalasyn basyp alyp, onda jan­túrshigerlik qatygezdik jasady. Sol ońtústik Sýdanda BUU-nyń bitimgershilik kúshteri bar. Olar araǵa túsip te nýerlerdi toqtata almaǵan. Shabýyl jasa­ǵandar beıbit halyqty aıaýsyz qyrǵan. Meshitke, shirkeýge tyǵyl­ǵandardy, tipti aýrýhanada jatqandardy da aıamaǵan. Bir ǵana meshitte 200 adamdy óltirip, 400 adamdy jaralaǵan. Shabýyl­daǵandar ózderin batyrlarsha qarsy almadyń dep óz taıpalastaryn da óltirgen. BUU-nyń bitimgershilik kúsh­teri halyqty qyrǵan kóte­rilisshilerdi qatań jazalaýdy talap etip otyr. Sirá, jazalaý áreketin dınka taıpasynyń ókilderi de júrgizer. Qarýsyz jatqan eldi olar da qyrar. Sóıtip, táýelsizdikke qolymyz jetti degender joıylý jolyna burylǵandaı. Úlken kúsh araaǵaıyndyqqa júrmese, olar qurdymǵa ketip barady. Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».