Qazir elimizde memlekettik qarjy júıesiniń sıfrlandyrylýy tek qyzmetterdi onlaın formatqa kóshirýmen ǵana shektelmeıdi. Aıtalyq, Qarjy mınıstrligi salyq pen kedendik basqarýdy, memlekettik satyp alý men bıýdjettik josparlaýdy, sondaı-aq analıtıka men bızneske arnalǵan servısterdi biriktiretin birtutas sıfrly ekojúıeni jolǵa qoıyp keledi. Big Data, jasandy ıntellekt jáne derekterdiń túpkilikti ıntegrasııasy – atalǵan júıeniń negizgi temirqazyǵy. Memlekettik qarjyny basqarýdaǵy keıingi ózgerister, taýarlardyń biryńǵaı sıfrly tili men sıfrly transformasııanyń kelesi kezeńi týraly Qarjy vıse-mınıstri Áset Turysovtan surap bilgen edik.
– Áset Nurlanuly, búginde memleket chekter men elektrondy shot-faktýralardan bastap kedendik deklarasııalar men memlekettik satyp alýlarǵa deıingi derekterdiń úlken massıvine ıe bolyp otyr. Osy rette sıfrlandyrý qaı kezeńnen bastap tek avtomattandyrý ǵana bolyp qalmaı ekonomıkany basqarýdyń tıimdi quralyna aınalady?
– Bul prosess qazir júrip jatyr. Eger de buǵan deıin sıfrlandyrý negizinen qyzmetter men qajetti prosesterdi elektrondy formatqa aýystyrýmen baılanysty bolsa, búginde biz is júzinde memlekettik qarjyny basqarýdyń sıfrly modelin qalyptastyryp jatyrmyz. Qazir Smart Data Finance júıesinde 74 kózden alynǵan derekter ıntegrasııalanǵan. Bul jyljymaıtyn múlik, kólik, jer ýchaskeleri, halyqaralyq mámileler, elektrondy shot-faktýralar, eńbek kelisimsharttary, mobıldi aýdarymdar jáne kóptegen basqa da baǵytqa qatysty aqparatty qamtıdy. Osy málimetterdiń negizinde salyq tóleýshi men jeke jáne zańdy tulǵanyń tolyqqandy sıfrly qujattamasy qalyptastyrylady.
Mundaı derekter bir tizbekte jumys isteı bastaǵanda, memleket qandaı da bir oqıǵany bolǵannan keıin tirkep qana qoımaı táýekelderdi boljap, aýytqýlardy kórýmen qatar ekonomıkanyń shynaıy jaǵdaıy negizinde durys sheshim qabyldaýǵa múmkindik alady. Shyndyǵyna kelgende, biz data-driven basqarý modeline kóship jatyrmyz. Osyǵan sáıkes tıisti sheshimder bytyrańqy esepterdiń ornyna meılinshe naqty ýaqytqa jaqyn rejimde derekterdi taldaýdyń negizinde qabyldanady.
Tehnologııa kúzette: Oral polıseıleri sıfrly júıeniń kómegimen kúdiktini ustady
– Jasyratyny joq, buryn bıýdjet kóp jaǵdaıda esepter men qolmen jasalatyn taldaýdyń nátıjesinde qalyptasatyn. Qazir Qarjy mınıstrligi Baǵa derekter bazasy men medıanalyq taldaý tetikterin engizip jatqany málim. Osy turǵydan alǵanda, memleket boljamdy josparlaýdan bas tartyp, naqty naryqtaǵy derekterge negizdelgen bıýdjet modeline aýysyp jatyr dep aıta alamyz ba?
– Sózińizdiń jany bar. Osyǵan deıin bıýdjet ótinimderin qalyptastyrý kezinde taýarlar men qyzmetterdiń shynaıy naryqtaǵy qunyn árdaıym kórsete bermeıtin kommersııalyq usynystar jıi qoldanylǵan. Bul baǵany negizsiz kóterip, tıimsiz josparlaý táýekelderin týdyratyn.
Búginde Baǵa derekter bazasy marketpleısterden, memlekettik satyp alýdan, fıskaldy chekterden, shot-faktýralardan jáne kedendik deklarasııalardan aqparatty jınaqtap, taldaý júrgizedi. Atap aıtsaq, júıede 500 mıllıonnan astam chek pen ondaǵan mln baǵa pozısııasyna qatysty derekter jınaqtalǵan. Osy málimetter arqyly memlekettik josparlaý júıesinde qoldanylatyn medıanalyq baǵalar qalyptasady. Memlekettik satyp alýdy taldaý qorytyndysy boıynsha medıanalyq baǵalardy paıdalaný kezinde jylyna 200 mlrd teńgege deıin qarajat únemdeledi dep boljanyp otyr. Bul óte mańyzdy qadam. Iаǵnı, memleket sýbektıvti baǵalaýdan góri ekonomıkanyń naqty derekterine súıenedi.
– Taýarlardyń ulttyq katalogy memlekettik satyp alýmen, marketpleıstermen, kassalyq júıelermen jáne keden qyzmetimen ıntegrasııalanyp jatqany belgili. Bul rette memleketke taýardyń birtutas sıfrly ıdentıfıkatoryn qurý qanshalyqty qajet boldy?
– Birtutas sıfrly tetikti jolǵa qoımaı taýar aınalymynyń ashyqtyǵy men baqylaýdy qamtamasyz etý qıyn. Buǵan deıin túrli júıelerde derbes jikteýishter men anyqtamalyqtar qoldanylyp kelgeni málim. Bir ónim memlekettik satyp alýlarda, keden salasynda, EShF-da nemese kassalyq chekterde túrli ataýmen júre beretin. Bul málimetterdiń qaıtalanýyna ákelip, durys analıtıkany júrgizýdi qıyndatty.
Búginde ulttyq katalog taýarlar týraly derekterdiń birizdi etalonyna aınalyp keledi. Katalogta qazirdiń ózinde 24,6 mıllıonnan astam taýar pozısııasy bar. Tek 2026 jyldyń basynan bastap júıeden 2,6 mlrd astam fıskaldy chek ótti. 511 mıllıonnan astam chektiń NTIN kody bar.
TUK memlekettik satyp alý portalymen, EShF júıesimen, kedendik deklarasııalaýmen, marketpleıstermen, saýda jelilerimen jáne taýardy esepke alý júıelerimen ıntegrasııalanǵan. Is júzinde biz kez kelgen ónimdi túpkilikti túrde sıfrly baqylaýǵa múmkindik beretin ınfraqurylymdy jolǵa qoıyp otyrmyz.
Bul qadaǵalaýdan bólek jasandy ıntellektini engizip, boljam jasaý men analatıkany odan ári nyǵaıtý úshin mańyzdy.
Erqat Bıǵalıuly: Ekonomıkany sıfrlandyrý obektıvti qajettilikke aınaldy
– Sıfrlandyrý týraly áńgime qozǵalsa, ashyqtyq týraly jıi aıtyla bastaıdy. Dese de bıznes pen qarapaıym halyqqa munyń qandaı paıdasy bar?
– Oryndy suraq. Eń áýeli ákimshilik júkteme men qolmen jasalatyn prosedýra azaıady. Mysaly, onlaın bıýdjettik monıtorıng táýekeli joǵary tólemderdi shynaıy ýaqyt rejıminde anyqtaýǵa múmkindik beredi. Tek 2024-2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha júıe 307 mlrd jáne 330 mlrd teńgege táýekeldi tólemderdi anyqtady. Bul rette is-áreket amaldary 129 mlrd teńge boıynsha qabyldanyp, qarajattyń bir bóligi bıýdjetke qaıtarylǵanyn aıta keteıik.
Taǵy bir mańyzdy nátıje – adam faktorynyń tejelýi. Máselen, qazaqstandyq taýar óndirýshilerdiń tizimi otandyq óndirýshiniń mártebesin rastaýdy avtomattandyrylǵan sıfrly formatqa aýystyrady.
Búginde júıede 32 myńnan astam ótinish berilip, 9 myńnan astam uıym avtorızasııalaýdan ótti. Al 44 myńnan astam taýar tizimge engizildi.
Qajetti prosester sıfrlandyrylyp, derekterge negizdelgen kezde memleket pen bıznestiń ózara baılanysty ashyq jáne túsinikti bola bastaıdy.
– Memlekettik organnyń sıfrly beıini bıýdjetti is júzinde «jandy analıtıka» rejimine aýystyryp jatyr desek te bolady. Osy oraıda memlekettik apparattyń ishinde sheshim qabyldaý mádenıeti de ózgere me?
– Álbette. Sıfrlandyrý tek tehnologııalyq úderis qana emes. Bul tutastaı basqarý logıkasynyń ózgerýin bildiredi.
Buryn jumystyń edáýir bóligi esep berýdi daıyndaýmen ǵana shekteletin. Qazirgi mindet – jaǵdaıdyń serpinin baıqaý: bıýdjettiń oryndalýy, aýytqýlar, qarajattyń ıgerilmeý sebepteri, satyp alýdyń tıimdiligi, qarjylyq tártip. Mine osy turǵydan qaraǵanda, memlekettik organnyń sıfrly beıini jumystyń osyndaı formatyna ótýge múmkindik beredi. San alýan eseptiń ornyna kez kelgen basshy baqylaý taqtalary, boljamdy modelder men derekterdiń vızýalızasııasy bar biryńǵaı analıtıkalyq júıege ıe bolady.
Jeke baǵyttardyń biri – bıýdjet kiristeri men makroekonomıkalyq kórsetkishterdi boljaýdyń JI-modelderin engizý. Biz birtindep reaktıvti basqarýdan preventıvti basqarýǵa kóship jatyrmyz.
Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly: Astana bolashaq quqyǵyn zertteý ortalyǵyna aınalady
– Kóptegen elde JI tehnologııalaryn memlekettik basqarý salasynda qoldaný joldary talqylanyp jatyr. Ozyq ónim adamǵa qaraǵanda qandaı mindetterdi rasymen de tıimdi sheshe alady?
– Jasandy zerde ásirese úlken málimetter massıvin taldaý, zańdylyǵy men boljam jasaý qajet bolǵan jaǵdaıda tıimdi.
Búginde biz bıýdjettiń kiristeri men shyǵystaryn boljaýda, baǵa dınamıkasyn taldaýda, aýytqýlardy anyqtaýda, táýekel modelderin damytý men memlekettik qarjyny taldaýda JI qoldanyp kelemiz.
Mysaly, TUK-te JI tehnologııalary derekterdi tazartý jáne qurylymdaý, kóshirmelerdi joıý jáne taýarlardyń úlgili kartalaryn qalyptastyrý úshin qoldanylady. Aldaǵy ýaqytta ol sıfrly verıfıkasııalaý, qujattardy taldaý jáne ıntellektýaldy servısterdi damytý úshin qoldanylatyn bolady.
Biraq myna nárseni jiti túsingen abzal, JI adamdy túbegeıli almastyra almaıdy. Ozyq sheshim aqparatty tez jáne dál taldaýǵa kómektesedi. Túpkilikti sheshimdi qabyldaýǵa mamandar jaýapty bolady.
– Vedomstvo ondaǵan júıe men túrli kózderden alynǵan derekterdi biriktirýdi qolǵa alǵanyn bilemiz. Málimetterdiń sapasy men salystyrmalyǵyn retteý qanshalyqty qıyn boldy?
– Bul sıfrly transformasııany iske asyrý kezindegi eń kúrdeli mindetterdiń biri. Júıeni tek qurý ǵana jetkiliksiz. Onyń ishindegi derekterdiń sapasyn qamtamasyz etý qajet. Sondyqtan da júıelerdi damytýmen qatar derekterdi tazartý, birizdendirip, qalypqa keltirý úshin aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr. Naqty aıtsaq, TUK-ta 8 mln-ǵa jýyq bos jáne aqparatsyz taýar kartasy óshirilip, etalondy kartany jolǵa qoıý men kóshirmelerdi joıý tetigi engizilip keledi.
Sapaly málimetter – búkil sıfrly ekojúıeniń negizgi irgetasy. Onsyz analıtıka men jasandy ıntellektini damytý múmkin emes.
– Joǵaryda memlekettiń birtindep reaktıvti modelden proaktıvti modelge aýysyp jatqanyn aıttyńyz. Bul oraıda Kásipkerdiń biryńǵaı jeke kabınetin – bıznestiń sıfrly kómekshisi dep aıtýǵa negiz bar ma?
– Dál solaı. Biz kásipkerdiń tek qyzmetter jıyntyǵymen shektelmeı bıznesti júrgizýdiń tolyqqandy sıfrly ortasyna ıe bolǵanyn qalaımyz.
KBJK Qarjy mınıstrliginiń negizgi júıelerin bir núktege ıntegrasııalaıdy: Salyqtyń ákimshilendirýdiń ıntegrasııalanǵan júıesi, EShF, «Keden» AJ, memlekettik satyp alý portaly, Qoldau AJ jáne basqa da platformalar. Qazirdiń ózinde júıede 21 myńnan astam paıdalanýshy tirkelgen.
Kelesi kezeńde ıntellektýaldy anyqtamalardy, JI-kómekshisin jáne jeke analıtıkany damytý kózdelip otyr. Júıe kásipkerge qarjylyq táýekelderdi kórip, salyq mindettemelerin túsinýge, qajetti usynystar berý men tez sheshim qabyldaýǵa kómektesýi kerek. Memleket birtindep «qyzmet kórsetý» modelinen bıznesti sıfrly súıemeldeý modeline kóship jatyr.
– Taıaý jyldardy baǵamdasaq, memlekettik qarjy salasyndaǵy sıfrly transformasııanyń betburysy qandaı bolady?
– Kelesi kezeń – memlekettik qarjy júıesiniń tolyqqandy ıntellektýaldy ekojúıesin qalyptastyrýǵa qatysty bolady.
Biz taıaý keleshekte predektıvti analıtıkany, sıfrly teńgeni, boljam jasaýdyń JI-modelderin damytýda, júıeler arasyndaǵy ıntegrasııalardy keńeıtý men proaktıvti memleket tetigin odan ári nyǵaıtýda perspektıvanyń bar ekenin baıqap otyrmyz.
Túptep kelgende, sıfrlandyrý praktıkalyq nátıje berýi kerek. Budan memleketke tıetin paıda – shyǵyndardyń ashyqtyǵy men tıimdiliktiń artýy. Bıznes úshin ákimshilik júkteme azaıyp, ózara árekettesý jaıly bolady. Al halyqqa neǵurlym sapaly jáne túsinikti servıster qoljetimdi bolady.
Mine biz osyǵan saı keletin sıfrly memlekettik qarjy júıesin búginde birizdi túrde damytyp jatyrmyz.
«Ne bolamyz, ne bordaı tozamyz»: Toqaev sıfrlandyrýǵa salǵyrt qaraýǵa bolmaıtynyn eskertti