Zeınetaqy qoryndaǵy qarajat beıbereket jumsalmaýǵa tıis

Sol sebepti Ulttyq bank zeınetaqy jınaǵyn mer­ziminen buryn alý­ǵa qoıylatyn eń tómengi jetki­liktilik shegin qaıta qarastyryp jatyr. Bul qadam táýekeldi azaı­typ, júıeniń qarjylyq turaq­tylyǵyn nyǵaıtýy qajet. Qazirgi shekter azamattyń qartaıǵan shaq­ta jetkilikti qarajatpen qam­tylýyna tolyq kepil bola ber­meıdi. Sonyń saldarynan zeınet jasynda negizgi qajettilikte­rin óteý qıyndap, turmys deń­geıi tómendeýi múmkin. Osyǵan baılanysty shekti esepteý tási­lin jetildirý qajettigi týyndap otyr.

Qazir bul másele Úkimet, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstrligi, Ulttyq bank, BZJQ, ózge de múddeli qurylymdar­dyń qatysýymen talqylanyp jatyr. Halyqtyń ortadaǵy del­daldarǵa «komıssııa tólep», aqsha­synyń artyq bóligin alyp alýǵa tyrysqany áli umytyla qoıǵan joq. Onyń saldary búkil júıege keri áser etti. Ekono­mıst Oljas Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, áý basta jetkiliktilik shegi óte joǵary boldy. Keıingi tómendetilgen mólsherdi salym­shylardyń shamamen 7–8% paıyzy ǵana paıdalandy.

«Bastapqyda turǵyn úı problemalaryn sheshýge ǵana baǵyt­talýǵa tıis dep boljanǵan edi. Keıin reforma barysynda tizim áldebir toptardyń aralasýymen «ártaraptandyryldy». Onyń keri áserin endi sezip jatyr­myz. Sondyqtan qordaǵy keıin qosylǵan qosymsha «múmkin­dik­terdiń» birazynan arylý kerek. Sheshim der kezinde qabyldan­basa,  zeınetaqy qory qolma-qol aqshaǵa aınaldyrý tásiline aınalady. Bizge reformany sońyna deıin jetkizýden ózge jol joq. BJZQ azamattardy zeınetaqy júıesine qatysýǵa yntalandyratyn áleýmettik ınstıtýt retinde jumys isteýge tıis», deıdi sarapshy.

2024 jylǵy 1 qańtardan bas­tap mekemeler «jumys berýshi­niń mindetti zeınetaqy jarnalaryn» (JMZJ) tóleýge tıis. Naqtylap ótsek, JMZJ 1975 jyldan keıin týǵan azamattar úshin ǵana engizildi. 2040 jylǵa qaraı ortasha tólem 2024 jyldyń baǵasymen alǵanda 8–10 myń teńgeni ǵana quramaq. Sebebi kez kelgen memleket zeınetaqy tólemderine ketetin shyǵyndar men bıýdjet kiristeri arasyn­da­ǵy tepe-teńdikti saqtaýy kerek. Eger saqtalmasa, zeınetaqyny qysqartý, zeınet jasyn kóterý máselesi taǵy da aldymyzdan shyǵady. Munyń da áleýmettik-saıası astary basym.

Buǵan deıin Ulttyq banktiń eks-tóraǵasy Grıgorıı Marchenko BJZQ-dan qarjy alý shartta­ryn qatańdatýdy, atap aıtqan­da, jetkiliktilik shegin 30 mln teń­gege deıin kóterýdi usynǵan edi. Onyń aıtýynsha, 2040 jyl­dardyń basynan azamattarǵa yn­ty­maqty zeınetaqy taǵaıyn­daý toqtatylady. Bul rette bıýd­jetten tólenetin bazalyq zeı­net­aqynyń aǵymdaǵy ósý para­metrleri zeınetkerlerdiń bola­shaqta baqýatty ómir súrýin qam­tamasyz etpeıdi. Bazalyq zeınet­aqy boljamdy ınflıasııaǵa ındekstelgen eń tómengi kúnkóris deńgeıine baılanysty.

«Halyk Finance» basqarma tór­aǵasynyń keńesshisi Murat Temir­hanovtyń aıtýynsha, zeınet­aqy qarajatyn merziminen buryn paıdalaný turǵyndardy qartaı­ǵan­da ómir súrýin qamtamasyz ete almaıtyn zeınetaqymen qaldy­rýy múmkin. Ári bul jyljymaıtyn múlikti satyp alý­ǵa belgilenetin baǵa deńgeıine teris áser etedi. Mysaly, 2025 jyly BJZQ-dan sheship alynǵan qar­jynyń basym bóligi tur­ǵyn úı satyp alýǵa jumsaldy. 2025 jyldyń qorytyndysynda eli­mizde bastapqy turǵyn úı nary­ǵyndaǵy baǵa 15,7%-ǵa ósti (Astanada – 17,4%, Almatyda – 19,8%). Qaıtalama naryqta jyl­jymaıtyn múlik 14,6% (Astana­da – 10,9%, Almatyda – 25,4%) qym­battady. Turǵyn úı baǵasynyń ósýi 2025 jyly ınflıasııanyń negizgi draıverine aınaldy.

Jalpy, bolashaq zeınet­aqy­nyń mólsheri resmı eńbek ótiline, jalaqynyń deńgeıine, zeınetaqy jarnalarynyń turaqtylyǵyna, BJZQ ınvestısııalyq kirisine, 1998 jylǵa deıingi ótiliniń bolýyna (yntymaqty bóligi úshin) baılanysty.

Qarjyger Venera Janalına BJZQ-dan 40 jastaǵy azamat­tyń jetkilikti mólsherden asatyn ­5 mln teńgeni merziminen bu­ryn alýy bolashaq zeınetaqyny 4–7%-dyq tarmaqqa azaıtaty­nyn eskertedi. Mundaı jaǵdaıda salymshy aı saıyn shamamen 40 myń teńge joǵaltady. Azamattardyń uzaqmerzimdi kiristerin qorǵaý úshin jetkiliktilik shegin arttyrý qajet. V.Janalına qolda­nys­taǵy shekterdiń kiristiń 40%-yn almastyrýǵa kepildik bermeıtinin, sondyqtan olardy arttyrý turaqtylyq úshin qajet ekenin atap ótti.

Sarapshynyń aıtýynsha, kon­servatıvti naqty kiristilik 0,4% shamasynda bolsa, zeınetaqy aıyna shamamen 180–185 myń teńgeni quraıdy. Eger jyldyq 2% deńgeıindegi turaqty naqty kiristilikti boljaıtyn bolsaq, onda qorytyndy tólem aıyna 250 myń teńgege jetýi múmkin. Al 40 jastaǵy er adam BJZQ-da jınaqtalǵan 11,72 mln teńgeniń 5 mln teńgesin alyp, shotta 6,72 mln teńge qaldyrsa, salym­nyń ın­­vestısııalyq kiristiligi 30–31%-dan 27%-ǵa deıin tómendeıdi. Aqshalaı mánde bul bolashaq zeınetaqyny shamamen, 0,4% kiristilik kezinde naqty mánde aıyna 20-25 myń teńgege deıin, 40 jasta 5 mln teńgeni merzimi­nen buryn alý bolashaqtaǵy ki­ris­tilik koeffısıentin 4–7%-dyq tarmaqqa azaıtady. Demek BJZQ-daǵy ózgerister qazirgi 40–45 jastaǵy azamattardyń alań­syz qarttyǵyn qamtasyz etýge baǵyttalyp otyr.