Elimizdiń soltústik jáne batys óńirinde qazaqtyń tarıhı-mádenı mura nysandary kóp. Olardyń birnesheýi tizimge alynǵany bolmasa, buryn ǵylymı turǵydan zerttelmegen. Qazir tabıǵı jáne antropogendik áserdiń sebebinen bul eskertkishter tozyp, joıylyp barady. Olardy shuǵyl qorǵaýǵa alyp, arheologııalyq jáne etnografııalyq zertteý jumysyn júrgizbesek, kesh bolady.
Soltústik Saryarqa, Aqjaıyq, Mańǵystaý óńiriniń tarıhı-mádenı murasy qazaqtyń materıaldyq mádenıeti tarıhynda kórneki oryn alady. Bul óńirlerde qazaqtyń jerleý eskertkishteri – kesene men qulpytas, turǵyn ǵımarattar – qystaý, meshit-medrese kóp kezdesedi. Alaıda olardyń qazirgi tehnıkalyq jaǵdaıy syn kótermeıdi. Mańǵystaýdyń jerasty meshitteriniń de jaǵdaıy máz emes. Qazir mundaı meshittiń 20-dan astamy belgili. Biraq olardyń basym kópshiligi topyraqqa kómilip, aınalasy shashylyp jatyr.
Tıisti oryndar osy atalǵan tarıhı-mádenı mura nysandaryn zertteýge qarjylandyrý baǵdarlamalary aıasynda kvazımemlekettik mekemelerge nusqaý bergeni jón. Bul arheologııalyq, etnologııalyq zertteý jumystary 5 jylǵa josparlanyp, aldyńǵy 3 jylynda dalalyq-qazba zertteý jumystary jasalsa, al keıingi 2 jylda jınaqtalǵan materıaldardy ǵylymı turǵyda óńdep jarııalasa úlken is biter edi.
Atalǵan óńirlerdegi qorymdar men keseneler, jerasty meshitteri, qulpytastar, qonystar men qystaýlardyń tolyqqandy qujattyq topografııasyn júrgizýdi bastaý qajet. Kóne kezeń qonysy men qazaq qystaýyn salystyra otyryp zertteý arqyly olardyń qurylymdyq baılanysyn ashyp kórsetip, ózara uqsastyǵy men ereksheligin qarastyrý kerek. Ásirese tarıhı tulǵalarǵa qatysty oryndardy, onyń ishinde olardyń ata qystaýyn, áýlettik qorymdaryn, tas qulpytastaryn etnoarheologııalyq turǵyda zertteý óte ózekti bolar edi. Qazaqtardyń úı salý tehnıkasyn anyqtaý maqsatynda tarıhı tulǵalardyń qystaýlaryna, jerasty meshitterine arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý de kerek. Árıne, etnografııalyq kezeń eskertkishteri boıynsha zertteýler nátıjesinde jeke-jeke monografııa daıyndalary sózsiz.
Etnoarheologııalyq barlaý barysynda Saryarqa, Aqjaıyq, Mańǵystaý jerindegi qazaqtyń ómir súrý júıesi, kóshi-qon tizbegi, úı salý tehnıkasy boıynsha topografııalyq jáne planıgrafııalyq erekshelikteri basqa kórshiles aýdandarmen salystyra otyryp zertteler edi. Sonyń ishinde jasy úlken adamdardan ańyz-áńgime, jyr-dastandardy jazyp alý, mýzeı qorlaryndaǵy etnografııalyq kezeńniń batyrlyq, jaýgershilikke qatysty materıaldaryn zertteý de qajet-aq.
Bulardyń úı salý dástúriniń bastaýyn qarastyrǵanda saq dáýiriniń qystaýlaryn kiriktire otyryp zertteý turǵyn salýdyń tehnıkasy men máselelerin sheshýge úlken múmkindik beredi. Sebebi ǵasyrlar boıy kele jatqan ormandy-dalaly aımaqtaǵy tarıhı-mádenı úderisterdiń negizgi ereksheligi saq dáýirinde de, etnografııalyq kezeńde de saqtalǵan. Bul – elimizdiń soltústik jáne batys ólkelerdi zertteýdegi negizgi máselelerdiń biri.
Qazaq qorymdary men qystaýlaryn zertteý barysynda olardyń avtohtondy halyq ekenin dáleldeý tarıhı jaǵynan ǵana emes, saıası, ıdeologııalyq turǵydan da ózekti ǵylymı másele bolar edi. Bul jumys patsha ókimetine deıin soltústik pen batys óńirde qazaqtardyń ózindik úı salý tehnıkasy bolǵanyn kórsetip beredi.
Ǵylymı jaǵynan alsaq, joba erte kóshpelilerdegi úı salý tehnıkasy men etnografııalyq kezeńdegi qazaq turǵyndarynyń ózara uqsastyǵyn dáleldeıdi. Mysaly, saq qonysynyń ústine salynǵan qazaq qystaýlary kezdesedi. Demek, ǵasyrlar boıy jergilikti turǵyndardyń sanasynda qalyptasqan tanym-túsinik sharýashylyq máselesinde de ortaq tájirıbege mán beredi.
Osy ýaqytqa deıin qorymdardaǵy tas qulpytastar zertteý aıasynan tys qaldy. Qazirgi ǵylymı materıaldarǵa qaraǵanda qazaqtardyń qulpytas jazý ónerine syrtqy kúsh qatyspaǵany, jergilikti sheberlerdiń bolǵany kórinedi. Bul – sol kezeńde qazaqtardyń tutas mádenı uıysyp otyrǵanyn dáleldeıtin birden- bir fakt.
Qazir ótken ǵasyrdyń 40–50 jyldarynyń etnomálimetterin biletin toptardan mol maǵlumat alyp qalý qajet. О́z kezeginde ańyz, áńgimeler, jyr-dastandar, tarıhı jádigerlerdi jınap, memleketimizdiń soltústik jáne batys óńiriniń ǵasyrlar boıǵy beızattyq materıaldaryn alyp qalý – óte mańyzdy is.
Biz usynyp otyrǵan baǵdarlama etnografııalyq materıaldardy júıelep, zertteý negizinde birqatar máseleni sheshýge múmkindik berer edi. Máselen, ekonomıkalyq jaǵynan tarıhı tulǵalardyń oryndary zerttelip, tarıhı týrızm nysanyna aınalady. Jańa materıaldar arqyly patrıottyq tárbıe damıdy, ólke tarıhynyń ǵylymı ónimderi daıyndalyp, qazba barysynda tabylǵan zattar mýzeı qoryn tolyqtyrady.
Batys Qazaqstan oblysynyń Aqjaıyq aýdany aýmaǵynda jıi kezdesetin, jergilikti halyq «Shoshaq mola» dep ataıtyn mazar qurylystary da erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Búginde olardyń kóbi qulap bitýge qalǵan. Toıqoja beıiti, Kerik molasy, Jumyr-Sasyq qaýymy, Aıt mazary, Qasharsoıǵan, Taımas, Úrkin-Sátı, Qumqudyq, Dalban batyr, Qyzyloba, Shýdabaı, Qojabek, Adaıbaı, Berish Júsip, Aıtmaǵambet batyr mazarlary óz zamanyndaǵy erekshe sáýlet eskertkishteri bolǵanymen, kútimsizdiktiń kesirinen tozyǵy jetip tur. О́kinishtisi, bulardyń eshqaısysy da tarıhı eskertkishter tizimine alynbaǵan, jeke zertteý nysany bolmaǵan.
Elimizdiń tarıhı, arheologııalyq jáne arhıtektýralyq eskertkishteriniń 35–40%-y Mańǵystaý aýmaǵynda ornalasqan. Osyndaı tarıhı eskertkishterdiń eń úzdik týyndylarynyń biri – jerasty meshitteri. Bundaı sáýlettik qurylystar eldiń basqa jerinde kezdespeıdi. Olar – ártúrli kezeńde salynǵan, erekshe arhıtektýralyq qurylys. Qazir jıyrmadan asa osyndaı nysan belgili. О́kinishtisi, olardyń basym kópshiligi tabıǵı jáne anotropogendik áserlerdiń nátıjesinde kómilip jatyr. Máselen, Masat ata jerasty meshiti Ushtaǵan aýylynan ońtústik-shyǵysqa qaraı 15 shaqyrym jerde ornalasqan. Mundaǵy qorymda ártúrli kezeńge jatatyn myńǵa jýyq qabir orny bar. Onyń eń ejelgisi XIV–XV ǵasyrǵa jatady. Jerasty meshiti óte tyǵyz qumtastan oıylyp, eki bólmeli kıiz úı úlgisinde jasalǵan. Joǵarǵy jaǵyndaǵy dóńgelek oıyqtan ishke jaryq túsedi. Onyń syrtqy beti qalanǵan tastarmen kómkerilgen. A.Bernshtamnyń dereginshe, mundaı kúmbezdi qurylys salý – Azııa dalasyn mekendegen atty kóshpelilerge tán qasıet. Qazaqtardyń kıiz úıindegi joǵarydan jaryq túsiretin shańyraq osynyń dálme-dál kóshirmesi sııaqty. Meshittiń ońtústik bóliginde ishke kirýge arnalǵan esik ornatylǵan. Ishki betinde esikten sál solǵa taman Mekke baǵytynda mıhrab oıylǵan. Syrtqy jaǵynda 3–4 metr batysqa taman dıametri 2,5 metr bolatyn qazylǵan shuńqyr orny saqtalǵan. Shamasy aıaqtalmaı qalǵan turǵyn úıdiń orny bolsa kerek. Sonyń mańynda tastan oıylǵan uzyndyǵy birneshe metrge sozylatyn jylǵa tómendegi sý jınalatyn qudyqqa ákeledi. Kezinde dál osy jylǵa arqyly joǵarydan aǵyp kelgen qar, jańbyr sýlaryn sharýashylyq paıdasyna jaratsa kerek. Qazirgi tańda nysannyń birinshi bólmesiniń tóbesi qulap, kireberisi men dálizi kómilip qalǵan. Shuǵyl túrde birinshi bólmesiniń qaldyǵyn tazalap, aınalasyn abattandyrý kerek.
Osyǵan uqsas Ishan hoja, Úıtoly, Jolasqan, Qolbas ıshan (Qarabulaq), Kóben, Temir abdal jerasty meshitteriniń de ózderine tán qaıtalanbas erekshelikteri bar. Bulardyń bárin zerttep, qulaǵan jerin tazartyp, abattandyryp qoısaq, kóne tarıhymyzdyń túgendelýine de, búgingi tarıhı-mádenı týrızmniń damýyna da qosylǵan aýqymdy úles bolar edi.
Murat QALMENOV,
arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty