Erteden Jetiqara degen atpen belgili, baspa betinde osylaı jazylyp ta kele jatqan jer ataýynyń táýelsizdik jyldary aıaq astynan «Jitiqara» bolyp ózgertile salǵany jón-jobasyz, tipti el, jer tarıhyna qııanat ekenin baıandaǵaly otyrmyz.
Jer ataýyn burmalaýshylardyń pikirinshe, «Eskide elge qadirli bir aqsaqal: «Áı, durystap qara!», «Jiti qara» depti. Sol sóz halyq sanasyna sonshalyqty sińip, jer ataýyna aınalyp ketken-mys. Tipti aqylǵa syımaıdy. Onyń ústine, «Jiti» ústeý sóz ǵoı, qımyldyń synyn bildiredi. Jer ataýlarynyń jasalý tarıhynda ústeý sóz atymen joq, múlde kezdespeıdi. Jer-sý ataýy kóbine-kóp san esim men zat esimniń (Jetisaı, Jetisý, Jetibaı, Úshtóbe, Úsharal), syn esim men zat esimniń (Meńdiqara, Qarameńdi) tirkesinen jasalady. Atjarǵan, Qalmaqqyrylǵan, Túıesoıǵan tárizdi meken ataýlarynyń quramyndaǵy etistiktiń ózi esimshe jurnaǵy arqyly ataý mánge ıe bolyp ketken.
Al ústeý sóz ben buıryq raıdaǵy etistikten jasalǵan «Jiti qara!» tirkesin bútindeı bir óńirge, aýdanǵa telý múlde aqylǵa qonbaıdy. «Jiti qara!» dep kimge buıyryp turmyz? Taýǵa ma, elge me? Qaıda qaraýymyz kerek? Kim túsindiredi?...
«Jitiqaranyń avtorlary bylaı deıdi: «Ol kezdegi jaýgershilik zamanda tóbeniń basyna shyqqan adam 40–50 shaqyrymǵa deıin anyq kóre alatyn bolǵan. Kúzetke barǵandar taý tóbesinen oryn alatyn. Aqsaqaldar olarǵa «Alysqa jiti qarańdar» deıdi eken».
Men – osy Jaıylma, Jitiqara óńiriniń tól týmasymyn. Halqymmen birge ómir keship kele jatqanyma bir ǵasyrdan asyp barady. «Taýdyń tóbesine shyqtym degen bir jandy estimedim. Taýdyń bıiktigi jarty shaqyrymǵa jýyq. Sonda jańaǵy «taýdyń tóbesinen oryn alǵan kúzetshiler» habardy qalaı jetkizedi? Taýdyń basyna atpen shyǵa almaıdy, daýsyń jetpeıdi. Al qalyń jaýdy kórgen eken. Taý basynan tyrbanyp jerge túskenshe, jańaǵy jaý eldi shaýyp ta ketpeı me?
Iаǵnı «Jitiqara» – esh qısynǵa kelmeıtin ataý! Onyń ústine, eldiń tilge júırik aqyldy aqsaqaly «Alysqa jiti qara!» dep anaıy sóılemes edi. Jaıdary jatyq qazaqy tilmen «Jan-jaqtaryńa jete kóz salyp otyryńdar, saq bolyńdar» demes pe edi? Sondyqtan moınymda qaryz bolyp ketpesin, júzden asyp otyrǵan shaǵymda osy máselege jaýapty azamattardan meniń týǵan jerimniń tarıhı ataýyn qalpyna keltirip, Jetiqara degen durys ataýyn ornyqtyryp berýdi suraımyn.
Qasymhan Aldabergenov,
soǵys ardageri
Qostanaı oblysy