Abyz

Muqaǵalı osylaı dep ótip edi. Odan beri zaman ózgerdi. Shúkir, qazaqtyń talaı jaqsysy men jaısańy tıisinshe qadirlenbeı kelgen keshegi kezdegideı emes, táýelsizdik tusynda asyldarymyzdy ardaqtaý, qasıettilerimizdi qasterleý turǵysynan talaı sharýa tyndyryldy, mereıtoılar tusynda eldikti tanytýdaı-aq tanytatyn boldyq. Sózdi nege Muqaǵalıdan bastadyq? Sebebi, Muqaǵalıdyń sol óleńine jarasymdy saz shyǵarǵan, ony óziniń qońyr dombyrasyna qosyp, qońyr daýysymen shyrqaǵan ataqty akterimiz Sábıt Qońyrbaıuly Orazbaev dál búgin – 2026 jylǵy 29 qańtarda 90 jasqa tolyp otyr. 

Bala shaqtan – bolashaqqa

Ataqty adam jaıynda jazý­ǵa kiriserde áýelde kóp oılanǵanyń­dy, kóp tolǵanǵanyńdy, kóp qınal­ǵanyńdy, aqyr aıaǵynda osy iske táýekel etkenińdi aıtyp qalý qa­lypty jaıǵa aınalyp barady. Áıt­se de, dál Sábıt Orazbaevqa kel­gen­de óz basymyz olaı deı al­maı­myz. Tipti osy maqalany jazý úshin Almatyǵa at basyn taǵy bir buryp jatýdy artyq kórge­nimizdi de jasyrmaımyz. Másele Sábeńmen aralas-quralas bola bastaǵanymyzǵa tutastaı jarty ǵasyr tolǵanynda, osy elý jyldyń keminde qyryq jylynda aǵaly-inili kúıde júrgenimizde, áıgili akterdiń búkil ómiri men óneri kóz aldymyzda órilip jatqandaı kórinetininde. Aı aralatpaı sóılesetinimiz de, ár jyldardaǵy áńgimelerdiń jazbalary dıktofonda saqtalyp qalǵany da júgimizdi jeńildetkeli tur. Olar­dyń birazy akter 75 jasqa tolǵanda, 2011 jylǵy 29 qańtarda «Egemen Qazaqstanda» «О́reli óner ózińdi de ósiredi» degen atpen berilgen eki bet­tik suhbatta qamtylǵan. Oryndy degen jerinen oıyp alyp otyrarmyz.

«Bolashaq bala shaqtan bastalady. Kóp nárse adamnyń ósken ortasyna baılanysty...» dep kele­tin áýelgi suraqqa jaýabyn akter by­laı qaıtarǵan edi: «Adam aldy­men tabıǵattyń perzenti. Men bá­rinen buryn ózim ósken jer­diń tabıǵatyna qaryzdarmyn ba deımin. Týǵan jerim – ǵajaıyp sulý jer. Ońtústigi – Alataý, sol­tús­tigi – Qarataý, kún batysy – Qazyǵurt. Osy úsh taýdyń orta­synda turǵan, Arys pen Aq­sý­dyń quıylǵan jeri. Sol ǵajaıyp tabıǵat qııalyma qanat bitirip, sezimimdi sulýlandyrǵan shyǵar. Al endi adamdarǵa kelsek, aýylda­ǵylardyń bári ustazym boldy ma dep te oılaımyn. Jas kezimizde aýyldaǵy jıyn-toıdyń bári keremet qyzyqshylyqpen ótetin. Jurt shetinen ánshi, shetinen aıtysker edi. Áıteýir maǵan solaı kórinetin. Birimen-biri sózben qaqtyǵysyp, qyran kúlki bolyp jatatyn. Bireýler jeńedi, bireýler jeńiledi, sol eki ortada kútpegen jerden ózinshe ádilqazylar shyǵa kelip, ózinshe «prız» beredi, onysy kishkentaı oramal, qurt-maı sııaqty nárseler. Sonyń ózine jurt máz-meıram. Osynyń bári maǵan áser etti-aý dep oılaımyn».

Al endi sondaı bala mektep bi­tirgende qandaı oqýǵa barýshy edi? Árıne, ártistiń nemese án­shiniń oqýyna barady da der­siz. Qatelesesiz. Ol bala mal dá­rigeriniń oqýyna barǵan. Mergen­baı, Ábdiqadyr, Ámirseıit degen kókeleri solaı sheshken: «Elge qaı­typ kelesiń dedi. Myna jalǵyz she­­sheńe biz qaraılasamyz, sen mal dárigeri bolyp aýylǵa oral, mun­daǵy jaǵdaıdy kórip júrsiń ǵoı, maman joq dedi… Ol kezde úl­ken­der aıtty – bitti. Aıtqandary – zań. Sóıtip, maldárigerlik ınstı­týtyna keldim. Qujattarymdy ótkizdim, emtıhandarymdy tapsyrdym. Ol kezde abıtýrıent az, konkýrs degen joq, qulap qalmasań boldy stýdent atanasyń. Áne-mine oqýǵa túskeli tursam da kóńilim kúpti... AZVI-diń jataqhanasynda jattym. Jataqhana degeni kádimgi úlken sport zaly. Kúnde keshke tóbeles. Eki kúnniń birinde urlyq. Sol ortany jatsynyp júrdim. Endi «ártister daıyndaıtyn ınstıtýt» izdeı bastadym»...

Qysqasy, Sábıt aýyldaǵy aǵa­la­rynyń amanatyn oryndamaı, túsip turǵan zoovetti tastap, kon­ser­vatorııaǵa barady. Akter oqýyna ma? Taǵy qatelestińiz. Ánshilikke. Nege? Bala kúninde radıodan aýyldas aǵasy Qurmanbek Jandarbekovtiń oryndaýyndaǵy ánder erteli-kesh beriletin de jatatyn. «Qarttar ortaǵa alyp, «án salshy» dese, shyrqap jiberetinmin. Aýdandyq oqý bóliminiń bastyǵy Moldııar Orazalın deıtin aqsaqal: «Aınalaıyn, sen Qurmanbektiń jolyn qý, boıyńda óneriń bar eken» dep ylǵı aıtyp júretin. Sol kisiniń sózi áser etti me, áıteýir ishteı Qurekeńdeı ánshi bolýdy qaladym». Aldymen vokal fakýltetine, Beken Jylysbaevtyń klasyna túsedi.

«Emtıhanǵa bardyq. Prorektor Lebedevten bastap, ataǵynan at úrketin talaı adam otyr. «Ǵaınıdi» aıtatyn boldym. Súıemeldeýshi tonalnosty dál tapty da, ándi bas­tap jiberdik. Nege ekenin bilmeımin, jurt aýyq-aýyq kúle beredi. Jáne eń joǵary notasyna kóterip, «Ǵaını-ı-ı-oý» degen jerine kelgende kúledi. Notany tómen túsirgende kúlki tyıylady. Án ózi úsh kýplet qoı, sol úsh kýplet qaıyrmasymen aıtylyp bitkenshe jurt úsh ret kúldi. Sóıtsem, másele mynada eken. Jadaý-júdeý kezimiz ǵoı, bazardan shama kelgen arzan birdeńelerdi alyp kıip júremiz. Aıaǵymdaǵy teri týflı emes, brezentten tigil­gen bashpaı bolatyn. Aýzy sógil­gen eken. «Ǵaını-ı-ı-oý» dep qaıyr­many so­zyp, kúshke salǵan kezde boıymdy kó­teremin ǵoı, sonda boıymmen birge bashpaıymnyń aýzy da kóteri­letin, tómendegende qaıtadan jabylatyn kórinedi…». Ánshilikke bir jyl oqydy. Sol oqýdyń paıdasyn keıin kóp kórdi. Bir-aq jyl dese de, kásibı oqýdyń aty – kásibı oqý ǵoı, teatrǵa kelge­ninde, keıipkeri án sa­la­tyn ról­derge akter izdegende tań­daý aldymen Sábıtke túsetin boldy.

Stýdenttik jyldaryna ora­laıyq. «Kelesi jyly teatr fakýl­teti ashyldy. Endi ańsarym soǵan aýdy», deıdi ózi. Kimnen oqydy deńiz? Asqar Toqpanovtan! Kimmen oqydy deńiz? Asanáli Áshimovpen, Raıymbek Seıitmetovpen, Farı­da Sháripovamen, Núke­taı Mysh­baevamen, Matan Muratá­lıevpen! Osylaısha, Sábıt Orazbaev­tyń salǵan betten-aq ustazdary jaǵy­nan da, tustastary jaǵynan da joly bolǵan. Ásirese Asanálimen, Raıym­bekpen dostyǵy jan tebi­renterlik. Stýdent kezinde qaıta-qaıta kınoǵa túse berip, sabaqqa qatysýy kemip, Asanálini oqýdan shyǵaryp jibergen kezdi Sábeń bylaı áńgimeleıdi: «Onyń bir jyldaı bizdiń bólmede turǵany bar. Qojamııarov pen Shákenniń arasy nashar eken, rektor «Ashımovty jataqhanaǵa jolat­pańdar» dep pármen beripti, sodan Asanáli tún ishinde bizdiń bólmege terezeden túsip, uıyqtap, tańerteń ertemen terezeden shyǵyp ketetin. Bir joly kádimgideı «oblava» jasaldy. Bireýler Asanáli Sábıttiń ból­mesinde jasyrynyp túnep júre­di dep jetkizipti. Tań atpaı esik­ti dúrsildetip áketip barady. Asaná­li de sabaz ǵoı, biz «Bu kim? Bu kim?» dep asyqpaı júrip esikti ashqan­sha kıinip úlgerip, terezeden taıyp turdy… Týra kınodaǵydaı boldy».

Sábıt Orazbaevtyń biz ózi­miz stýdent shaqtan (ol kezde premera­ǵa barmaı qalýymyz sırek edi, spektakl tórt-bes ret qoıyl­ǵan soń ǵana pisip-jetiletinin keıin bildik qoı) kóre alǵan jetpi­sinshi jyldardan beri sahnada som­daǵan beınelerin jaı ǵana tizip aıtsaq ta, tutas bir tamasha ga­lereıa tizilip kóz aldymyzǵa kele qa­lar edi. Áýel­de «Bóltirik bórik astyndaǵy», «Qu­daǵı kelip­tidegi», «Beý, qyzdar-aıdaǵy» kome­dııa­lyq rólderinen keıin akter «Abaıdaǵy» Maǵaýııany, «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdaǵy» Jan­tyqty, «Ana – Jer-anadaǵy» Maı­salbekti, «Kóktóbedegi kezdesýdegi» Isabekti, «Anttaǵy» Ábilqaıyr handy, «Qan men terdegi» Súıeýdi, «Joly bolǵysh jigittegi» Asandy, «Tynyshtyq kúzetshisindegi» Deme­sindi, «Súıikti meniń aǵataıymdaǵy» Serebrıakovty, «Tórt taqta – jaı­namazdaǵy» Ábdinásimdi, «О́mir­zaıadaǵy» Álıdi, «Abylaıdyń sońǵy kúnderindegi» Buqar jyraýdy... birinen biri ótetin etip shyǵarǵan edi-aý. Qaısy birin aıtarsyń, qaısy birin taldarsyń. Joq, qansha jerden oryn az desek te, bireýin aıtaıyq, bireýin taldaıyq.

Ol – Súıeý qart beınesi. 

Sahnany súıegen Súıeý

Sóz basynda atalǵan suhbatta «Siz Súıeý obrazynyń kiltin qa­laı taptyńyz?» degen suraǵyma akter­diń qaıtarǵan jaýaby bylaı shyq­qan: «Ne deıin? Men Sú­ıeýge ózimniń boıymdaǵy bar qabi­­letimdi ǵana emes, ómir boıy hal­qym týraly oılaǵan, sezgen, bil­­genimniń bárin saldym-aý deı­min. Adam bolyp, jer basyp júr­ge­nimiz tek ata-ananyń arqasy emes qoı. Biz bárimiz eń aldymen, halyqtyń bir balasymyz, ulttyń bir bólshegimiz ǵoı. Sol halyqtyń úshinshi myńjyldyqqa osyndaı tazalyǵyn saqtap jetýine Súıeý sııaqty qarttardyń áser-yqpaly erekshe bolǵan shyǵar. Men Súıeýge qazaq qarttarynyń jıyntyq obrazy, halyqtyq minezdiń syǵyndysy retinde qaradym».

Sábıt Orazbaev áýelde Súıeý rólinen bas tartyp ta kóredi. Qy­ryqqa da tolmaǵan kezi ǵoı. Al Súıeý – kem qoıǵanda alpystan asqan aqsaqal. Muny da ózi aıtsyn: «Súıeýdiń rólin usyndy, estigen boıda, shoshynǵanym sonsha, kózderim baǵjań etip, keıin qaraı serpildim. «Jo-o-oq, atamańyz!». Bir kúni túngi saǵat úshte Ázekeń telefon shalady: «Áı, ıdıot, ne is­tep jatyrsyń?». «Uıyqtap jatyrmyn». «Idıot, myna spektakl qulaǵaly tur, al sen uıyqtap ja­tyrsyń. Adam emessińder, adamǵa jany ashý degen bolmaıdy ǵoı senderde» dep meniń bas tartatynymdy bilip, aldyn ala soqqynyń ústi­ne soqqy beretin boksshy sııaq­ty tilge keltirmeı tópelep jatyr meni. Bas kótertpeı tópelep-tópe­lep alyp: «Erteń toǵyzdan keshik­peı kel, grımge otyrasyń» dedi. Bitti». Bas tartpaı da qaıtsin?! Qandaı surapyl beıne Súıeý degen! Basqasyn bylaı qoıǵanda, qyzy Aqbalanyń Elamannan ke­tip, óziniń ata jaýynyń balasy Táńirbergenge áıel ústine barǵanynda qorlanǵan kezin, jıen nemeresiniń dúnıege kelgen habaryn, nárestege qoıǵan atyn estigende: «...Qudaıbergen deıdi, á? Bul kúshigi – Qudaıbergen... Ákesi – Táńirbergen. Al, al, ánebireýleri Aldabergen... Jasaǵanbergen...» dep yzaly sózder alqymyna tyǵyl­ǵandaı, úzip-úzip sóılegen sátin sahnada oınaý turmaq, qaǵazdan oqýdyń ózi ońaı emes. Sony aqyry shyǵardy ǵoı Sábıt Orazbaev. Shyǵarǵanda da qandaı shyǵardy deseńizshi! Klassıkalyq obraz. Arty-kemi joq.

Orazbaevtyń Súıeýi – keshegi keńestik kezeńde on bes respýb­lıka óneri bir-birimen beıresmı bá­sekelesip, jarııasyz jary­syp jatatyn ýaqytta ulttyq sah­na­­­nyń abyroıyn asyryp bergen beıne. Osy arqyly qazaq sahna­­­syndaǵy akterlik mekteptiń már­te­besi Odaq kóleminde daýsyz moıyn­­dala túsken edi. Moıyndala tús­keni emeı nemene, eger sahna men ekrannyń uly sheberi, óner álemine knıaz Myshkındi, Gamletti, Detochkındi, Chaıkovskııdi, Sale­rıdi, Ivanovty, patsha Fedor Ioan­novıchti alyp kelgen Innokentıı Smoktýnovskııdiń ózi Máskeýdegi gastrol kezinde «Qan men terdi» kórgen soń «Gde moı ka­zahskıı stepnoı starık?» dep, sahna syrtyna izdep kelse, «Zamecha­telnyı artıst! Artıst, otrajaıýshıı ne tolko dýh nasıı, no ı glýbıný haraktera, tonkost etogo haraktera, obobshennogo haraktera svoego naroda. Tolko tak ıa mogý rassenıt ego ýspeh, ego ýdıvıtelno narodnýıý, sovremennýıý akterskýıý kýltýrý. Kak zamechatelno, chto est takıe mastera sseny!» dep baǵa berse, onysy aýyzdan-aýyzǵa tarap qana qoımaı, odaqtyq jýrnalǵa jazylyp, tasqa da basylsa, derekti fılmge túsip, taspaǵa da basylsa! Sábeńniń Smoktýnovskıımen jaqyn aralasýy, qazaq akterin ómirden óteriniń aldynda ǵana qoly jetken tórt bólmeli úıine (oıpyrmaı, Innokentıı Mıhaılovıch oǵan deıin eski ári shaǵyn páterde turyp kelipti) qonaqqa shaqyrýy – óz aldyna bólek jazatyndaı jaı.

1974 jyly «Qan men ter» spek­takline KSRO Memlekettik syı­­lyǵy berildi. Jarııalanǵan Jar­­lyqta laýreattar tiziminde sahna­­ny súıep turǵan ustynnyń bireýindeı Súıeý qart beınesin jasaǵan Sábıt Orazbaev bolmaı shyqty... Qalaısha? Laýreattyqqa kandıdattardy túzgende ult saıasaty degen názik másele kóńildegideı eskerilmegen eken. Muny qalaı túzeý kerek? Kandıdattar tizimin kóp ultty etý kerek. Sóıtip, aıaq as­ty­nan tizimnen «basty rólde oına­maǵan» Sábıt Orazbaev syzylady da, orta joldan spektakl sýretshisi qosylady. Boldy. Bitti. Ult saıasaty­nyń talaby saqtaldy. Meıli, ót­ken – ótti, ketken – ketti. Tipti ol qo­ǵamnyń ózi kelmeske ketti. Laý­reat bolsa da, bolmasa da, Sá­bıt Orazbaev sahnada jasap ber­gen Súıeý – qazaq teatrynyń eń ǵa­jap beıneleriniń alǵashqy ondy­ǵyna kiredi. Bul – basy ashyq aqıqat. Áıtse de, sonaý zamandaǵy ádiletsizdiktiń óteýi tolar kún bolar ma eken degendi oılap-oılap ta qoıatynbyz. Táýelsizdik tańy atqan tusta ondaı múmkindik te týdy. Akter Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. «Otan», «Parasat» ordenderin keýdesine taqty. 

Almastyń alýan qyry

Sábıt Orazbaev talanty – san qyrly talant. Onyń ár qyry aq almas­taı jarqyraıdy. Kıno­ǵa az túsken. Biraq saz túsken. Tele­fılm­derdegi kúıshi Seıtek, Jam­byl, «Kóshpendilerdegi» Tóle bı el esinde qalǵan edi. Keıingi bir róli – Doshan Joljaqsynovtyń «Birjan salyndaǵy» bı. Sol ju­mysy jaıynda Ábish Kekilbaev bylaı dep jazdy: «Jer túbinen kele jatqan beısaýat jolaýshy kórindi. Asyqpaı aıańmen keledi eken. Kári bı eken. Ustalyp qalǵan habarshysynyń sońynan keledi. Jappaı quraq usha qarsy aldy. Dáýlet, Janbaı qaıtip oraǵytsa da Kári bı miz baqpady. Aqyrynda sózden jeńip, tutqynyn bosatyp áketti. Bul Qazaq jurtyndaǵy bılik óneriniń shoqtyǵyn asyrǵan áıgi­li sahna edi. Halyq ártisi Sábıt Oraz­baev halyq yntymaǵynyń diń­gegi kári bıdiń rólin maıyn tamyzyp oryndady. Ne qımylynan, ne sózinen selkem-shalys eshteńe baıqalmady. Bári de altyn tabaqqa quıylǵan sary baldaı asa dámdi shyqty». «Altyn tabaqqa quıylǵan sary baldaı»...

Jetpisinshi jyldarda kórer­men kózaıymyna aınalyp, apta saıyn teleekranǵa shyǵyp tur­ǵan «Qymyzhanadaǵy» ánshi jigit Shóńgebaıdy da el aýzynan tastamaıtyn.

Sábıt Orazbaev – jyrshy. Onyń aıtýymen qanshama jyr-dastan teledıdardyń, radıonyń altyn qoryna jazylyp qalǵan. Ásirese «Aıman-Sholpan» jyryn tógiltýi bólekshe. Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysyn aǵyltqanda da aıyzyńyz qanady. Aıtqandaı, osy aıtysty Sábeńniń oryn­daýyn Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev qatty unatyp, eki ret arnaıy aldyrtyp tyńdaǵan. Jalpy, Sábeń – qazaqtyń ıgi jaqsysymen kóp aralasqan adam.

Sábıt Orazbaev – sazger. Muqa­ǵalı óleńderine shyǵarǵan «Toqta, balam, atań keledi artyńda!», «Sú­rinip ketpe», «Búgin meniń týǵan kúnim» ánderi kezinde radıodan jıi beriletin. «Men án shyǵarýdy esh ýaqytta maqsat tutqan emespin, – deıdi akterdiń ózi. – О́leń kitap­taryn kóp oqımyn. Muqaǵalı óleń­­derin de oqı beremin, oqı be­re­­min. Keıbirin dombyramen súıe­­meldep otyryp oqımyn. Sóı­tip, shertip otyrǵanda óleńniń yrǵaǵynan ba, ishki sazynan ba, áıteýir, bir dybystar shyǵa bas­taıdy. Sol dybystardyń keıbiri kádimgideı ánge aınalyp ketedi. Bary sol. «Kóńilimde júrgeni-aı bir qaýiptiń, Sabaǵyndaı shyrmaıdy shyrmaýyqtyń. Armanmenen, úmitpen, tilekpenen, Pa, shirkin, barady ótip zyrlaýyq kún» – Muqa­ǵalıdyń osyndaı óleńderi jaı oqyǵanda-aq ózinen-ózi ándetkeli turǵan joq pa? Tipti ánniń qandaı yńǵaıda shyqqany jón bolatynyna deıin ańǵarylyp turǵan joq pa?». Solaı ǵoı. Tumanbaı Molda­ǵalıevtiń akterge arnaǵan óleńi «Saryaǵashta sańqyldaǵan daýysyn, Tashkent estip tańyrqaıdy aq tańnan» dep aıaqtalady. Mu­nyń mánisi bylaı. Talaı jyl boıy Sá­beńniń oryndaýyndaǵy «Aıman-Sholpan» jyrynan úzin­di­ler, Muqaǵalı óleńderine shyǵar­ǵan sazdary, «Tóle bıdiń tolǵaýy» Tashkentke tıip turǵan «Saryaǵash» sanatorııinde bas­ty bıývet túbinde ala tańnan qara keshke deıin oryndalatyn da jatatyn. Demalysqa barǵannyń Oraz­baev­tyń oryndaýyndaǵy aýdıo­kassetany almaı ketetini sırek edi.

Jastaý kezinde o basta kúnkóris qamymen (balabaqshalarǵa baryp, ata-analar úshin sýret túsi­rip, tabys tabady ǵoı) qolǵa al­ǵan fo­tograftyq ónerinen habardar bol­ǵyńyz kelse, Áýezov teatry­nyń mýzeıine baryńyz. Sonda qoıylǵan sýretterdiń 70-80 paıyz­daıy bir adamnyń – Sábıt Orazbaevtyń túsirgenderi. Demek, Sábeńdi akademııalyq teatrdyń fotoshejiresin jasaýshy retinde de qurmet tutýǵa bolady. «Bul ónerimniń kádimgideı kómegin kórdim. Keıin teatrdaǵy repetısııa, premera, gastroldik sapar ataýly meniń fotoapparatymsyz ótpeýge aınaldy. Túsirgenimniń bárin mýzeıge ótkize berdim. Birte-birte úlken qazyna jınaldy. Qazir osy jurt jarııalap jatqan albomdardyń talaı fotosy meniki», deıdi ózi. Beınekamera shyq­qanda ony da jurttan buryn ustap, teatrda ótken túrli me­reı­toı­lyq keshterdi, benefısterdi, kezdesýlerdi túsirip, baı vıdeotekany mýzeıge tapsyrǵany taǵy bar. Ony aıtasyz, kezinde bizdiń gazette Jumagúl Soltıeva «Tanys adamnyń beıtanys qyry» degen aıdarmen Sábeńniń... tiginshilik hobbıi jóninde jazǵan. «Negizinen kıim tigýdi keıin úırendim, – deıdi akter. – Satyp alýǵa qymbat bol­ǵan soń ózim tigýge kiristim. Jataq­hanadaǵy komendant áıel qoly qalt etse, «Zınger» máshińkesimen is tigip otyratyn. Sol kisi úıretti. Qol oramaldan bastap, jeıde tigýge kóshtim. Jeıde degendi gas­trolge barǵan jerde matasyn alyp, máshińke tabylsa, bir keshte tigip tastaıtynmyn. Sol kezde teatrdaǵy akterlerden men kemi bir kóılek tigip bermegen eshkim joq shyǵar. Bara-bara shalbarǵa, kostıýmge aýystym. Paltoǵa deıin jettim. Myrzataıǵa da bireýin tigip bergenmin. Sodan keıin qoı­dym, ónerdi úıren de jıren dep». Munyń ózi de talantty adam qaı iste bolsyn talantty degen qaǵıdany qýattaı túsedi.

Qazaqtyń kóptegen qaırat­ker­in­de ómirden oqyǵan-toqyǵanyn, kókeıge túıgenin qaǵazǵa túsire júrý dástúri qalyptaspaı-aq keledi. Alysqa barmaı-aq ózimizge etene orys jurtyn alsaq ta, onda­ǵy el tanyǵan tulǵalardyń ta­laıy­nyń qolynan shyqqan tamasha kitaptardy ataı alamyz. Shetinen jazǵysh. О́ıtkeni shetinen oqyǵysh. Osyndaıda Asqar Súleımenovtiń bir sózi eske túsedi. Teatrda áde­bıet bóliminiń meńgerýshisi kezi. Bólmesine jınalyp qaldyq. Qol­daǵy barymyz taýsylǵan soń jigitter býfetke bastady. Onyń aldynda Asekeńniń ústeliniń ústinen alyp, Mandelshtamnyń 1929 jyly «Akademızdatta» basyl­ǵan, bylǵary muqabaly kitabyn qyzyǵa qarap otyr edim. Ol kisi kabı­netinen shyǵarda esigin kiltte­meı, jaı jaba saldy. «Aseke, Man­delsh­tam ashyq qalyp barady ǵoı?» dedim. Sondaǵy aıtqany: «Bul teatrda Mandelshtamdy kerek qy­latyn adam joq»... Róliniń máti­ni­nen basqa qaǵazǵa qaramaıtyn akter az emes.

Sábıt Orazbaev – qalamger. Araǵa jyldar sala kele, aǵamyz taǵy bir tyń qyrynan tanyldy. Jasy seksenge jaqyn­daǵanda árqaısysynyń kólemi 300 betten asyp jyǵylatyn, kór­kem bezen­dirilgen «О́mirdiń ózi – teatr», «Tazarǵyń kelse, teatrǵa bar» atty eki kitap jarııalap, aıdy as­panǵa bir-aq shyǵardy. Negizin­de, Sábeńniń bul qyryn tyń deý­ge de bola qoımas. О́ıtkeni ol ki­si­niń aýyzsha áńgimeniń aıtýly sheberi ekenin zııaly qaýymnyń talaıy biledi. Kitaptarynda sol áńgimelerdi akter qarapaıym aýyz­eki sóıleý mánerimen, qazaq­tyń qara tilimen qaǵazǵa áserli túsirip shyqqan. Keıbiri oılantady, keıbiri kúldiredi, keıbiri tańdandyrady. Qaı-qaısysynda da avtordyń qazaqtyń asyl per­zent­terine degen qurmeti tánti etedi. «Aǵalarymyzdyń qolyna sý quıǵandaı qyzmet ettik, gas­trolderde osy Asanáli, keshegi Raıymbek bárimiz Seraǵańdar men Elaǵańdardyń, Qapan aǵanyń shabadandaryn kóterip júretinbiz», deıdi.

Qalıbek Qýanyshbaev, Elý­baı О́mirzaqov, Qurmanbek Jandarbekov, Serke Qojamqulov, Qapan Badyrov, Kamal Qarmysov, Asqar Toqpanov, Habıba Elebekova, Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Sholpan Jandarbekova, Nurmuhan Jantórın, Ázirbaıjan Mámbetov, Ydyrys Noǵaıbaev, Ánýar Moldabekov sııaqty sańlaq­tardy saǵynyshpen eske alady, ta­lantyn taǵylym tutady, kisi­li­gin, kishiligin úırenetin úlgi ete­di. «Jalpy, qazaq teatrynyń ót­ken ǵasyrdaǵy eń shuǵylaly shaq­­tarynyń bári uly rejısser Ázir­baıjan Mámbetovtiń esimimen baılanysty. Ony bireýimiz kezinde bildik, bireýimiz bilmedik, bireýimiz baǵaladyq, bireýimiz baǵalamadyq, biraq shyndyq osy. Ázirbaıjan Mámbetov bizdiń teatr ónerimizdi provınsıalızmnen aryltty, aldymen odaqtyq, odan keıin álemdik deńgeıge kóterdi. Menińshe, muny onyń qazaq mádenıeti aldyndaǵy eren eńbegi, tipti erligi deýge ábden bolady» – osylaısha Mámbetov rejıssýrasynyń qadir-qasıetin sanaýly sóılemge syıǵyzyp aıtady. Tustastarynan da jyly sózin aıamaıdy. «Shyntýaıtynda, kezinde kórermen teatrǵa tek Farıdany kórý úshin keletin» – áriptesin osylaısha aspandatý úshin qansha kóńildiń keńdigi kerek deseńizshi. Onyń konservatorııada úzdik oqýynyń sebebin bylaı túsindiredi: «Farıda óte shoqtyqty aktrısa edi. Qabileti qaıran qalarlyq. О́zi Qytaıdan kelgen, biraýyz oryssha bilmeıdi, ony aıtasyń, áýelde bizdiń jazýdy da oqı almaıtyn, tóte jazýmen kelgen ǵoı, sóıtip júrip Batys Eýropa teatrynyń tarıhy, beıneleý óneriniń tarıhy degen sııaqty pánderdi «beske» tapsyratyn. Qalaı deısiń ǵoı? Jaýaptardy surap, túp-túgel jattap alady»...

Jalpy, Orazbaevtyń Jaratqan Ie darytqan tabıǵı talantyna qosa taǵy bir qymbat qasıeti retin­de akterdiń adal janyn, jaqsy­ǵa jaıylyp túsetin júregin, aqtarylǵan aq kóńilin aıtýdyń jóni bar. Sábeńniń teatr týraly tolǵanystary estigen sátińde tolqytpaı qoımaıdy. Nege «estigen sátińde» degendi qadap aıtyp otyrmyz? Sebebi ol kisiniń áńgimesiniń mánine, mátinine daýysy, dıksııasy, mımıkasy, plastıkasy qosylady. «Bir akterdiń teatry» bolady da shyǵady. Jaraıdy, jaı-aq oqyp kórińizshi: «Al mundaǵy adamdar qandaı ǵajap! Teatrdyń ishi qashan kórseń aıtys-tartys, bitpeıtin de qoımaıtyn ıntrıga, ataq úshin, ról úshin myltyqsyz maıdan júre­di de jatady. Teatrda tartys kóp. Bireýge ataq erte beriledi, bireýge kesh beriledi, bireýge tipti berilmeıdi, bireýge ról kóp beriledi, bireýge az beriledi, bireýge tipti berilmeıdi degendeı. Sahna syrtyndaǵy ómirde keıde ashyq, keıde jasyryn alysyp-julysyp júretin sol adamdar sahnaǵa shyǵa sala ózgerip sala beredi, kerek bolsa bir-birine ólip-óshken ǵashyq jandarǵa aınalady. Sonyń bárine sizdi sendiredi. Tipti eki saǵatqa bolsa da ózderi de bir-birine ǵashyq bolyp ketedi. Qudiret emes pe?». Qudiret.

О́nerge óstip, ólip-óship ǵashyq bolǵan jan ǵana asqaraly bıikterdi baǵyndyra alsa kerek. Meniń Sábıt aǵam asýlardan osylaı asqan.

Alashtyń ardaqtysy, sahna aby­zy Sábıt Orazbaevtyń torqaly toqsannyń tórine kóterilýi – ult­tyq mádenıettiń mereıli oqıǵasy. Sahna qaıratkerleriniń arasynda kisi qyzyǵarlyqtaı uzaq jasaý baqyty buǵan deıin júz jas jasaǵan Habıba Elebekovanyń (1916–2016), toqsan alty jas ja­saǵan Qapan Badyrovtyń (1904–2000) mańda­ıyna buıyrǵanyn bady­raıtyp aıtsaq, búgingi mereı­toıdyń baǵasy bederlene túsedi. Buǵan jetken de bar, jetpegen de bar. Alash jurty ardaq tutqan Asanáli de kúni keshe ǵana seksenniń segizinen asa bergende ah urǵyzyp attanyp kete barǵan joq pa aramyzdan?

Barymyzdy baǵalaı bileıik.

Saýytbek ABDRAHMANOV