Qazaq qusbegileri qyran búrkittiń syrtqy bógenaıy men túr-túsine, úlken-kishiligi men tabıǵat syılaǵan jaratylys poshymyna qarap, onyń qandaı jerdiń qusy ekenin dáp basyp aıtyp bere alady.
Ushyp júrgen búrkittiń túr-túsine qarap-aq onyń uıa salyp, ósip-óngen mekenin ajyratqan. Mysaly, bıik quzǵa uıa salǵan búrkittiń balapany qaraker, kóksur da, betbaqty óńirge uıa salǵan búrkittiń balapany qyzyl jıren, t.b. degendeı.
Qarapaıym buqaranyń ornıtologııalyq tanymynda qyran qustardy túrge bólý men tústeýdiń alýan túrli joldary bar. Atap aıtqanda, qyran qustardy tabıǵı jaratylysy men bitimine qaraı úlken qyran jáne kishi qyran dep eki túrge bólip qarasa, ań qaǵý sıpatyna qaraı: ańdy jerde búrip ustaıtyndar jáne aspanda teýip, túıip ustaıtyndar dep taǵy da eki túrge bólipti.
Ańdy jerde búrip ustaıtyndar qataryna oljasyn qara jerdiń betinde búrip ustaıtyn búrkit jáne búrkit tektesterdi jatqyzady. Qazaq qusbegileri ondaı qustardy aýshy qustar dep atap, onymen ań qaǵýdy aýshylyq dep baǵalaǵan. Oljasyn aýada teýip nemese uryp-túıip ustaıtyn ekinshi topty – suńqar, qarshyǵa, lashyn, ıtelgi sııaqty shaǵyn qyrandar quraıdy. Osy bir dene-turqy shaǵyn qyran qustardy kórnekti ǵalym Á.Marǵulan men tanymal etnograf J.Babalyquly «sháýli qyrandar» dep atapty.
Biz de joǵarydaǵy zertteýshiler tujyrymyn negizge alyp, budan bylaı búrkitten basqa usaq qyrandardy «sháýli qyrandar» dep jazýdy jón kórdik. Sondaı-aq elimizdiń shyǵys óńirinde búrkittiń atalyǵyn (erkegin) sarsha nemese buqatana dep ataıtyn dástúr bar. Al Tarbaǵataı – Jetisý óńiriniń qusbegileri denesi kishi qyrandardyń bárin túgeldeı «sháýli» dep ataıtyn dástúr qalyptasqan. Buny da eskergen jón. Bir qyzyǵy, «sháýli» ataýy el arasynda bolsyn nemese qusbegilik óneri týraly zerttep júrgen etnograftar tarapynan da áli birizdilikke túse qoıǵan joq.
Osy oraıda, «sháýli» ataýy týraly baıólkelik qusbegi Totaı Saýyrjanuly 1990 jyly jaryq kórgen «Qusbegi» atty monografııasynda bylaı dep tarqatady: «Búrkittiń erkegin sháýli nemese sarsha dep, urǵashysyn uıabasar deıdi. Sháýli sarsha búrkittiń sıpaty – baqabastaý, bitimi tórtbaq, dene-turqy uıabasardan kishi, saýsaqtary bytyǵyr, qanat-quıryǵy kelte bolady. Sháýliden ótkir qyran shyqqanymen uıabasarǵa jetpeıdi. Búrkittiń atalyǵy ishinde sarshadan sál úlkendeý túri de kezdesedi. Ony qusbegiler «buqatana» dep aıtady. Ol kúıi kelgende bir-eki túlki alýǵa jaraıdy» dese, Shyńjań – Altaı ólkesine tanymal minisker qusbegi ári zertteýshi Shaıqasyn Jáńgiruly: «Sarsha degenimiz – búrkittiń erkegi. Onyń denesi qorash, topany shaǵyn, qýaty az, qorqaq, násilsiz keledi. Sarshanyń túlkige áli jetpeıdi, usaq qoıan, tyshqan sııaqty jándikterdi ustap jep kúneltedi. Qazaq qusbegileri buqatana men sarshanyń tegin sháýlige telıdi» dep jazypty.
Altaı – Qobda beti qusbegileriniń tanymynda «alymyr qus» degen uǵym bar. Osyndaǵy «alymyr» sózi júrekti qyran qustarǵa qarata aıtylady. Bul topqa: etqorekti jyrtqysh qustar búrkit, suńqar, qarshyǵa, ıtelgi, lashyn, t.b. jatqyzady. Shyńjań – Altaı ólkesine tanymal zertteýshi Qalı Bóleshuly qurastyryp, 2009 jyly Ilede jaryq kórgen «Qazaqtyń dástúrli qusbegilik óneri» atty kitapta: «Alymyr qus dep – ózinen úlken zatty kóteretin qumyrsqa sııaqty, óz denesinen salmaǵy aýyr ań-qusty aýlaı alatyn úlken-kishi qyrandardy aıtady», dep jazǵan eken. Osy tujyrymǵa qaraǵanda qazaqtar aýshy qustar ishinde tek qyrandaryn ǵana alymyr dep ataǵan sııaqty.
Qazaq qusbegileri búrkittiń ósip-óngen meken-turaǵy men óńirdiń faýnıstıkalyq erekshelikterine qaraı qyr qusy, taý qusy, oı qusy dep bóledi.
Qyr qusynyń sıpaty – syrtqy júnderi qara barqyn tartyp, qanat-quıryǵyndaǵy aq teńbilderi ashyq kórinip turady, dene bitimi kishileý keledi. Bul búrkittiń aqıyq, kókseńgir, aqseńgir, qyraǵy, t.b. túrleri bar.
Taý qusynyń sıpaty – denesi iri, keýdesi keń, ıyqty, eki aıaǵynyń arasy alshaq, jaýyryny syrtqa teýip shyǵyp turady, moıyn júni men balaq júni salaly bolady.
Oı qusynyń sıpaty – yqsham, sheber usta shapqan erdeı jınaqy bitimdi, ıyqty, ańǵarly, aýqymdy, kesek tulǵaly kórinedi. Bul topqa muzbalaq, tórtperen, tórtsary, t.b. búrkitter jatady.