Elimizdiń bank sektorynda keıingi jyldary alǵash ret tabys tómendeý úrdisi baıqaldy. Ulttyq bank jarııalaǵan derekterge sáıkes, bıyl qańtarda bank júıesiniń jıyntyq taza paıdasy 13%-ǵa azaıyp, 198,5 mlrd teńgeni qurady. Mundaı jaǵdaı keıingi 6 jylda alǵash ret tirkelip otyr. Osydan keıin halyq «Bankterdiń tabysy azaısa, nesıe paıyzy óse me?» dep alańdaı bastady.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqtyń aıtýynsha, bank tabysynyń tómendeýi nesıe paıyzynyń mindetti túrde ósetinin bildirmeıdi. Biraq belgili bir táýekel bar. Sebebi bank – kommersııalyq uıym, onyń negizgi tabys kózi nesıeden alynatyn paıyzdyq marja.
«Jalpy, bankterdiń tabysy azaıǵan jaǵdaıda nesıeler mindetti túrde qymbattaıdy dep aıtý durys emes. Biraq mundaı táýekel bar. Eger banktiń tabysy tómendese, ol qarjylyq turaqtylyǵyn saqtaý úshin birneshe shara qoldanýy múmkin. Mysaly, nesıe paıyzdaryn kóterip, komıssııalyq tólemderdi arttyryp nemese táýekeli joǵary klıentterge nesıe berýdi shekteýi yqtımal. Biraq paıyzdyq mólsherlemege tek banktiń tabysy ǵana áser etpeıdi. Munda naryqtaǵy báseke, ınflıasııa deńgeıi, eldegi bazalyq mólsherleme sııaqty makroekonomıkalyq faktorlar da úlken ról atqarady. Sondyqtan bankterdiń tabysy azaıǵanymen, eger naryqta báseke joǵary bolsa, qarjy uıymdary paıyzdyq mólsherlemeni kúrt kótere almaıdy», deıdi ekonomıst.
Sarapshy taǵy bir mańyzdy máselege toqtaldy. Keıingi ýaqytta bankterge korporatıvtik tabys salyǵyn 25%-ǵa deıin kóterý týraly sheshim qabyldandy. Osy ózgeris bankterdiń taza tabysyna áser etedi. Al bul óz kezeginde bızneske beriletin nesıelerdiń qunyna janama yqpal etýi múmkin. Salyq júktemesiniń artýy bankterdiń paıdasyn azaıtady. Al tabys tómendegen jaǵdaıda qarjy uıymdarynyń kapıtal jınaý múmkindigi de qysqarady. Mundaı jaǵdaıda keıbir bankter marjasyn saqtaý maqsatynda paıyzdyq mólsherlemeni azdap kóterýi nemese qosymsha komıssııalar engizýi múmkin. Degenmen bul birden baıqala qoımaıdy. Sebebi bankter sheshim qabyldaǵanda naryqtaǵy jaǵdaıdy, klıentterdiń tólem qabiletin ári memlekettik retteý saıasatyn eskeredi.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Qazir nesıeniń qymbattaýyna eń úlken áser etetin faktor – salyq emes, táýekel deńgeıi. Eger ekonomıkada turaqsyzdyq baıqalsa, kásiporyndardyń tabysy qubylmaly bolsa nemese qaıtarylmaıtyn nesıelerdiń úlesi ósse, bankter táýekeldi óteý úshin paıyzdyq mólsherlemeni kóteredi. Sebebi nesıe paıyzy birneshe quramdas bólikten turady. Máselen, bank resýrstarynyń quny, operasııalyq shyǵyndar, paıda marjasy, táýekelge qosylatyn ústeme. Eger táýekel deńgeıi ósse, bank yqtımal shyǵyndardy jabý úshin osy táýekel ústemesin arttyrady. Nátıjesinde, nesıe paıyzy da joǵarylaıdy. Sondyqtan ekonomıkalyq turaqtylyq pen bıznestiń qarjylyq tártibi neǵurlym joǵary bolsa, nesıelerdiń baǵasy da soǵurlym qoljetimdi bolady», deıdi B.Ysqaq.
Sonymen qatar ekonomıst bankterdiń aldaǵy ýaqytta bızneske nesıe berý saıasaty da ózgerýi múmkin ekenin aıtady. Eger ekonomıkadaǵy táýekel deńgeıi ósip, bankterdiń kapıtalyna qysym kúsheıse, nesıe alý talaptary kúsheıedi, kepilzatqa qoıylatyn talaptar artady, keıbir salalarǵa nesıe berý shektelýi múmkin. Ásirese shaǵyn jáne táýekeli joǵary bıznes úshin qarjylandyrý qıyndaı túsýi yqtımal.
Osy másele aıasynda Ulttyq bankke suraq joldadyq. Bas bank jaǵdaıdy jiti baqylap otyrǵanyn málimdedi. Retteýshi organnyń túsindirýinshe, bank sektoryndaǵy tabystyń tómendeýi ózdiginen nesıe mólsherlemesiniń kúrt ósýine alyp keledi deý durys emes.
«Bankter nesıe paıyzyn «oıdan shyǵaryp» qoımaıdy. Oǵan negiz bolatyn birneshe sebep bar. Birinshiden, eldegi jalpy ekonomıkalyq jaǵdaı áser etedi. Mysaly, ınflıasııa joǵary bolsa, paıyz da joǵary bolady. Sebebi aqsha qunsyzdanyp jatyr. Ekinshiden, bank aqshany qaıdan alyp otyr, soǵan qaraıdy. Eger depozıtke adamdarǵa joǵary paıyz tólese, onda sol aqshany nesıege bergende de paıyzdy tómen qoıa almaıdy. Úshinshiden, bank tabys tabýy kerek. Ol – bıznes. Sondyqtan óz paıdasyn (marjasyn) da esepke alady. Tórtinshiden, táýekel bar. Máselen, adam nesıeni qaıtarmaı qalýy múmkin. Osyndaı táýekeldi jabýǵa bank paıyzǵa qosymsha ústeme qosady. Besinshiden, nesıeniń ózi de ártúrli. Biri qysqa merzimge, endi biri uzaq ýaqytqa beriledi. Biri kepilmen, biri kepilsiz. Osyǵan qaraı paıyz da ózgeredi. Altynshydan, adamnyń ózine qaraıdy. Iаǵnı burynǵy kredıt tarıhy qandaı, tabys bar ma, tóleýge qabiletti me – osynyń bári áser etedi. Sońynda taǵy bir mańyzdy nárse bar. Ol – naryqtaǵy báseke. Eger bankter kóp bolsa, klıentke talas bolsa, onda olar paıyzdy qatty kótere almaıdy», dep jaýap berdi bas bank.
Halyqty «Bizde nesıe nege shetelge qaraǵanda qymbat?» degen suraq ta mazalaıdy. Ulttyq banktiń túsindirýinshe, ár eldegi nesıe paıyzyn jaı ǵana salystyra salý durys emes. Sebebi syrt kózge tek san ǵana kóringenimen, onyń artynda tutas ekonomıkalyq jaǵdaı jatyr. Bir elde ınflıasııa tómen, ekonomıka turaqty bolsa, onda nesıe paıyzy da tabıǵı túrde tómen bolady. Al ınflıasııa joǵary elderde aqsha quny tez ózgeretindikten, bankter táýekeldi óteý maqsatynda paıyzdy joǵary qoıady. Sonymen birge ár memlekettiń qarjy naryǵynyń qurylymy da ártúrli. Keı elderde báseke kúshti, bankter klıentke talasady, sondyqtan paıyzdy tómendetýge májbúr. Al keı jerde táýekel deńgeıi joǵary nemese naryq álsiz. Bul da paıyzdyń ósýine áser etedi. Iаǵnı nesıe mólsherlemesi – jaı ǵana sıfr emes, ol eldiń ınflıasııasy, ekonomıkasy, naryqtaǵy básekesi men táýekel deńgeıiniń kórinisi. Sondyqtan halyqaralyq salystyrýda osynyń bárin birge eskerý mańyzdy.
«Nesıe paıyzynyń shekten tys ósip ketpeýi memleket nazarynan tys qalǵan másele emes. Bul baǵytta arnaıy retteý tetikteri qarastyrylǵan. Sonyń negizgisi – jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń (JTSM) shekti deńgeıin belgileý. Bul shek bankterge belgili bir «tóbe» ispetti. Iаǵnı qarjy uıymdary nesıe usynǵanda paıyzdy sheksiz ósire almaıdy. Bul – qaryz alýshyny shamadan tys qarjylyq júktemeden qorǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qural. Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi bul baǵytta birlesip jumys júrgizip keledi. Keıingi jyldary osy shekti mólsherlemeni tómendetý maqsatynda naqty qadamdar jasaldy. Atap aıtqanda, 2024 jyly qabyldanǵan sheshimge sáıkes, JTSM deńgeıi qaıta qaralyp, tómendetildi. Qazir bul kórsetkishti esepteý ádistemesin jetildirý jumystary jalǵasyp jatyr», dep túsindirdi retteýshi organ.
Sondaı-aq halyqaralyq tájirıbe de bul máseleniń aýqymy keń ekenin ańǵartady. Dúnıejúzilik bank pen Halyqaralyq valıýta qorynyń zertteýleri kórsetkendeı, damýshy elderde nesıe paıyzynyń joǵary bolýy – jekelegen sheshimderdiń emes, júıelik faktorlardyń nátıjesi. Mundaı elderde ınflıasııa deńgeıi joǵary, qarjy naryǵynyń tereńdigi jetkiliksiz, al táýekel deńgeıi damyǵan ekonomıkalarǵa qaraǵanda anaǵurlym joǵary. Sondyqtan paıyzdyq mólsherlemeniń de soǵan sáıkes joǵary bolýy – ekonomıkalyq zańdylyq.