Áıgili aktrısa Faına Ranevskaıa bir sózinde: «Men bárinen de adamnyń boıyndaǵy talantty jaqsy kóremin. Biraq darynsyzdar da jetip artylady. Men «oınaý» degen sózdi túsinbeımin, tipti moıyndamaımyn da. Balalar oınasyn, mýzykanttar oınasyn. Al akter sahnada ǵumyr keshýi kerek» degen edi. Bul – akterlik ónerge qoıylǵan eń qatal ári eń ádil talaptardyń biri. Osy sózdi búgingi sahnamen salystyra qarasaq, másele talanttyń bar-joǵynda emes, sol talanttyń qandaı tereńdikke jetip jatqanynda ekeni anyq baıqalady.
Árıne, qazirgi sahnada talant joq deý – ádiletsiz. Talant bar, tehnıka bar, mektep bar. Biraq Ranevskaıa aıtqan «ǵumyr keshý» joqtyń qasy. Sebebi ǵumyr keshý – róldi meńgerý emes, sol róldiń ishinde tirshilik etý, onyń tynysymen tynystaý, onyń únsizdigimen sóıleı alý. Bul – syrtqy áreketten buryn ishki shyndyqty talap etetin deńgeı. Al búgingi akter kóbine sol ishki shyndyqqa jetpeı jatyp, onyń syrtqy kórinisin usynýǵa asyǵady.
Kezinde Nurmuhan Jantórın, Ánýar Moldabekov, Ydyrys Noǵaıbaev syndy sahna sańlaqtary biraýyz sózsiz-aq kórermendi tereń oıdyń ırimine tartyp áketetin. Nege? Sebebi olardyń qupııasy – árekette emes, tereńdikte, sózde emes, únsizdikte edi. Olar paýzany «bos keńistik» retinde emes, ishki ómirdiń eń shoǵyrlanǵan sáti retinde sezindi. Sol sebepti olardyń sahnadaǵy árbir kidirisi kórermen úshin tolǵanysqa aınalatyn.
Al búgingi akter sol únsizdikten qorqatyndaı. Ol paýzany toltyra almaıdy, sondyqtan ony sózben, qozǵalyspen, syrtqy ásermen jabýǵa tyrysady. Mysaly, ashý-yza sahnasynda daýys kóterý, jylaý sahnasynda kóz jasyn kúsheıtý – jıi qoldanylatyn tásilder. Biraq bul kórermenge áser etýdiń eń ońaı joly ǵana. Shyn máninde, keıipkerdiń ashýy onyń aıqaıynda emes, ishki tunshyǵýynda, al qaıǵysy kóz jasynda emes, únsiz kúızelisinde jatýy múmkin. Osyndaı názik aıyrmashylyqtardy ıgermegen kezde, sahnada ómir emes, tek emosııanyń syrtqy kórinisi ǵana qalady. Mysal retinde qazirgi qoıylymdardaǵy klassıkalyq keıipkerlerdi alýǵa bolady. Máselen, Gamlet beınesin oınaǵan jas akterlerdiń birqatary onyń fılosofııalyq tereńdiginen góri, tragedııalyq pafosyna kóbirek mán beredi. Olar Gamlettiń kúmánin aıqaımen, kúızelisin syrtqy qımylmen jetkizgisi keledi. Al shyn máninde, Gamlettiń eń úlken dramasy – onyń ishki únsizdiginde, sheshimsizdiginde, oı men árekettiń arasyndaǵy qaıshylyǵynda. Osyny sezine almaǵan akter keıipkerdiń tek «syrtyn» ǵana oınaıdy. Nemese Abaı obrazyn sahnaǵa shyǵarý tájirıbesine nazar aýdaraıyq. Keıbir qoıylymdarda Abaıdy tek dana, sabyrly, bıik tulǵa retinde kórsetýge umtylys bar. Biraq onyń ishki dramasy, jalǵyzdyǵy, qoǵammen qaıshylyǵy tolyq ashylmaı qalady. Sonyń saldarynan obraz birjaqty, «ıdeal» beınege aınalyp ketedi. Al shyn Abaı – tiri adam, kúrdeli tulǵa, ishki tartysy mol keıipker. Ony «ǵumyr keshý» úshin akter de sol kúrdelilikti óz janynan ótkizýi kerek.
Demek, Ranevskaıanyń «akter sahnada ǵumyr keshýi kerek» degeni – tek poetıkalyq teńeý emes, naqty kásibı talap. Ǵumyr keshý – ár sátti shynaıy ótkizý, ár paýzany maǵynamen toltyrý, ár áreketti ishki sebeppen negizdeý. Eger akter osy talapqa jaqyndaı alsa, kórermen onyń oıynyn emes, ómirin kóredi. Sol sekildi Ranevskaıanyń taǵy da «balalar oınasyn, mýzykanttar oınasyn» deýi beker emes. О́ıtkeni «oınaý» – sharttylyq, al akterlik – sharttylyqty joıý óneri. Sahnadaǵy shynaıylyq kórermenge «bul – oıyn» degendi umyttyrýy kerek. Eger kórermen akterdi kórse – óner jeńilgeni, al keıipkerdi kórse – óner jeńgeni. Búgingi sahnada osy shekara jıi buzylady: biz keıipkerden buryn akterdi baıqap qoıamyz.
Bul jaǵdaıdyń sebebi kóp. Búgingi ýaqyttyń qarqyny akterdi de asyqtyrady. Tereńdikke ýaqyt kerek, al búgingi sahna kóbine áserdiń jyldamdyǵyn talap etedi. Kórermendi birden baýraý, birden kúldirý, birden jylatý – basty maqsatqa aınalyp barady. Mundaı jaǵdaıda baıaý ashylatyn, ishki dramatızmge qurylǵan obrazdarǵa oryn tarylyp qalady. Sonyń saldarynan akter de jeńil tásilderge beıimdeledi.
Qazirgi akter únemi qozǵalysta, únemi aqparat ishinde. Al tereńdik tynyshtyqta týady. Uzaq oılaný, baqylaý, únsiz qalý – shyǵarmashylyqtyń negizgi sharttary. Mysaly, aty ańyzǵa aınalǵan akterler bir ǵana sahnany uzaq ýaqyt boıy «ishinen ótkizip», onyń árbir psıhologııalyq nıýansyn zerttegen. Búgingi qarqynda mundaı sabyr sırek kezdesedi. Sonyń saldarynan obraz tez jasalady, biraq tez umytylady.
Rejısserlik úderister de bul úrdiske áser etpeı qoımaıdy. Qazirgi teatrda forma, vızýal, dınamıka aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, akterlik psıhologııa ekinshi orynǵa yǵysyp barady. Árıne, forma – mańyzdy. Biraq forma mazmundy almastyrmaýǵa tıis. Eger sahnada ádemi sheshimder kóp bolyp, biraq tiri adam joq bolsa, ondaı spektakl kórkem kóringenimen, kórermenniń jadynda qalmaıdy. О́ıtkeni teatr – adam týraly óner. Sondyqtan onyń ózeginde árqashan tiri adam turýǵa tıis. Eger akter sol adamdy óz boıynan ótkizip, sahnaǵa alyp shyǵa alsa, kórermen ony sezedi. Al eger ol tek obrazdyń syrtqy pishinin usynsa, kórermen ony kóredi, biraq senbeıdi. Senim joq jerde – óner joq. Qazaq sahnasy bir kezderi dál osy senimge qurylǵan edi. Ol aıqaımen emes, ishki dirilmen, ásermen emes, áserden keıingi oımen qundy bolatyn. Sol dástúrdi qaıta jańǵyrtý – búgingi akterdiń qolynda. Ol úshin eń aldymen «oınaýdan» bas tartyp, «ómir súrýge» táýekel etý kerek. О́ıtkeni Ranevskaıa aıtqan shyndyq ózgermeıdi: sahna – oıyn alańy emes, adam janynyń ómir súretin keńistigi.