Ulttyq quryltaıda Qazaqstan materıaldyq emes mádenı muralar tizimine óz nysandaryn belsendi túrde engizip jatqan 25 eldiń qatarynda ekenin erekshe atap ótken Memleket basshysy: «Tól tarıhymyzdy zerdeleý, ónerimiz ben mádenıetimizdi órkendetý úshin áli de kóp jumys istelýge tıis. Bul sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beredi. Elimizde tanymdyq ári taǵylymdyq máni zor tarıhı oryndar men qundy jádigerler az emes», dedi.
Tól tarıhymyzdyń tamyry tym tereńde jatqanyn kórsetetin kóne eskertkishtiń biri – Torǵaı geoglıfteri. Qupııa belgiler alǵash 2007 jyly ǵaryshtyq túsirim arqyly tabylǵan. Sodan beri Torǵaı ústirtinde 129 geoglıf bar ekeni anyqtaldy. Alaıda qupııa órnekterdiń syry biz úshin áli de jumbaq kúıinde qalyp otyr.
Ǵalymdardyń boljaýynsha, Torǵaı geoglıfteri adamzat qolymen jasalǵan alǵashqy sáýlet nysandary qataryna jatady. Bertinge deıin beımálim bolyp kelgen dala eskertkishterin jaı kózben tolyq qamtyp kórý múmkin emes. Geometrııalyq órnek tek qus ushar bıikten qaraǵanda ǵana kózge anyq kórinedi.
Torǵaı geoglıfterin alǵash zertteýshiler ony kóne qorymdardyń orny bolýy múmkin degen toqtamǵa kelgen. Alaıda 2007 jyly «Úshtoǵaı tórttaǵanynda» júrgizilgen arheologııalyq qazba jumysynyń nátıjesinde bul tómpeshikterdiń topyraqtan turǵyzylǵan kúrdeli sáýlet nysany ekeni anyqtaldy.
2022 jyly oblystyq tarıhı-mádenı murany zertteý, restavrasııalaý jáne qorǵaý ortalyǵy qazba-zertteý jumysyn júrgizýge ruqsat qaǵaz alady. Osylaısha, Torǵaı dalasyndaǵy qupııa órnekterdi tereńdete zertteýge jol ashyldy. О́tken jyly atalǵan ortalyq Torǵaı óńirine arnaıy ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryp, jazdaı 8 geoglıftiń mańynda qazba jumysyn júrgizdi.
«Bizdiń maqsatymyz – Torǵaı geoglıfterin kim saldy, qashan saldy, ne úshin saldy, qalaı saldy degen tórt suraqqa jaýap tabý. Árıne, biz aldymen geoglıfterdiń adam qolymen salynǵanyna kóz jetkizdik. Qurylys jumysyna kóp ýaqyt ketken, kóp adam qatysqan. Qupııa órnekterdiń mańynda kóne qonystar, eldi mekenderdiń orny, oǵan jaqyn jerde tushy sý kózi bolýy múmkin. Sondyqtan osy qonystardyń jurnaǵyn, geoglıfti turǵyzǵan adamdardan qalǵan izdi tabýǵa tarystyq. Nátıjesinde, «Úshtoǵaı tórttaǵany» geoglıfteriniń mańynan kóptegen tastan jasalǵan eńbek quralynyń synyqtary, jańqa tastar, qatar azdaǵan plastına, qyrǵysh quraldar tabyldy. Sondaı-aq geoglıfterge jaqyn mańaıdan Maqanjar keramıkasynyń synyqtary tabylyp otyr. Bul keramıka óte juqa, qalyńdyǵy 1-2 mm ǵana, biraq óte myqty bolady. Ejelde Maqanjar keramıkasyn jasaý úshin maldyń qyly paıdalanylǵan. Qyshty otqa qataǵanda qyl kúıip ketedi de, izi ǵana qalady. Kóne keramıkany sol iz arqyly ońaı anyqtaýǵa bolady», deıdi oblystyq tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵy arheologııa bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri, PhD Raýan Baıdaly.
Torǵaı geoglıfterin alǵash ret taýyp, ony álemniń áıgili basylymdary arqyly nasıhattap júrgen qostanaılyq ǵalym Dmıtrıı Deıdiń aıtýynsha, búginge deıin Qostanaı oblysynyń aýmaǵynda 111, Reseımen shektesetin shekaranyń arǵy betinde 3, Aqtóbe oblysynda jeti, Ulytaý óńirinde 6, Soltústik Qazaqstan oblysynda 1, Aqmola oblysynda 1 geoglıf bar.
Qupııa eskertkishterge sheteldik ǵalymdar da qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Máselen, 2015 jyly «The New York Times» gazeti birinshi bolyp Torǵaı geoglıfteri týraly maqala jarııalaıdy. Vashıngtondaǵy Smıtson ıntıtýtynyń resmı basylymy «Smithsonian» jýrnaly Torǵaıdaǵy qupııa keskinder jer betinde jumbaǵy ashylmaǵan 5 geoglıftiń biri dep jazady. Muny álemniń ózge de bedeldi basylymdary ilip áketip, jarysa jazady. Áıgili «Discovery Channel», «The History Channel», «CNN» telearnalary da Torǵaı geoglıfteriniń syryna úńilip, kóptegen derekti fılm túsiredi.
«Kelesi ekspedısııada Torǵaı geoglıfterin álemdik mańyzy bar eń kóne eskertkishtiń biri retinde álemdik deńgeıde moıyndalýy úshin jumys bastaımyz. Eger OSL-taldaý nátıjesi qupııa órnekterdiń osydan 8000 jyl buryn salynǵanyn dáleldeıtin bolsa, Torǵaı geoglıfi adamzat balasy salǵan eń kóne eskertkishter tizimine enedi. Osylaısha, jahandyq mura retindegi mártebesi asyp, Qostanaı oblysynda ǵylymı-tanymdyq týrızmniń damýyna jol ashady. Bizdiń jobaǵa úlken qoldaý kórsetken Pıttsbýrg ýnıversıtetiniń professory Ronald Raporttyń esepteýinshe, Torǵaı geoglıfteri Qostanaı oblysyna jylyna 240 mln dollar tabys ákele alady» deıdi ortalyq mamany Dmıtrıı Deı.
Kózin tapsa, kóne jádiger, Torǵaı óńirinde ǵylymı-tanymdyq týrızmniń damýyna serpin bereıin dep tur.
Qostanaı oblysy