О́mirde kez kelgen dúnıeniń sheti men shegi baryn bilemiz. Sol shekaramen ómir súremiz. Tek adamnyń oı-qııaly ǵana sheksiz, shetsiz ǵalamǵa ushady. Adam aıaǵy baspaǵan núktege, qoly tımegen ǵajaıypqa eń aldymen oıy jetedi. Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń Shashýbaıy da («Shashýbaı» áńgimesinen), mine, otbasy, oshaq qasynda qoltyǵyna jastyǵyn qysqan kúıi jaz shyqsa, tam salamyn dep armandap otyr. О́zi temir peshtiń janynda jantaıa jatsa da oısha irgetasy da quıylyp, kirpishi de qalanyp, shatyry da esh áýresiz jabylyp jatyr.
Iá, poshtashy Shashýbaı jańa tamyn on jyldan beri tek oısha salyp keledi. Onyń bul dástúrli talpynysy jylyna bir – qara kúzde tóbeden sý ótip, aınala aǵal-jaǵal tartqanda bastalady. Ádepki ádetine úıdegiler de selt etpeıdi. Shashýbaıdyń asyqpaıtyny sol, keshki shaıdy soraptaı iship, bir jaǵy báıbishesimen aqyldasqandaı keıip tanytyp, eseptep qarasa, bári daıyn, bári ońaı. Qııalynda bári túgendelip tur.
«...Qazyq, fondament... deıdi, tórt jerden qazyq qaqsań, tamnyń orny bolady. Nemene... Sony men áldeǵandaı ǵyp bir jyl buryn qaǵyp qoıýym kerek pe eken?.. Fondament deıdi... Fondament degeniń bes máshıne tas pen bes qap sement. Al endi osy da ýaıym bolyp pa?» deıdi ózi. Tipti on bes myń kesekti de másele qylmaı otyr.
«Men kesegińnen tipti qoryqpadym. On bes myń kesek degenińdi bir ashýlansam, taltaıyp turyp ózim-aq quıyp tastaımyn», deıdi áıeline. Iá, Shashýbaı osy jatysynda tek bir nárseni ýaıym qyldy. Syr men esik-tereze degenniń qat kezi ǵoı. Oılaı-oılaı, kerektini izdep, saıǵa da shapty, qyrǵa da shapty. Qarap jatyp kúıip-pisedi. Sóıtip, ózi biraz isin tyndyrdy. Árıne, oısha. Qııalynda soǵylyp jatqan úıdiń ishi sylanyp, áktelip bolǵan soń shatyryn «izdep» shyr-pyr bolady.
«Osylaı qys boıy sozylyp keletin uzyn-sonar áńgimeniń jaz shyǵa sý sepkendeı basylyp qalatyn ádeti taǵy bar».
Tátti qııalymen jylda tam soǵyp bastap jatatyn Shashýbaı shyn iske qalaı bekindi? Ne áser etti? Osy tusta qazaqty ornynan turǵyzatyn, árıne, eń aldymen namys.
Iá, qonaqqa kelgen jaqyn aǵaıyny Táýkenniń sózi súıekten ótkeni ras. Shashýbaıdyń osy rýdan jaılaýǵa shyqqanda on eki qanat aq úı tigetin jalǵyz Alashybaıdyń nemeresi ekenin, sol úılerge oıdan-qyrdan keletin ıgi jaqsylar qaryndary kebejedeı bolyp, yrs-gúrs etip kirip jatatynyn qadap aıtady.
«Árkimniń kázıtin tasyp júrmin demeseń, seniń de Shashýbaı atyńdy bul mańaı túgel biledi».
Ata abyroıynan soń qatty sasqan Shashýbaı sol jyly erte kóktemnen-aq tam salýǵa kiristi. Qarqyny sumdyq qatty edi. Alashybaı atasynan asyp túsýge umtyldy ma, kim bilsin, aqshanyń betine qaramaımyn dedi. Alashekeńniń nemeresi tam salypty degende jerge qaraıtyn jaıym joq dedi.
«Bul jurttan surasań bar ma, tam salý degen azap, tam salý degen tozaq deıdi. Qaıdaǵy tozaq? Shyndap kiristiń be, dúnıede tam salýdan ońaı nárse joq», dep jelpine sóıleıtindi shyǵardy. Dúnıedegi eń uly isi osy bolǵandaı kósheden ári ótken, beri ótkenge áńgimesin aıtyp toqtamaıtyn boldy. Tam jumysy bastalǵaly bul Shashýbaı tipti sózýar bolyp aldy.
«Ásirese túski demalys kezinde aýzy bosamaıdy. Endigi áńgimesi – tam bitkennen sońǵy jerde onyń mańyn kógertý, kóktetý. Kóktemde Túrkistannyń bazaryna baryp, tamnyń aldy-artyna egiletin gúldiń uryǵyn ákeletin bolady. Kóleńke betten sáki jasalynyp, jazǵy shildede tamǵa qamalyp pysynamaı-aq, úı ishi túgel sol sákide samaldap otyrady».
Shashýbaı bylaı oılamasa, Shashýbaı bolar ma? Kirpish quıyp júrip-aq keıin egetin jemis aǵashtaryn da josparlap qoıǵan. Júzim men alma pisken soń jegeninen artylǵanyn satamyz dedi birden. Balalardyń da qulaǵyn kóterip, kimge motosıkl, kimge velosıped kerek ekenin qazirden aıtyp qoıyńdar dep eleń etkizdi. Munymen tynysh tappaı, byltyrǵy shaıdan bosaǵan jáshikti izdep attandady. Kúni erteń samsap alma, júzim piskende sol jáshikke salmaqshy eken. Kúlesiń be, jylaısyń ba?..
Árıne, bári Shashýbaıdyń baıaǵy oılaǵanyndaı ońaı bolmady. Birese keseginiń qalyby qısyq, birese esigi men taqtaıy túgel emes, shatyry tesik... «Olaı-bulaı jeti kún júgirgende Shashýbaıdyń shı qalpaǵynyń mańdaıy jelkesine qarap, ala shalbardyń eki balaǵy birdeı qonyshynyń syrtyna shyǵyp ketti». Iá, endi baıaǵy ótken-ketkennen nasybaı surap, eki aıaqtyń balshyǵyn silkip qoıyp, kergı sóıleıtin Shashýbaı joq. Aýdannan bir esik, bir tereze alyp kelgen kúni tıtyqtap sharshap, sháı ústinde uıyqtap qalatyn bolǵan. Tamnyń bitpeıtin mıtyńynan azyp-tozyp ketkeni de bar. Usta aǵashyń qısyq, shatyryń jaramaıdy dese, záre-quty qalmaı, sońynda jylap jiberýge aınaldy. Baıaǵydaı keýdeni toltyryp turǵan Alashekeńniń abyroıy da joǵalǵan. On eki qanat aq úılerdiń de elesi alystady.
Sóıtip, baqytty kún týyp, qara kúzde Shashýbaıdyń tamy bitti. Baıaǵy ata esimin ańyz qylyp ketken aǵaıyndary da asyǵa jetti.
«Tamdy aınala bere Táýken az-kem aıaldap turyp: «Shashýbaı, qaraǵym, biz seni turǵylyqty tamyn keleshekte salady, mynaýy ánsheıin ýaqytsha... osy kúni saraı deı me... Qoıma deı me... Sondaı birdeńesi bolar, birer jyl es jıyp alyp, qaıta kiriser dep oıladyq. Toıyńa atap, jetelep kelgenderimizdi de keıinge qaldyryp turmyz», dedi.
Biz biletin Shashýbaı endi rasynda birer jyl demalyp, budan jaqsyraq tam salýǵa kirisedi. Taǵy da namysqa tyrysady. Árıne, aldymen birneshe jyl oısha pysyqtap júreri anyq.
Tynymbaıdyń keıipkerleriniń bári bir-birine uqsaıdy. Jalpy, avtordyń qaı áńgimesi de etnografııaǵa toly. Qııalynyń bir túkpirinde búgin bel sheship kirisip kete qoımaıtyn, biraq áıteýir alys bir kúnderde mindetti túrde oryndalatyn izgi armany bar Shashýbaılar qazaq aýylynyń qaı-qaısysynda da bar.