Ańshylyq – ata-babamyzdyń baıyrǵy kásibi ǵana emes, keń dala tósindegi kóshpeli ómiriniń ajyramas bóligi. Ańshylyqtyń bir tarmaǵy sanalatyn qaqpanshylyq óner de ata jolymen jalǵasyp, urpaq sanasyna sińirilgen. Alaıda búginde jortqan ańnyń jolyn mejelep, qaqpan qurýdyń qaǵıdasyn jiliktep túsindiretinder azaıyp barady.
Tóskeıde malymyz qosylǵan kórshi Aral aýdanynyń týmasy Qydyrbaı Ybyraımovtyń áńgimesinen osy kómeskilenip bara jatqan ańshylyq ónerine qatysty saýaldarymyzǵa jaýap alǵandaı boldyq. Bala kezinen ańshylyqtyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken onyń qolynda qazir jıyrmaǵa jýyq qaqpan bar. Ony qurý joldaryn aýyl mektebinde kóp jyl ustazdyq etken ákesinen úırengen.
Keıipkerimiz ıyǵyna qasqyr qaqpandaryn ilip, elimizdiń ár óńirin aralaǵan. Sebebi mal sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýalar bul azamatty jıi shaqyrtady. Túz taǵysy tórt túlikke qaýip tóndirgende, Qydyrbaı aǵanyń qandyaýyz qaqpandary talaı jerde tosqaýyl bolǵan. Qasqyr alǵan oljaly sátteri áleýmettik jelilerde keńinen tarap, oǵan habarlasýshylar qatary arta túsken.
Kezinde ákesi ulyna qaqpandy árdaıym taq qylyp qurýdy ósıet etipti. Sol aqylmen Qydyrbaı aǵa áli kúnge deıin barǵan jerine únemi 13, 15, 17 qaqpannan aparyp qurady. Qasqyr qaqpanyn qurýdyń ózge ańdarǵa qaraǵanda kúrdeliligi de bar eken. Qaqpanshynyń aıtýynsha, qasqyrdyń izine túsip, onyń júretin aýmaǵyn, qys mezgilinen bylaıǵy ýaqytta sý ishetin jerin aldyn ala muqııat barlap alý kerek. Qasqyr jemtigin jegennen soń, ol aradan áregirekke baryp saryp, jerdi tyrnap, belgi salady. Bundaı jerdi «bórisoqpaq» dep te atap jatady. Sol belgi salǵan tusqa qasqyr birneshe kúnnen soń qaıta kelip sarıdy. Osyndaı jerlerge nemese qasqyrdyń jortatyn joldaryn dál taýyp qurǵan durys. Jalpy, qasqyrǵa kóktem mezgilinde qaqpan qurǵan tıimdi. Bul ýaqytta olar kúshikteıdi, balasyna tamaq tasý úshin enesi kóp kezip, burynǵydan saqtyq qasıeti álsireıdi eken.
«Qaqpannyń toqpaǵy myqty bolý kerek. Toqpaq degenimiz – shynjyryna baılanatyn aýyr temir. Sol aýyr zat jerge súıretilip izi túsedi, sonymen baryp tuzaqqa túsken qasqyrdy tabasyń. «Túlki túptep qýǵandiki, qasqyr qaq basqa urǵandiki» degen sóz bar. Qaqpanda jatqan tiri qasqyrmen betpe-bet kelgende aýyr toqpaǵyn ózine qarý retinde qoldanýǵa bolady. Arlandary qaqpandaǵy aıaǵyn mújip syndyryp, bosanyp ketedi. Mundaı jany siri myqtylaryn qasqyrdyń abadany ataıdy», deıdi Qydyrbaı Sarajadınuly.
Araldyq Qydyrbaı qaqpanshynyń áńgimesin tyńdaǵan soń óz ólkemizden de qaqpan qurýdyń ádisin biletin jandar bar ma eken dep, izdestire bastadym. Kópshilik biraýyzdan Shalqar aýdanynyń jasy úlken qarııasy, Jyltyr aýylynyń turǵyny, 95 jastaǵy Jumabaı Jansúgirovke jolyǵýǵa keńes berdi. Jumabaı aqsaqaldyń esimi elge kúıshiligimen etene tanys. Ol – qazaqtyń áıgili kúıshi-kompozıtory Qazanǵap Tilepbergenulynyń mýzykalyq murasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaǵan jan. Onyń kópshilik bile bermeıtin qyrlarynyń biri – ańshylyq óneri. Qyryq jyl shopan bolyp eńbek etken aqsaqaldyń ańshylyq joldaǵy oqıǵalary týraly aıtqan áńgimeleri ańyzǵa bergisiz.
«Qaqpandy on jeti jasymnan bastap qurdym. Ony ermek etkenimiz joq. Bala kúnimizde bul kúnkóristiń quraly boldy. Tańnan keshke deıingi beınetińniń eńbegine bir tostaǵan bıdaı ǵana beriletin. Ol zamanda ań terisi baǵaly. Qasqyrdyń terisi bir qoıǵa baǵalanǵan. Biraq qaqpanmen ań aýlaýǵa ekiniń biriniń qoly jete bermedi. О́ıtkeni qural tapshy boldy. Úıimizde bir ǵana qaqpan bar edi, sonymen talaı qoıandy da, kıikti de aldyq. Keıin taǵy úsheýin taýyp, barlyǵyn kúni búginge deıin kózimniń qarashyǵyndaı saqtap keldim. О́tken zamandarda osy qaqpandar áýletimizdiń ózegin jalǵaǵan, altynnan qymbat quraly boldy», deıdi Jumabaı qart.
Ardagerdiń aıtýynsha, naǵyz qaqpanshy óz syryn kópke jaımaıdy. Ol aýyldan alysqa, mal tuıaǵy baspaıtyn jerge qurylady, ornyn tek qaqpan ıesi bilýge tıis. Bul óner sheberlikti, shydamdylyqty qajet etedi.
– Qasqyrdy qaqpanmen de, atpen de soǵyp aldym. Taqymdaǵan attarymnyń júıriktigin aýyldastarym jaqsy biledi. Al qazirgi ańshylar atqa uzaq otyrýǵa shydamaıdy, oljaǵa tez jetýdi qalaıdy. Túzde jortqanǵa tehnıkamen jetip, tóbesinen tóný ańshylyqqa jatpaıdy.
Byltyr kúzde jyldar boıy bıikke ilip kelgen tórt qaqpanymdy aıaq baspaıtyn jerge aparyp kómip tastadym. Qımadym! Biraq onyń qadirin ózimdeı endi kim biledi? Jastardyń múldem oǵan qyzyǵýshylyǵy joq, dep tereń kúrsindi aqsaqal.
Ǵasyr ǵumyr ıesiniń bul sheshimi «Jeti qazyna» uǵymyndaǵy «qara qaqpannyń» oqtaı jyldamdyqpen damyǵan myna órkenıet kóshinen sýsyp túsip, Jer-anaǵa amanattalyp, adamzat tanymynan óshirilip bara jatqanyn sezdirgendeı boldy.
Rasynda da, telefonǵa telmirgen búgingi býynǵa qaqpan qurýdyń qyr-syryn uǵyndyrý úlken is. Al kúni keshegige deıin aýyldaǵy ár úıden tabylatyn dástúrli ańshylyq quralynyń deni tıynǵa baǵalanyp, temirge tapsyrylyp ketken. Shalqar aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde sanaýly qaqpan tur. Elimizdegi etnograftar mýzeıge qoıylatyn qaqpandar tolyq kúıinde bolý qajettigin aıtady. Iаǵnı onyń temir qursaýynan bólek, túńligi, tıegi, qysqyshy, shynjyry, toqpaǵy túgel bolǵanda ǵana ol tolyq jádiger retinde sanalady.
Qalaı desek te, qaqpanshylyq — qazaq halqynyń etnografııalyq murasy. Umyt bola bastaǵan osy óner bolashaq urpaqtarǵa jetip, ulttyq qundylyq retinde saqtalýǵa tıis.
Muhtar MYRZALIN
Aqtóbe oblysy,
Shalqar aýdany