Muhtar Áýezov: «Aıtys zamanynda ózge elderde de bolǵan. Parsyda «músháıra», arabtarda «muǵalaqat» degen. Qazaq halqynyń asa bir uly qasıeti sol qynaptan sýyryp alǵan qylyshtaı qolma-qol qıyp aıtatyn aıtqyshtyǵynda, aıtyskerliginde», degen edi. Sýyrypsalma sóz saıysy tapqyrlyqqa, utqyr oı men utymdy ázilge negizdeledi. Mundaıda aqyndar qarsylasyn ǵana emes, qoǵamdaǵy qubylysty da satıra men ıýmordyń súzgisinen ótkizip, kóptiń kókeıindegisin dóp basady.
Eldiń aıtysty aıryqsha yqylaspen tyńdaıtyny da sodan. О́ıtkeni onda astarly oı, ýytty qaljyń, ótkir sóz ben mándi mysqyl bar. «Aýzynda ázili joqtyń, qolynda shoqpary bolady» degen sóz beker aıtylmasa kerek. О́ıtkeni ázildiń kúshi, qaljyńnyń qudireti qarýdan da kúshtirek. Sondyqtan aıtystaǵy ázil-qaljyńdy jeńil, jel sózder dep uqpaǵan jón. Keıde bir aýyz qaǵytpanyń ózi uzaq nasıhat aıta almaıtyn shyndyqty jetkizedi. Sol sebepti aıtystaǵy ıýmor men satıra – qoǵamdy serpiltetin, sanany selt etkizetin qýatty qural.
Ásirese ótirik óleń aıtysy tolyǵymen ázil-qaljyńǵa quralady. Aqyn munda grotesk, gıperbola, ıronııa sııaqty tásilderdi qoldanyp, tyńdaýshyny kúldire otyryp oılandyrady. Aýyz ádebıetindegi Tazsha bala men Aldar kóse týraly ańyz-áńgimelerde satıranyń nebir naqyshtary jatyr. Osy jeli aıtys ónerinde de jalǵasyn tapty. Jón-júıesimen, qısyndy aıtylatyn ótirik qana kórermenge ótimdi. Sondyqtan ótirik aıtysta aıtylatyn shýmaqtardyń astarynda tereń shyndyq, áleýmettik salmaq, satıralyq nysana jatady.
Munyń naqty mysalyn byltyr Astanada ótken komandalyq aıtystaǵy qaraǵandylyq Nurmuhamed Baısúgirdiń shýmaǵynan ańǵarýǵa bolady:
«Áýejaıda káriń menen jasyń bar,
Bizder aıtqan sózge qulaq asyńdar.
Salon ishin dombyraǵa toltyrmaı,
Ańda-sanda adamdy da tasyńdar»
dep aqyn avıakompanııalardyń qyzmetin mysqyldaı otyryp, qoǵamdaǵy naqty bir keleńsizdikti ótkir ájýalaıdy. «Salon ishin dombyraǵa toltyrmaı» degen jol – shyn máninde ásireleý. Biraq osy ásireleý arqyly ulttyq aspapqa degen kózqaras máselesin kóterip otyr. Kelesi shýmaǵynda búı deıdi:
«Elimizde aǵylshyndar órip júr,
Teńgesimen qazaqtyń kún kórip júr.
Anglııada aılyqtary azdaý bop,
Shymkent jaqta qulpynaıdy terip júr»
Munda da ol «ótirik» arqyly shyndyq aıtyp otyr. Nebir bilimdi jastardyń shetelge baryp, qara jumys isteýi – qoǵamdaǵy ózekti másele. Al aqyn ony keri aınaldyryp ıronııalyq tásilmen jetkizedi. Bul – paradoks arqyly berilgen satıra. Tyńdaýshyny kúldirgenimen, astarynda ashy shyndyq jatyr.
Aqyndar halyqtyń janyn jadyratyp, kóńilin kóterý maqsatynda da kúlkiniń kómegine júginedi. Á degennen kórermenniń qoshemetine bólený maqsatynda sálemdesýin kóbine ıýmormen óredi. Máselen, muny «Altyn dombyra» ıegeri Erkebulan Qaınazarovtyń qalyń elge arnaǵan sáleminen baıqaımyz:
«Assalaýmaǵaleıkým, qazaqtarym,
Júrmisiń esen-aman boı qýatyń?
Seniń darqandyǵyńnyń shegi bar ma,
Qonaq kelse, qoradan qoı qýatyn…
Arqanyń qazaqtary, barmysyńdar,
Jumasyna bir jylqy soıdyratyn.
Tirisinen eshteńe taba almasa,
О́lgenin esine alyp toı qylatyn»
Bul shýmaqta aqyn qazaqtyń keńpeıil, darqan minezin ıýmor arqyly sheber jetkizgen. Bastapqy alty jolda eshqandaı ásireleý joq. Bári de ras. Ásirese sońǵy eki jol kúlkini tipti ótkirleı túsedi. Synaý emes, mineý emes. Mundaı ázil aıtystyń kórkemdik qýatyn arttyryp qana qoımaı, halyqtyń óz-ózine syrttaı qarap, kúle bilý mádenıetin de kórsetedi.
Qazirgi aqyndar aıtystyń san alýan ádis-tásilin, sóz saıysyna tán aıla-amalyn erkin meńgergen. Sonyń bir kórinisi – qarsylasynyń syrt kelbetin ázil, qaǵytpa, keıde ájýa arqyly bederlep, satıralyq portret jasaý. Máselen, Muhtar Nııazov qarsylasy Bekarys Shoıbekovtiń beınesin:
«Kádimgi qar aralas jańbyr qusap,
Bekeńniń tur eken-aý qaqap túri.
Alaıda aıaqasty ajal kelse,
Ashtan óler deıdi ǵoı ataqty ury»
dep kekesinmen keskindese, endi bir aıtysta Bekarys Shoıbekov:
«Syrt kózge kóringemen qopal qusap,
Bul Muhań otyryp ap ot alǵysh-aq.
Boıynyń uzyndyǵyn kórmeısiń be,
Kostıými kórinedi shapan qusap»
dep qarsylasynyń bitim-tulǵasyn mysqyl aralas ıýmormen ádemi bederleıdi.
Mundaǵy mazaqtaý dóreki sıpat almaıdy, qaıta tyńdaýshynyń da, qarsylastyń da ezýin tartqyzyp, jarasymdy qaljyń retinde qabyldanady. Osyndaı satıralyq portret jasaý dástúri aıtystyń ár kezeńinde kórinis tapqanymen, HH ǵasyrdyń sońynda bul tásil aıryqsha óris aldy. Sol tustaǵy aıtystarda aqyndar qarsylasynyń beınesin shynaıy da shymshyma ázilmen somdap, kórermenge umytylmas obraz usyna bildi. Máselen, Orazaly Dosbosynov Mels Qosymbaevty bylaı sıpattaǵan edi:
«Aıdalaǵa burasyń ár sózińdi,
Ańqaý eldiń aramza moldasyndaı.
Aramza degenimdi aýyr alma,
Dop-domalaq bolýshy ed ol da osyndaı.
Aman-esen júre ber, aý aǵasy,
Apamnyń qatyq súzgen dorbasyndaı»
Aqyn qazaqy túsiniktegi uǵymdar arqyly kórermendi oıly kúlkige jeteleıdi. Tipti oqyrman sıpattalyp turǵan aqyndy kórmegen kúnniń ózinde, joǵarydaǵy beıneli teńeýlerdi oqyp otyryp-aq ony kóz aldyna keltiredi. Bul – naǵyz aqynnyń sheberligi.
Sóz básekesiniń basty sıpaty – sýyryp salyp jyr quraý ekeni belgili. Túıdek-túıdegimen aǵylǵan sóz nóseri neǵurlym nysanaǵa dóp tıetindeı áserli, júıeli de ýájdi bolsa, aqyn soǵurlym júldeli jeńis sátine jaqyndaı túspek. Bultarýǵa múmkindik bermeıtin utqyr oı, utymdy dálel, ataly sóz ǵana karsylasynyń jeńilgenin ashyq moıyndaýǵa májbúr etedi.
Aıtys – sóz jarysynan buryn, oı jarysy. Ýájdiń dáldigi men sózdiń ótkirligi aqynnyń sheberligin aıqyndaıdy. Búgingi aıtysta da bul dástúr jalǵasyp, aqyndar qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi ázil men satıra arqyly áserli jetkizip keledi. Sondyqtan aıtys – ótkenniń murasy ǵana emes, osy zamannyń da aınasy, halyqtyń oıyn, kóńil kúıin dóp basatyn ómirsheń óner.