Jamaleddın Beısenov – Ybyraı Altynsarın negizin qalaǵan qazaqtyń jańa úlgidegi bilim júıesiniń alǵashqy leginde turǵan, aǵartýshylyq muratty ómirine serik etken tulǵa. Qostanaıdaǵy eki klastyq orys-qazaq ýchılıshesinde bilim alyp, Orynbor qazaq muǵalimder mektebin támamdaǵan ol bar sanaly ǵumyryn el balasyn oqytýǵa, qazaq qoǵamynyń kózin ashýǵa arnady. Ybyraı Altynsarınniń shákirti ári izbasary J.Beısenov pedagog, jazýshy Spandııar Kóbeevti alǵash mektepke jetelep, oqý úıretip, bilim bergen. Spandııar Kóbeevtiń «Oryndalǵan arman» memýarlyq romanynda: «Jamaleddın Beısenniń balasy edi. Orynborda oqytýshylar daıarlaıtyn mektepti bitirip shyqqan jas oqytýshy bolatyn. Baǵymyzǵa qaraı, Jamaleddın de, Dosmaǵul da, tipti Ybyraıdyń ózi de kelipti.
Biz attan túsip, mektep úıine qaraı júrip kele jatqanda, Jamaleddın qarsy shyqty. Ákemmen sálemdeskennen keıin:
– Nemene, aqsaqal, Spandııardy oqýǵa ákeldiń be? – dep surady.
– Iá, shyraǵym, oqysyn dep ákeldim. О́ziń aıtyp kirgizip kór, – dedi ákem.
– Maqul, Kóbeke, júrińiz, – dep Jamaleddın bizdi mektepke ertip júrdi. Biz taıalyp kelgende sypaıy kıingen, qolynda qara papkasy bar, orta boıly bir jas jigit mektepten shyqty. Dosmaǵul Toqtabaev eken. Jamaleddın onymen bir-eki aýyz oryssha sóıleskennen keıin, Dosmaǵul bizdi ertip kep mektepke kirgizdi» dep jazǵanynan ańǵarýǵa bolady.
Jamaleddın Beısenov 1874 jyly Torǵaı oblysy Nıkolaev ýezi Obaǵan bolysyndaǵy №2 aýylda týǵan. 2 synyptyq Qostanaı orys-qazaq ýchılıshesin bitirgen soń, 1891–1895 jyldary Orynbor qazaq muǵalimder mektebinde bilimin jalǵastyrady. Ony aıaqtaǵan soń, «bastaýysh mektep muǵalimi» degen biliktilik beriledi. Muǵalimder mektebin bitirgen jyly Oral oblysyndaǵy Qaraoba bolystyq orys-qazaq mektebiniń ekinshi muǵalimi bolyp taǵaıyndalady.
Qostanaı oblystyq Ybyraı Altynsarınniń memorıaldyq mýzeı qorynda Jamaleddın sýreti, 1907–1908 jyldarda J.Beısenovtiń otbasymen túsken fotosýretiniń kóshirmesi saqtalǵan. Qostanaı qalasynda túsken otbasylyq sýrette Jamaleddın Beısenovtiń ózi, áıeli Kenjekeı, qyzy Márııam, uly Ǵabdrashıt bar.
1905 jyldan Jitiqara – Shubar bolystyq mektebiniń meńgerýshisi bolady. 1909 jyly Jamaleddın jaıyndaǵy málimette: «Zavedýıýshıı Djalıalıaddın Beısenovııa Beısenov. V slýjbe s 1895 g., v doljnostı s 1905 g.Ok.k. Orenbýrgskoı kırgızskoı ýchıtelskoı shkoly», dep beriledi. О́miriniń sońǵy jyldarynda Qostanaı ýezindegi Zabelovka 2 klastyq ýchılısheniń meńgerýshisi mindetin atqarady. Zabelovkada qyzmet atqaryp júrgende kenetten naýqastanyp, 1913 jyly qaıtys bolady. Mektep ashyp, aǵartýshylyq qyzmet etkeni eskerilip, «Yjdaǵattyǵy úshin» («Za ýserdıe») kúmis medalimen marapattalǵan. Bul kúmis medal óte sırek beriletin bolǵan. Osydan-aq Jamaleddın Beısenovti eńbegi qalaı baǵalanǵanyn bilýge bolady.
1913 jyly qaıtys bolǵan kezde oǵan degen el qurmeti Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Aıqap» basqarmasyna hat» maqalasynan ańǵarylady: «О́tken oktıabr juldyzynyń 26-synda Troıskidegi «Rýssko-tatarskaıa shkoldyń» bas ýchıteli Latıfolla myrza Ǵabdýlǵazızov dúnıeden qaıtty. 29-oktıabrde, beısenbi kúni janazasy oqylyp, asa qadir-qurmetpen jambasy jerge tıdi. Marqum es bilip, erjetkennen beri qaraı tatar milletine kóp eńbek sińirgen, saqalsyz balalar bylaı tursyn, kóp saqaldy balalardyń kózin ashqan, Troısk sháhárinde ne túrli jaqsylyq isterge sebepshi bolǵan bir kisi edi. Sonysyna qaraı ólimi de jurtqa qadirli boldy. Medreselerde dárister (sabaqtar) toqtatylyp, qaıǵysyna ortaqtasty. Rýhyna quran hatym aıttyryldy. Janazasyna jer qaıysqan kisi jıyldy. Bas adamdary qabiriniń qasynda marqumnyń qylyqtaryn sóılep, kóńil kózderinen kúıikti jastar monshaqtatyp umytpaıtyndyqtaryna ýaǵda etti. Mine, kózderi ashylyp, kóńilderine sáýle kire bastaǵan jurt balalary oqytýshynyń qadirin qalaı biledi. Munan, bir juma buryn, 23 oktıabrde Qostanaı ýezi Obaǵan bolysynyń qazaǵy Jamalıddın myrza Beısenov Qazanǵa aýrýyn qarata barǵannan keıin qaıtyp kele jatyp, úıine jete almaı, Troısk sháhárinde opat boldy.
Marqum «Rýssko-kırgızskaıa shkoldyń» zavedýıýshııi edi. Qyrshyn jas jaqsy qazaq balalarynyń shkolǵa kirýine kóp kómegi tıgen, qazaqshylyq isinde shyn musylman bir adam edi. Munyń óliminiń jaı qazaqtyń óliminen kóp aıyrmasy bolmady. Bul bizdiń qazaqta oqytýshynyń quny ne dárejede qymbatty ekenin kórsetedi. Baıqańyz, bizdiń oqytýshylyq qalaı kómildi, bizben týysqan, qatarymyz dep júrgen tatardyń oqytýshysy qalaı kómildi?
Erdiń eńbegin er bilerlik zaman bizge de bolar ma eken? Bizdiń eńbekshilerimizge de sondaı kún týar-daǵy? Biraq qashan? Qaıda?».
Ol – ult bolashaǵyna qyzmet etken naǵyz halyq muǵalimi.
Saltanat О́TELBAEVA,
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń magıstranty