Dron dáýiriniń dıdary

Ushqyshsyz ushý ap­parattary urys­ dalasynda birneshe on­jyl­dyqtan beri qoldanyla­dy. Túrli sıpattaǵy min­det­terdi múltiksiz oryndaıtyn bul qurylǵylar búginde álem elderiniń armııasynda qarý-jaraq arsenalyn tolyqty­ryp tur. Bastapqyda kópshi­ligi ony nashar qarýlanǵan toptarǵa qarsy operasııalarǵa ǵana qolaıly kórdi. Keıingi 10–15 jyl bederinde áýelde Sı­rııa men Qarabaqtaǵy shıe­lenisterden bastap, Ýkraına, Taıaý Shyǵystaǵy shaıqastardyń barlyǵynda zamanaýı áskerı drondar óz kúshin dáleldedi.

Sebebi ushqyshsyz apparat­tardyń quny arzan ári adam shy­ǵynyn azaıtyp, opera­sııa­ny barynsha qaýipsiz etedi. Sonymen qatar naqty ýaqyt rejiminde qashyqtan baqylaý múmkindigi bar. Zamanaýı qu­rylǵylar tek qorǵanýmen emes, qajet bolǵan jaǵdaıda kı­bershabýyl júrgizýmen de aınalysady. Qarsylastyń jú­ıelerin buǵattap, derekterdi joıý syndy birqatar áreketti áp-sátte iske asyrady. Onyń ústine qanatty qyraǵylardyń tehnıkalyq múmkindikteri de kún sanap jetildirilip, barynsha senimdi, fýnksıonaldy ári joıqyn qarýǵa aınalyp keledi.

Qazaqstan Qarýly kúshteri de bul baǵyttaǵy úderisten tys qalǵan joq. Ahýaldy jiti baqylaǵan elimiz ushqyshsyz ushý apparattarynyń qarqy­ny men qarymyna jıi saraptama jasap otyrady. Qazirgi tańda áskerı sapta reseılik Orlan-10, qytaılyq Wing Loong, ızraıldik Skylark, AQSh-tyń RQ-11 Raven jáne túrkııalyq Anka syndy apparattar bar. Sonymen qatar otandyq úlgidegi drondar da qurastyrylady. Olar ishki qajettiliktiń basym bóligin qamtamasyz etip otyr.

– Bul tehnologııalar ártúr­li tapsyrmalardy oryndaı­dy, sonyń ishinde júk jetkizý, jaralylardy izdeý, evakýa­sııalaý, tabıǵı jáne tehno­gendik sıpattaǵy tótenshe jaǵ­daılardyń saldaryn joıýǵa kómektesedi. Ushqyshsyz júıe­ler Qarýly kúshterde aýqymdy mindetterdi atqarady. Atap aıtqanda, olarǵa memleket­tik shekarany kúzetý, soqqy berý operasııalary, sondaı-aq radıoelektrondyq kúres, radıasııalyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qorǵanys, eko­logııalyq qaýipsizdik pen baılanysty qamtamasyz etý sekil­di túrli qyzmetter júktelgen. Bir ushqyshsyz qurylǵyny qu­rastyrýǵa ketetin ýaqyt onyń túrine jáne mamannyń daıarlyq deńgeıine baılanys­ty ózgeredi. Kánigi operator úshin kvadrokopter tıpindegi drondy jınaýdyń standartty ýaqyty shamamen 3–6 saǵatty quraıdy, al jańadan bastaǵandar úshin bul úderis 1–2 táýlikke deıin sozylýy múmkin. Quras­tyrylǵandary ártúrli manevrler, aýa raıynyń qubyl­maly jaǵdaıynda, kún­diz-túni synaqtan ótedi, – dedi Qarýly kúshter Bas shta­bynyń Ushqyshsyz avıa­sııa­lyq júıelerin damytý jáne qoldaný departamenti bas­ty­ǵynyń orynbasary, polkovnık Ámir Qasenov.

Demek, sıfrlyq qaqtyǵys­tarda jedel áreket etý, jaýdyń taktıkasyn aldyn ala boljaý, kıber jáne gıbrıd soǵystarǵa daıyn bolý úshin tehnologııadan bólek, operatorlar da myqty bolýy qajet. Bul baǵytta áskerı qyzmetshilerdi oqytý Qorǵanys mınıstrligine qarasty joǵary oqý oryndary men kolledj bazasynda júzege asyrylady.

Odan bólek, el armııasynda dron operatorlary ártúrli ásker túrlerinde, sonyń ishinde Áskerı-teńiz kúshterinde de da­ıyndalady. Mańǵystaýǵa sapar barysynda osy mamandardyń áleýetin baqylaǵan edik.

Áskerı-teńiz kúshteri bas qolbasshy­sy basqarmasy bas shtabynyń robottan­dyrylǵan júıelerdi qoldaný jónin­degi aǵa ofıseri podpolkovnık Grıgorıı Se­lıvanovtyń aıtýynsha, merzimdi qyz­met­tegi sarbazdardy oqytý barysynda ush­qyshsyz júıelerdi basqarýdyń bastapqy daǵdylary úıretilip, zamanaýı qarý túrleri týraly jalpy túsinik beriledi.

– Arnaıy jattyǵý kezinde drondy basqarý, ony qaýipsiz ushyrý men qondyrý, kamera arqyly jerdi baqylaý, alynǵan aqparatty taldaý úı­retile­di. Búginde aldyńǵy shep­tegi eń keń taralǵan zama­naýı apparattardyń biri – FPV-drondar. Olarǵa orna­tyl­ǵan kamera beıneni naq­ty ýaqyt rejiminde opera­tor­dyń kózildirigine nemese ekranyna jetkizip, ony dron­men birge «ushyp kele jat­qandaı» áserge bóleıdi. Osy ereksheligine baılanysty FPV (First person view) «birinshi tulǵa kózimen kórý» dep atalady. Bul qanatty tehnıkanyń basty artyqshylyǵy – qol­jetimdiligi men basqarýdyń qarapaıymdylyǵy. Sonyń áse­rinen operatorlardy qysqa merzimde daıarlaýǵa bolady. Ásirese jastar tez beıimdeledi. Kún saıyn 3–4 saǵat jattyǵý jasaǵan adam birneshe apta ishin­de ony erkin meńgerip shyǵady, – dedi G.Selıvanov.

Bizge kórsetilgen oqý synyptarynda operatorlar tek sımýlıator arqyly emes, shaǵyn oqý drondarynyń kómegimen de mashyqtanady. Munda áskerı qyzmet­shiler basqarý pýltin qolǵa alyp, VR-kózildirikke uqsas qurylǵyny taǵady da, ushqyshsyz tehnıkany kórshi bólmede arnaıy qoıylǵan jasandy kedergiler arasynan dál ári sheber júrgizýge tyrysady.

Jalpy, FPV-drondar 7–10 sha­qyrym qashyqtyqqa deıin usha alady. Arnaıy antenna arqyly qashyqtyǵyn 15 shaqyrymǵa deıin arttyrýǵa bolady. Bir jaqsysy, bul zamanaýı apparatty bir ret nemese qaıta-qaıta qoldanýǵa da bolady. Ol úshin dronǵa tek júk tastaý júıesi ornatylady.

– Eger jeke nysanaǵa ba­ǵyttalsa, oǵan jaqyndap, granata tastaǵan tıimdi. Al brondy tehnıka ne okoptar bolsa, onda kamıkadze (nysanaǵa jetkende ózin-ózi jaryp jiberetin bir rettik ushqyshsyz apparattar) retinde qoldanǵan durys. FPV-dronnyń kólemine qa­raı ony qol granatasymen de, tankige qarsy granatometiniń oǵymen de jabdyqtaýǵa bolady, – dedi aǵa ofıser.

Osylaısha, nysanaǵa dál baǵyttalǵan jalǵyz dronnyń ózi qarsylastyń bir top áskerı qyzmetshisin, avtokóligin nemese tankin joıýǵa qabiletti. Barlyǵy operatordyń kási­bı­ligine baılanysty, al bul sheber­lik arnaıy oqý synyptarynda shyńdalady. Alańda osy salaǵa endi qadam basqan jas operatorlardyń birimen tildestik.

– Byltyr naýryzda ásker­ge shaqyryldym. Boryshymdy ótegen soń, osy baǵytta qyz­metimdi kelisimshart negizinde jalǵastyrýǵa bel býdym. Qa­zir ushqyshsyz apparattardy basqarýdyń teorııasyn meń­gerip jatyrmyn, praktıkada da baıqap kórdim. Tehnıkaǵa jaqyn bolǵan soń ba, úırený qıynǵa soqpady. Degenmen drondy basqarý – dáldik pen jedel sheshim qabyldaýdy talap etetin úlken jaýapkershilik. Osyndaı daıyndyq meni qa­zir­gi zamanǵy urys jaǵdaıyna múmkindik beredi, – dedi Áset Jaqsyǵalıev.

Ushqyshsyz apparattar avıa­sııada da belsendi qolda­ny­lady. Máselen, Aqtaýdaǵy avıabazada bizge qytaılyq Wing Loong-1 drony tanystyryldy. Bul qanatty qyraǵy 6 shaqyrymǵa deıin bıikke kóteri­lip, sol jerden bir táý­likke jýyq barlaý júrgize alady. Sonymen qatar alys qashyqtyqqa ushyp, bomba, zymyrandarmen jerústi nysandaryna soqqy berýge qabilet­ti. Ushqyshsyz apparatty operator basqarady, ol dronnan 200 shaqyrymǵa deıingi qa­shyqtyqta ornalasýy múmkin.

Búginde armııamyz zaman talabyna saı transformasııalaný kezeńinen ótip jatyr. Elimizdiń oqý-jattyǵý polıgondarynda shyńdalǵan, tehnologııa tilin meńgergen jas operatorlar men aspanda sap túzegen sıfrlyq quraldarymyz aıbyndy Qarýly kúshterimiz­diń berik qalqany desek, artyq aıtqandyq emes.