Til týraly uǵymnyń aýqymy óte keń. Adam bar jerde onyń tili bolady, ıaǵnı qandaı da bir ult bar jerde til paıda bolady. Sol ultpen birge ómir súredi. Eger ana til joǵalsa, onda birtindep ult ta joǵalady. Sondyqtan ult retinde qoǵamdaǵy ornyńdy anyqtaý úshin týǵan tilińniń ómirsheńdigin kez kelgen ortaǵa moıyndata bilýge mindettisiń. Al ulttyq til men onyń ádebıeti týraly sóz qozǵaǵanda, til tóńiregindegi túrli talasty áńgimelerdiń týyndaýy zańdylyq.
Til maıdany – tildiń saıası astaryna úńilýdi, tól tilińniń taǵdyry úshin kúresýdi úıretedi. Mine, osy tusta tolyp jatqan tilderdiń bir-birimen «uly aıqasy» bastalady. Aıqastyń aty – aıqas. Biri – jeńilip, biri – jeńýge tıis. Mundaıda túrli qıturqy áreketter bas kóteredi, jymysqy saıasattar da tus-tustan antalap, toqpaǵy kúshtilerdiń saıası baǵyttary basshylyqqa alynyp iske asyrylady. Jalpy, til saıasaty degenimiz qandaıda ulys «ult» retinde qalyptasqan kúnnen bastap, qatar júretin uǵym. Ult úshin onyń tiliniń atqaratyn mańyzy óte zor. Kim óziniń tiliniń túp-tamyry joq nemese «tildik qory az» dep, ózge «basym tildiń» jetegine erýshi edi?! Álbette, keýdesinde jany, júreginde namys oty bar saýatty adam óziniń ana tilin qorlatpaıdy. Sonymen, til maıdany degenimiz tirshilikte kún tártibinen túspeıtin kúrdeli de saıası mańyzy zor ózekti másele. Tarıh tórinen oryn alatyn ulttyń «tili – ozyq, mádenıeti – joǵary» bolatyny aıtpasa da túsinikti. О́ziniń yqylym zamannan atamekeni anyq ulystardyń til maıdanynan qalys qalýy múmkin de emes!
Qazaq degen ulystyń ult bolyp qalyptasýynyń tamyry tereńde, onyń biri-birimen qatynas quraly retindegi ana tili – sóıleý tili bolǵanymen, jazýy ilgeri jurttyń tańbasyna táýeldi bolǵany tarıhtan belgili. Ǵasyrlar boıy ozyq jurttyń tańbasyna tańylý, til maıdanynda óziniń tarıhı tulǵalaryn kúres sahnasyna shyǵardy. Qazaq halqynyń derbes el bolyp qalyptasý dáýirindegi til úshin kúresken tulǵalardyń tarıhtan alar ózindik oryndary bar. Atap aıtsaq, Abaı Qunanbaıuly, Ybyraı Altynsarın, Máshhúr-Júsip Kópeıuly, Ahmet Baıtursynuly, Júsipbek Aımaýytuly, Qudaıbergen Juban, Halel Dosmuhambetuly, Maǵjan Jumabaı, Mirjaqyp Dýlatuly, Eldes Omaruly, Teljan Shonanuly taǵy basqalar.
Ulttyq tilimizge tóteden túren salyp, derbestik áperý baqyty – Ahmet Baıtursynulynyń mańdaıyna jazylǵan taǵdyrdyń taýqymetti de eń úlken synaǵy boldy.
«Ahmet Baıtursynuly túrlegen ana tildiń» ult tili retinde moıyndalýy ońaıǵa túsken joq. San ret súzgiden ótip, talaı-talaı talqyǵa tústi. Ǵylymy men bilimi ozǵyn elderdiń ǵalymdary da bodan eldiń bolmysy bólek balasynyń boıyndaǵy «ulttyq bulqynysty» kórdi. Daryn ıesi A.Baıtursynulynyń daralyǵyn tanydy, ári úlken synaqtan súrinbeı ótkenin moıyndady. Buǵan tarıhta qalǵan muraǵat derekteri – kýá.
«Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady», «Derbes ómirge tól ádebıeti bar halyq qana talasa alady» dep HH-ǵasyr basynda aıtqan ult ustazy Ahmet Baıtursynuly – qazaqtyń tili men ádebıetiniń ǵylymılanýyna bar ómirin sarp etken birden bir tulǵa. Álbette, A.Baıtursynulyna deıin de qazaqta sóıleý tili bolǵany aqıqat hám ol tildiń babalardan bastaý alǵany da anyq. Bul kúni ulltymyz úshin ádebıet dese, Abaı – Ahmet – Muhtar, qazaq tili dese, Ybyraı – Ahmet – Qudaıbergenderdiń qaz-qatar aıtylýy úılesimin tapqan dástúrge aınaldy.
Halyq jazýshysy Ábish Kekilbaıulynyń paıymyna júginsek, «...Qazaq tiliniń damýyna jer jaralyp, sý aqqaly bergi qalǵan qazaqtyń qosqan úlesi bir para da, Baıtursynulynyń bir óziniń sińirgen eńbegi bir para. Sol arqyly túrkitanýǵa da keleli úles qosty. Jańa jazý. Jańa álippe. Tuńǵysh emle. Tuńǵysh fonetıka. Tuńǵysh grammatıka. Tuńǵysh sıntaksıs. Tuńǵysh termınologııa men ádisteme. Til asharlar. Til tanytqyshtar. Til jumsarlar. Ulttyq til bilimine túpkilikti temir qazyq bolar máńgilik úlester. Keıde kúlli bir ulttyń talaı urpaǵynyń qolynan kele bermeıtin keleli isterdi bir-aq adamnyń tyndyrǵany tańdanbasqa bolmaıtyn jaıt. Keıde, shirkin, sol sabaz qazir tirilip kelse ǵoı deısiń. Bizge uıat bolǵanymen, eń úlken mártebege endi ıe bop, sony áli durystap ıgere almaı jatqan sorly qazaq tiliniń saýabyna bir qalar edi-aý dep oılaısyń» degen eken «Ulaǵatty ustaz» atty maqalasynda.
Shyn máninde, táýelsizdik kezeńniń til, ádebıet salasynda júrgen zertteýshi ǵalymdary Ahmet Baıtursynulynyń ulttyq ǵylymǵa jasaǵan eńbegin jazýshy Ábish Kekilbaıulyndaı jiliktep taldap, búgingi jahandaný dáýirinde til men ádebıettiń ulttyq tamyrynan aıyrylmaýyna jumys isteýge mindetti. Iá, tehnologııa bılegen zamanda adamzat úshinshi myńjyldyqty qarqyndy damý úderisterimen qarsy alýda. Qarqyndy damýdyń bir kórinisi tehnıkalyq ǵylym salalarynyń adam nanǵysyz jetistikterge qol jetkizýi. Osydan bir ǵasyr buryn adam balasyna «aıaq nemese qoldyń protezin 3D prınterimen shyǵarýǵa bolady» degen oı úsh uıyqtasa túsine kirmeıtin jaǵdaı edi. Ǵylymnyń zymyran dárejede damýy adam dúnıetanymyna ózindik jaǵymdy hám jaǵymsyz áserin tıgizedi. Jalpy, adam dúnıetanymyn qalyptastyrýda ǵylymmen qosa, rýhanııattyń orny erekshe. Rýhanııat – til men ádebıetke tikeleı qatysty, mańyzy jaǵynan dinmen qatar turatyn uǵym.
Ásirese, qazaq halqy úshin til men ádebıettiń orny bólek. Halqymyzdyń salt-dástúri, jón-joralǵysy, yrym-paıymdary, tarıhy, óneri osy til men ádebıetten týyndaıdy. Basqa ulttarǵa qaraǵanda, tilimizdiń sózdik qory ólsheýsiz mol. Tilimizdegi sózderdiń tereńdigi, qunarlyǵy, beıneligi, ádemiligi, sheshendigi, qanattylyǵy, alýandyǵy, oılylyǵy, áýendiligi, nazdylyǵy, astarlyǵy, t.b. tustaryn sózben jetkizý úlken óner. Qazaq tili nebir náýbátti basynan ótkergen, taǵdyrynda kóp qıyndyqtarǵa moıymaǵan jasampaz til. Reseı ımperııasynyń, keıin Keńes júıesiniń surqııa saıasatynyń barlyq qıturqy amaldaryna qarsy turyp, óziniń ómirsheń til ekendigin dáleldep shyqty. Qudaıǵa shúkir, álemdegi tarıhtan óship ketken tilder men ulttardyń qatarynda emespiz. Til ben ádebıettiń saqtalýy, osy jolda talmaı eńbek etken tulǵalardyń janqııarlyq isi ekeni haq. Matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa sekildi, t.b. ǵylym salalarynda nátıje birden shyǵarylǵan esep, dáleldengen teorema sııaqty kózge kórinetin nátıjelermen belgili bolady. Til men ádebıette olaı emes, tildegi qubylystardy zańdastyrý úshin materıal qory jınaqtalýy qajet. Al ony jınaqtaý aılar men jyldardyń enshisindegi synaqty dúnıe.
Qazaq tili men ádebıeti – fılologııanyń qos qanaty syqyldy. Eń ókinishtisi, til mamandary men ádebıetshiler zertteý nysandary ortaq ekenin umytyp, óz taqyryptaryn sala-salatyp «balalalatyp» qarapaıymdy «kúrdelendirip» jatady. Buǵan túrtki bolatyn batystan engen «ýzkaıa spesıalızasııa» degen uǵymnyń yqpaly. Osy «uǵymdy» ustanǵan batysshyldar ǵylymǵa, ásirese jas zertteýshilerge belgili deńgeıde talaptar qoıyp otyr. Ol talaptar jaratylys salasyna múmkin keıbir sharttarda durys ta shyǵar, biraq rýhanııatqa nemese gýmanıtarlyq ǵylymdarǵa «tusaý» bolady. Sońǵy ýaqytta barlyq ǵylym salasynda ınnovasııa degen paıda bolyp, «sánge» aınaldy. Qandaı jumys bolsyn osy «ınnovasııa» bolmasa eńbegińiz jaramsyz. Ulttyq sóz saptasymyzda kelsin-kelmesin «ınnovasııanyń» ıisi shyǵyp turýy kerek. Sol «ınnovasııa» qazaqshalaǵanda, «jańasha oılaý, jańa tásil» degendi bildiredi. Al osy «ınnovasııany» búgingiler tipti «naýqanǵa» aınaldyryp aldy. Máselen, til men ádebıetke arnalǵan keıbir maqalalarda zertteýshi «neni aıtqysy kelgenin, ózge túgili ózi de túsinbeıtinin» ańǵarmaıdy. Bul jerde bireýdi kemsitýden aýlaqpyz, desek te mynadaı tirkester: «Stılıstıka uǵymynyń traktovkasy jáne teorııalyq poetıka men teorııalyq lıngvıstıkanyń araqatynasy», «Tildegi modaldilik, ıdıomatıkalyq qubylystar men deıksıs, sımvol qubylystary adamnyń psıhofızıkalyq erekshelikterinen týyndaǵan tildik tańbalar», «Psıholıngvıstıkanyń negizgi uǵymdarynyń biri – assosıasııa», «Assosıasııalyq eksperıment», «Poetıkalyq mátindegi metafızıkalyq konseptiler» ne oryssha, ne qazaqsha emes tolyp jatyr. Fılologııa ǵylymynda jazylyp jatqan osyndaı «tyń izdenýlerde» batystyq tiltanymǵa elikteýshilik basymdyq alǵan. Budan ulttyq ǵylymnyń «shubarlanbasa» damymaıtyny ári baıymaıtyny anyq.
Qazaqtyń ulttyq ádebıeti qandaı deńgeıde zerttelip, zerdelenip jatyr, ádebıet tarıhy, teorııasy, syny, mátini, bıblıografııasyn qamtıtyn salalarda qandaı máseleler bar. Ádebıet ǵylymynyń maqsaty qazaq ádebıetiniń paıda bolýy, qalyptasýy, damý joldaryn zertteý. Ulttyq ádebıettiń halyq rýhanııatyna, sana-sezimi men ulttyq tanymyna áserin paıymdaý. Ádebıettiń tarıhı baǵyttary men jekelegen janr túrleriniń qazaq ádebıetinde ósip-órkendeý joldaryn anyqtaý, ǵylymı tujyrymdar jasaý kún tártibinen túspeıtin ózekti taqyryptar.
Qazaq ádebıeti tarıhynyń negizgi máselelerin jan-jaqty sheship zertteýde ǵalymdar tarıhı naqtylyqqa, ıaǵnı ádebı qubylystardy tarıhı damý úderisinde, árbir shyǵarmany, árbir aqyndy óziniń týǵan tarıhı-qoǵamdyq ortasyna saı zerdeleýge tyrysady. Ádebıet tarıhyn zertteýdegi eń úlken kemshilik – túpnusqa materıaldardy jan-jaqty zerttelip ıgerilmeýi. Aqıqatynda, sol kezeń jazýyn anyq tanıtyn mamandardyń tapshy bolýy.
Erterekte til men ádebıettiń ózekti máseleleri qatar qarastyrylatyn edi. Qazir bul úrdis júrisinen jańylǵandaı... Ǵylymı dáreje alý úshin asyǵys jazylǵan shala eńbekter sany qanshama?! «Ádebıet – ardyń isi» degen qaǵıdany umytqan «meńireý» oqymystylar men qalamgerlerden qarapaıym halyq ta sharshady. Aıtar oıymyzdy myna óleń joldarymen túıindegendi jón kórdik.
«...O, Túrki tili!
– Shyqqan tórkiniń qaıda?!.
– Shyǵar tóriń qaıda?!
– Tórkiniń ata-babalardan shyǵar...
– Tóriń keler bala-danalardan shyǵar...
– Biz solardyń arasyn qosa alar kópirmiz be?
– Joq, álde jolda adasqan nópirmiz be», – demekshi, túrki tiliniń bir tarmaǵy qazaqtyń tili men ádebıetin túp qazyǵy babalar tilimen ǵylym tiline aınaldyrý – búgingi urpaqtyń mindeti ekenin eske salý. Osy jolda «jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, eldigimizdiń basty nyshany ulttyq tilimizge qyzmet etý barshamyzdyń perzenttik paryzymyz.
Raıhan IMAHANBET,
Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıiniń jetekshisi