Akademık Ǵarıfolla Esim «uly» degen sózdi uqypty jumsaý kerektigin aıtady. Ne degenmen, osy bir aıqyndaýyshty aqynǵa da, batyrǵa da telip, «uly» sóziniń qasıetin túsirip alǵanymyz ras. Asylynda, ulylyq – Jaratýshynyń metaforasy edi. Al Jaratýshy – absolıýt uǵym. Bul taqyryptyń sonshalyq tereńdigin Ibn Arabıdiń «Fýsýs ál-hıkam» (Danalyq sıpattary) degen kitabynan anyq ańǵardyq.
1165 jyly qazirgi Ispanııa jerindegi Múrsııa shaharynda dúnıege kelgen Ibn Arabı ıslam pálsapasyn jańa bıikke kótergen hakim edi. Ol ǵylymǵa «bolmys tutastyǵy» jáne «kámil adam» tujyrymdamasymen keldi. Sondyqtan ony «ataqty shaıqy» dep áspettegen. Fılosofııalyq traktattarynyń tereńdigine bola shákirtteri ony Ibn Aflatýn, ıaǵnı «Platonnyń balasy» dep atap ketken. Qazaq halqyna da bul esim tańsyq emes. Buqar jyraýdyń danalyǵyn tolyq túsinýge «Aplatonnyń aqyly kerek» dep Máshhúr Júsip tegin aıtpasa kerek.
Hosh, sonymen kitaptyń alǵashqy taraýy adamnyń nelikten Qudaıdyń orynbasary atanǵany týraly. Adamnyń topyraqtan jaralyp, oǵan qasıetti rýh úrlengeni haqynda bárimiz bilemiz. Biraq Ibn Arabı osy qıssadaǵy mańyzdy bir detalǵa nazar aýdarady. Jaratýshy «ózimniń orynbasarym retinde Adamdy saılaımyn» degen kezde perishteler «Jer betine buzaqylyq jasaıtyn, qan tógetin bireýdi qoıasyń ba?» deıdi. Ibn Arabı osy arada perishtelerdiń neni eskermeı otyrǵanyn túsidiredi.
«Qudaıdyń sıpattary qamtylǵan barlyq esim adam bolmysyna engizildi. Sol sebepti (kámil) adam aqıqatty túgel qamtyp, jınaqtaı alatyn dárejege kóterildi. Bul Qudaıdyń perishtelerge keltirgen ýáji boldy», deıdi hakim. Budan biz neni uǵamyz? Iá, perishteler bolmysynyń mejesin absolıýt dep oılap qalǵan. Olar osy jerden múlt ketti. Árıne, perishtelerdiń bul áreketin qatelik nemese kúná deýge kelmeıdi. Ibn Arabı de olaı aıtpaıdy. Biraq olardyń adam bolmysyn tolyq tanymaýy – olarǵa belgili bir deńgeıde ǵana bilim berilgendigin aıǵaqtaıdy. Qudaı olarǵa bir-aq aýyz sózben jaýap beredi: «Men senderdiń bilmegenderińdi jaqsy bilemin» (Quran, 2:30). Sonda Ibn Arabı traktatynan mynadaı mańyzdy tujyrym shyǵady: óziń jetken aqıqatty áste túpkilikti aqıqat dep oılap qalmaý kerek.
Qazir qoǵamda da máselege birjaqty qarap, onyń mánine tereń boılamaı, oǵan ózi qalaǵan syńarjaq pikirdi tańa salý úrdisi bar. Bul qoǵamdaǵy ádilettiń irgesin setinetetin jaǵdaı. Iá, perishteler ótirik aıtqan joq. Adam balasy, rasynda da, jer betin qasaphanaǵa aınaldyra jazdady. Biraq onyń boıynda perishteler de boılaı almaǵan qasıetter boldy. Sondyqtan ár nársege baıypty kózqaras qajet-aq. Kez kelgen qubylystyń astaryna úńilmeı turyp úkim aıtý – tanymǵa da, ádiletke de qaıshy. Tanymdyq ádilet ornaǵan kezde ǵana qoǵamda tatýlyq, mahabbat sekildi asyl qasıetter birjolata bekıdi.