Tanymal jazýshy-dramatýrg, «Altyn saǵym», «Qum men qyzǵaldaq», «Shól», «Dala men darııa» «Qazaqtyń qyzyl kitaby» syndy prozalyq týyndylardyń, «Qyz jıyrmaǵa tolǵanda», «Biz de ǵashyq bolǵanbyz», «Eń ádemi kelinshek», «Ǵashyqsyz ǵasyr», «Toıdan qaıtqan qazaqtar», «Saǵynysh pen Eles», «О́tirik aıtpaıtyn adam» sekildi pesalardyń avtory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri Sultanáli BALǴABAEV seksenniń seńgirine shyqty. Osyǵan oraı qalamgermen suhbattasyp, mándi oı-pikirin oqyrmanǵa usynyp otyrmyz.
– Qadirli Sulteke, mereıli jasyńyz qutty bolsyn! Mańdaıyńyzǵa jazylǵan taǵdyr-talaıyńyzǵa rızasyz ba?
– «О́kinishti kóp ómir ketken ótip» dep Abaı jaryqtyq aıtqandaı, azdy-kópti jas jasadyq. Mańdaıyma jazylǵan taǵdyr-talaıyma rızamyn. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin 1946 jyly mamyr aıynyń 21 kúni Qyzylorda oblysy Shıeli aýdanynyń «1 maı» aýylynda dúnıege kelippin. Erjetken soń Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirip, «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda, «Jalyn» baspasynda, Ǵ.Músirepov atyndaǵy teatrda jumys istedim. Sodan elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen 1992 jyldan bastap, 2017 jylǵa deıin shırek ǵasyr taban aýdarmaı Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóralqa tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet atqardym. Taǵdyryma qandastarǵa qamqorlyq jasaý buıyrǵanyn maqtanysh etemin.
– Qaýymdastyqqa qalaı tap boldyńyz?
– 1991 jyldyń sońy edi. Bir sharýamen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshylyǵyna jaqynda saılanǵan Qaldarbek Naımanbaevtyń keńsesine bardym. Qalekeń meni kórdi de «Sen syrttaǵy qazaqtar týraly jazyp júrsiń ǵoı?», dedi. «Iá, jazyp júrmin» dedim. «Olaı bolsa sol jazǵandaryńdy budan bylaı is júzinde júzege asyrasyń» dep, mán-jaıdy táptishtep túsindirdi. Másele bylaı eken: jaqynda ǵana prezıdent Nursultan Nazarbaev resmı saparmen Túrkııaǵa baryp, sondaǵy qazaqtarmen kezdesipti. Olar Nurekeńe «Almatyda álem qazaqtarynyń basyn qosyp jıyn ótkizseńiz» degen usynys aıtypty. Ony qup kórgen prezıdent bul isti atqarýdy Jazýshylar odaǵyna tapsyrǵan eken. Sóıtip, osy sharýa bastalǵanda syrttaǵy qazaqtar týraly jıi maqala jazyp júrgen men Qalekeń esine túsippin.
– Sonda bul 1992 jyly qyrkúıek aıynyń sońynda ótýge tıis Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıyna daıyndyq sharasy ǵoı? Jumysty neden bastadyńyz?
– Dúnıejúzi qazaqtarynyń basyn qosyp quryltaı ótkizý úshin Jazýshylar odaǵy janynan qoǵam qaıratkerlerinen turatyn komıtet quryldy. Onyń tóraǵalyǵyna Qaldarbek Naımanbaev bekitilip, jaýapty hatshylyq mindeti maǵan júkteldi. Birinshi kezekte, sýretshi Beısen Serikbaevqa tapsyrys berip «Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıy» logotıpin daıyndattyq.
Odan keıin quryltaıǵa shaqyrylatyn qonaqtar tizimin ázirledik. Bul tizim boıynsha alys-jaqyn shetelderden 200, kórshiles respýblıkalardan 100 delegat qatysatyn boldy. Kelesi kezekte, álemniń ár túkpirinen keletin aǵaıyndardyń ushaq qatynasyn retteý barysynda ájeptáýir qınaldyq. О́ıtkeni bul tusta Almaty áýejaıynyń Eýropa elderimen tikeleı ushaq qatynasy joq edi. Shettegi aǵaıyn Ystanbul arqyly keletin boldy. Onyń ózinde Almaty – Ystanbul reısi aptasyna bir-aq ret qatynaıdy. Qysqasy, eýropalyq qonaqtar jıyn bastalardan bir apta buryn jetýi josparlandy. Endi «bir juma buryn kelgen qandastardy qaıda aparamyz?» degen suraq týyndady.
– Bul máseleni qalaı rettedińizder?
– Bul máselege baılanysty 1992 jyly 11 maýsymda Jazýshylar odaǵynda Joǵarǵy keńestiń baspasóz hatshysy Erbol Shaımerdenovtiń basqarýymen mańyzdy jıyn ótip, úkimet aralaspasa sheshimin tappaıdy degen pátýa aıtyldy. Nátıjesinde, Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizý jóninde Úkimet qaýlysy shyǵyp, uıymdastyrý komıteti quryldy. Barlyq basqarý Mınıstrler kabıneti tóraǵasynyń orynbasary Myrzataı Joldasbekovke júkteldi. Orynbasarlary bolyp Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Qaldarbek Naımanbaev, Prezıdent apparatyndaǵy Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Altynbek Sársenbaev bekitildi. Jumys tobynyń músheleri retinde apparatta qyzmet isteıtin Saýytbek Abdrahmanov, Álibek Asqarov, Serik Seıdýmanov jáne men qosyldym. Keshikpeı 1992 jyly 27 tamyzda «Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıy 29 qyrkúıekte ótkizilsin» degen Úkimet qaýlysy shyqty.
– Rasynda atalǵan quryltaı táýelsizdik jyldary aıtýly oqıǵa retinde tarıhqa qattaldy. Al siz osy bir abyroıly istiń basy-qasynda júrdińiz, Dúnıejúzi qazaqtar qaýymdastyǵyn qurýǵa atsalystyńyz. Solaı emes pe?
– Álem qazaqtary bas qosqan Quryltaı sol 29 qyrkúıekte Almatydaǵy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda saltanatty túrde ashyldy. Saltanatty jıynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵyn qurý týraly másele kóterilip, sol kezdegi prezıdent Nursultan Nazarbaev tóralqa tóraǵasy bolyp saılandy. Birinshi orynbasarlyǵyna Qaldarbek Naımanbaev bekitildi. Álemniń ár túkpirinen kelgen qonaqtar shat kóńilmen elderine qaıtty.
Osymen bári aıaqtalǵan shyǵar dep ádettegideı teatrdaǵy jumysyma kelip otyr edim, Qalekeń shaqyrdy. Bardym. «Sen nege ketip qaldyń?». «Quryltaı jumysy aıaqtaldy ǵoı meniń qajetim qansha?». Qaldarbek aǵa shorshyp túsip:
– Sen ketseń, Qaýymdastyqty kim qurady? – dedi. Men aıttym:
– Qaýymdastyq qurylyp qoıǵan joq pa?
Sóıtsem, meniń «Qaýymdastyq quryldy» dep júrgenim jıyn ústinde aıtylǵan aýyzeki sóz ǵana eken. Ony Ádilet mınıstrligine tirketý kerek eken. Osy jumys maǵan júkteldi. Aıańdap Ádilet mınıstrligine keldim. Ondaǵylar qolyma Qaýymdastyqty quryp, tirkeýden ótkizý úshin kerek qujattardyń tizimin ustatty. Basty qujattar – Quryltaıdyń Qaýymdastyq qurý jónindegi hattamasy, 15 adamnan turatyn quryltaıshy top jáne Quryltaı bekitken Jarǵy qajet eken. Qolymda bulardyń biri de joq. Endi ne isteý kerek?
Sóıtip júrgende Qazaq radıosy «Quryltaı jınalysty úntaspaǵa jazyp aldy» degen habar estidim. Úntaspany taýyp alyp, aıtylǵan sózderdi qaǵazǵa túsirip, hattama jasadym. Sońyna hatshy retinde ózim qol qoıdym. Taǵy bir zańgerge jalynyp júrip Jarǵy daıyndattym. Yntaly top máselesin rettedim. Qysqasy, 1992 jyldyń qarasha aıynda Ádilet mınıstrliginen Qaýymdastyqtyń tirkelgeni týraly kýálikti alyp Qalekeńe keldim. Jaryqtyq kýálikti kórdi de: «О́te jaqsy! Sen budan bylaı jańadan qurylǵan Qaýymdastyq tóraǵasynyń orynbasary bolasyń», dedi. Sonymen Qaýymdastyqty aıaǵynan turǵyzyp, qatarǵa qosý júgi meniń moınyma júkteldi. Jazýshylyǵym jaıyna qaldy.
– Qaýymdastyqtyń qatardaǵy orynbasary retinde jumysty neden bastadyńyz?
– Mamandyǵym jazýshy-jýrnalıst bolǵandyqtan Qaýymdastyqtyń maqsaty men mindetin qoǵamǵa nasıhattaýdan bastadym. Gazetterge sonyń ishinde «Egemen Qazaqstan» basylymyna úzdiksiz maqala jazdym. Atap aıtsam, shetel qazaqtary jáne kóshi-qon týraly «Qazynaly kóshtiń qadirin bileıik» (24.04.1993), «Qabyldanǵan zań qaıda qaldy?» (28.11.1998), «Oralmandardy ornalastyrýdaǵy oralymsyzdyqtar» (25.01.2005), t.b. barlyǵy 37 maqala jarııalappyn. Aǵa gazette kóterilgen keıbir másele Úkimet tarapynan qoldaý taýyp, «Qazaqstan» qoǵamyn Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyna qosý týraly sheshim qabyldandy. Qoǵamnyń Zenkov kóshesindegi shaǵyn keńsesi men birneshe qyzmetkeri Qaýymdastyq qaramaǵyna ótti. Odan keıin 90-jyldary «Qazaqstan» telearnasynda jyldan astam «Qaýymdastyq» deıtin habar júrgizdim.
– Basylym betterinde jaryq kórgen jazbalaryńyz nátıje berdi me?
–Jazǵan dúnıelerim joǵary jaqqa jetip, nátıjeli boldy. «Egemen Qazaqstan» gazetine jaryq kórgen «Alystaǵy aǵaıyn qaıda oqıdy?» degen maqalamnyń arqasynda Qarataý qalasynda sheteldegi qazaq balalaryna arnalǵan 40 oryndyq daıyndyq bólimi ashyldy. Ýaqyt óte kele 1996 jyly «Sheteldegi otandastardy qoldaý memlekettik baǵdarlamasy» qabyldandy. Syrttaǵy qazaq balalary etnostyq otany Qazaqstandaǵy lagerlerge kelip tynyǵýy da tuńǵysh ret uıymdastyryldy.
– Qaýymdastyq shettegi qazaqtarmen rýhanı baılanys ornatý arqyly halyqaralyq kóshi-qon máselesinen de qalys qalmaǵany belgili. Bıyl uly kóshke 35 jyl tolyp otyr. Osy týraly ne aıtasyz?
Birinshiden, Qazaqstan kóshi-qon saıasaty – Táýelsizdiktiń jemisi. Sondyqtan bul qozǵalys kezeń-kezeńnen turady. Tarıhqa kelsek, uly kóshtiń aýyrlyǵyn kótergen mekeme – Eńbek mınıstrligine qarasty Ǵazız Esmuqanov bastaǵan Kóshi-qon departamenti jáne onyń qyzmetkerleri: Pamır Kamalıev, Muhıt Izbanov, Marat Toqsanbaevtar. Odan keıin kóshi-qonǵa janashyrlyq tanytqan adam – Ishki ister mınıstrligi Pasport jáne vıza jumystary bas basqarmasynyń bastyǵy О́mirbaı Musaev.
Alǵashqy kóshti elimiz táýelsizdigin jarııalamaı turǵan 1991 jyldyń naýryz aıynda Mońǵolııa qazaqtary bastady. Osy jyldyń kúzinde kósh qarqyn alyp, Baı-О́lke áýejaıyna kúnine alty-jeti ushaq qonyp, qazaqtardy О́skemenge tasydy.
Kelesi 1992 jyly О́zbekstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan qazaqtarynyń júgin tıegen kólikter shekaradan aǵyldy. 1993 jyldyń qarasha aıynda soǵys júrip jatqan Tájikstannan bir poıyz qazaq Ońtústik Qazaqstan jáne Jambyl oblystaryna ákelindi. Budan keıin eki poıyz Irandaǵy qazaqtarǵa attanyp, Túrikmenstan – Iran shekarasynan bir jarym myń adamdy Ońtústik Qazaqstan oblysyna jetkizdi. Poıyzǵa syımaǵan ırandyq aǵaıyndar arnaıy kememen Kaspıı teńizi arqyly Aqtaýǵa bet aldy. Budan keıin Saýd Arabııasy, Aýǵanstan, Túrkııa qazaqtaryna arnaıy ushaqtar jiberildi.
Qaldarbek Naımanbaev bastaǵan Dúnıejúzi qazaqtar qaýymdastyǵy qyzmetkerleri shetelderge jıi shyǵyp, ondaǵy aǵaıyndarǵa atajurtqa oralýdyń jón-jobasyn kórsetip, keletin otbasylardyń tizimin jasap, kóshi-qon mekemelerine ótkizip turdyq. Áli esimde 1993 jyly Qaýymdastyqqa Túrkııaǵa Aýǵanstannan aýyp kelgen qazaqtar qıyndyqqa ushyrap, atajurtqa jete almaı otyr degen tótenshe habar tústi. Osyǵan oraı, Ystanbulǵa ushyp baryp 300-den astam qazaq otbasyn, bir myńdaı adamdy tizimge alyp, ony respýblıkalyq Kóshi-qon departamentine ákelip tapsyrdym. Arada kóp ýaqyt ótpeı Ystanbulǵa arnaıy ushaq jiberilip, tizimdegi otbasylar Qyzylordaǵa jetkizildi.
Osyndaı jan-jaqty jumys nátıjesinde shetel qazaqtary atajurtqa aǵylyp kelip, jyl saıynǵy kóshi-qon kvotasy alǵashqy kezde 20 myń otbasyna ıaǵnı 100 myń adamǵa deıin jetti. Keıin bul kórsetkish 30-40 myń adam tóńireginde boldy. Bul aǵaıyndar eshqandaı qıyndyq kórmeı, áýre-sarsańǵa túspeı, birden azamattyq alyp, sátimen ornalasty.
Joǵarydaǵydaı qamqorlyqtyń nátıjesinde atajurtqa bir jarym mıllıonnan astam qandasymyz oralyp, el halqynyń búgingideı 21 mıllıonǵa jaqyndaýyna qomaqty úles qosty. Qandastar kóshi áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı dárejemizdiń ósip-órkendeýine de úlken kómegin tıgizdi. Mádenıetimiz, ádebıetimiz ben ónerimiz kóptegen daryndy tulǵamen tolyqty. Oralmandardyń bári qazaq tilinde sóıleıdi, munyń ózi ana tilimizdiń jaǵdaıynyń jaqsarýyna barynsha yqpal etti.
О́kinishke qaraı, 2010 jyldardan bastap qandastar kóshi azaıa bastady. Qazir qandastar kóshine bólinetin kvota jylyna eki-úsh myń adam tóńireginde ǵana. Burynǵydaı shetelderge baryp, uıymdastyryp ákelý múldem toqtady. Qazir qandastar atajurtqa óz kúshimen oralyp jatyr. Biz qalaı degende de bul baǵyttaǵy jumysty úzbeýimiz kerek.
Keıingi ýaqytta qandastarǵa qazaq tilinen emtıhan tapsyrý kerek degen erejesi shyǵypty. Biz shettegi qazaq ana tilinde oqymaǵanyn eskerýimiz kerek. Sol erejeni oılap tapqan mekemelerdegi qazaqtardan qazaq tilinen emtıhan alsa, birazynyń aıaǵy aspannan keletini anyq. Osyndaı jaǵdaıda shekaradan jańa ǵana attaǵan qandastyń til emtıhany emes, atajurtqa degen nıeti mańyzdy.
– Sizder qurǵan Dúnıejúzi qazaqtar qaýymdastyǵy áli bar. Osymen qanattas Syrtqy ister mınıstrligi janynan «Otandastar qory» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy jumys istep tur. Osylardyń jumysy ózara úılesken be?
– Sońǵy besinshi Quryltaıda Qaýymdastyqtyń janynan «Otandastar qoryn» qurý týraly sheshim qabyldanǵan. Quryltaı májilisin júrgizýshiler bul uıym Qaýymdastyqpen birlesip sheteldegi aǵaıyndarmen baılanysty burynǵydan da nyǵaıtyp, olardyń kóship kelýin kóbeıtýge úles qosady degeni esimde. «Otandastar qoryna» memleketten qomaqty qarjy bólinedi. Qor memleket qoldaýyn durys paıdalanyp, shetel qazaqtarymen baılanysty jaqsartyp, qandastar kóshin kóbeıtýge kúsh salady dep josparlanǵan. Sondyqtan bul qordyń bergen ýádesiniń údesinen shyǵýyn tileımiz.
Al Qaýymdastyqqa kelsek, qyzmetkerleri aıynda, jylynda on shaqty adamnyń basyn qosyp, bir jınalys ótkizip, soǵan rıza kóńilmen sýretterin áleýmettik jelige jarııalap qoıady. Basqa tótenshe jumysy baıqalmaıdy. Osydan tórt-bes jyl buryn Qaýymdastyq qandastarǵa arnap keremet jaqsy úıler salyp jatyr degen jaqsy habar jeldeı esip taraǵan. Biraq onyń nátıjesin áli kóre almaı otyrmyz.
Sózimdi túıindep aıtsam, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev keıingi jyldary qandastar kóshin kóbeıtý máselesin birneshe ret kún tártibine qoıyp, naqty tapsyrmalar berdi. Bul máselege tikeleı qatysy bar Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Ishki ister, Syrtqy ister mınıstrlikteri men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy jáne «Otandastary qory» birlese otyryp, Prezıdent tapsyrmasyn buljytpaı oryndaýǵa kirisse, aldaǵy ýaqytta bári retteletini anyq. Qandastarǵa qamqorlyq eldik ustanym bola beretinine senemin.
Áńgimelesken –
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»