1945 jyly Aral mańyndaǵy oba indetiniń betin qaıtarǵan dáriger týraly ne bilemiz?
Sonaý 1945 jyldyń qyrkúıek aıynda, Aral qalasynan 200-250 shaqyrymdaı shalǵaıdaǵy irgeles jatqan Aqbasty men Aýan aýylynan: «Adamdar ólip jatyr», degen jantúrshigerlik habar jan-jaqqa taraıdy. Apyr-aı, 500-deı úı qojalyǵy bar úlken mekende ne boldy eken?» – dep jurt tańyrqasady. Aýdannan, oblystan, respýblıkadan dári-dármegin arqalap aq halattylar jetedi. Alǵashqyda túıneme dep dıagnoz qoıylyp em-dom jasalady. Biraq ólim toqtamaıdy.
Aýrýdyń shyǵý sebebin anyqtaǵanda, áńgime bylaı óriledi. Aqbastydan bir áıel túıege minip Sekseýil stansasyna qydyrystap barady. Qaıtyp oralǵasyn túıe óledi. Eshbir tekserýden ótkizbeı 12 jilikke bólip alyp, qaýqyldasyp qazan qaınatady. Tóbe-tóbe et alǵandar kórshi-qolańdaryn qonaq etedi. Erteńine-aq túıeni soıýǵa qatysqandar jáne janynda bolǵandar birinen keıin biri o dúnıege attanyp jatady...
Soǵys jáne eńbek ardageri, sol aýyldyń týmasy, esimi elge tanymal Qudaıbergen Jasekenov degen aǵamyz boldy. Bir kezdesýde el basyna tóngen sol aýrý týraly syr tartqanymda: «Iá, ıá... Bári búgingideı esimde, – dedi Qudekeń sál oılanyp baryp». Soǵystan jaraly bolyp kelgesin qalada emdelip jatqan edim. Dosbergen inimniń qaıtys bolǵanyn jáne anam Hadıshanyń hali nashar degendi estip, kemege mingeli portqa keldim. Aqbasty men Aýanǵa sýmen de, qara jermen de qatynas toqtaǵan. «Orel» degen keme Qulandy túbegine júrgeli tur eken. Soǵan otyrdym. 15-20 shaqyrymdyq Qulandydan jaıaýlap Aqbastyǵa jetsem, aýyldy áskerler qorshap alypty. Syrtpen de, ishpen de esh baılanys joq. Anamnyń Qııýsha Jylqybaev degen inisi soǵysqa ketken-di. Qııýshanyń Aqqan jáne Látı atty eki qyzy da aýyrypty. Bularǵa kútim jasaǵan anam da solarmen birge mert boldy. Kóbisi bir-birine kómektesemin dep sheıit ketti.
О́lim kóbeıgesin olardy jerleýge bes adamnan arnaıy komanda qurylady.
Bular ústerine kombınezon, protıvogaz kıip alady. Komandany Qusbekov Toqmyrza basqarady. Sóıtip, 139 adam belgisiz indetten ólip, qara jer tompaıady. Jeti-segiz úıdiń otbasy túgel ketedi. О́z ákem Jasekenniń de qoltyǵy isedi. Osy tusta Saratov qalasynan bir professor – dáriger kelip, meniń ákemdi jáne Tileýjan degen shaldyń áıelin ólim aýzynan alyp qalady...
Ol dáriger kim edi? Bul adam Saratov qalasyndaǵy mıkrobıologııa jáne epıdemıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri Nıkolaı Nıkolaevıch Jýkov – Verejnıkov bolatyn. Sol kezde ol osy mekemeniń oba indetine qarsy kúresý bóliminiń meńgerýshisi eken. Árıne, onyń janynda ózge de aıtýly dárigerler bolǵan desedi. Buǵan deıin oba oshaǵyn emi joq indet retinde órtep jiberý arqyly joıyp kelgen kórinedi. Osyndaı qaýip qonystas Aqbasty men Aýan aýylyna da tónedi.
Sol jyldary 37-38 jas shamasyndaǵy Jýkov – Verejnıkovtyń komandasy indettiń, mán-jaıyn kúni-túni zerttep, aqyry túıege búrgeden juqqan oba aýrýy degen qorytyndy jasaıdy. Oba degenińiz terige jara, qoltyq pen shapqa bez bop shyǵyp, ókpege túsetin asa aýyr syrqat eken. Gospıtal ashylyp, indetti juqtyrǵandar, qarym-qatynasta bolǵandar sonda jatqyzylady. 1945 jyldyń maýsym aıynda penısılın, streptomısın degen dáriler shyqsa da áli óndiriske engizilmeı synaqta tur eken. Jýkov – Verejnıkov áldeneshe dáleldeme keltirip, osy dárini paıdalanýǵa joǵarydan ruqsat alady. Bul – oba indetine qarsy alǵash ret qoldanylǵan antıbıotıkter-tuǵyn. Osy dáriler birsypyra turǵyndardyń tiri qalýyna sebepshi bolady. Jáne Aral aýdanynan tikeleı odaqqa qaraıtyn obaǵa qarsy kúresý stansasy ashylady. Bul mekeme 1990 jylǵa deıin ómir súrdi.
Jýkov – Verejnıkovpen qatar Almatydan kelgen medısına qyzmetkerleri Baǵdagúl Sholaqova men Aınash Muhambetjanovanyń da 7-8 aı boıy halyqpen aralasyp, ýaqytpen sanaspaı eńbek etkenin jurtshylyq áli kúnge deıin umytpaı eske alyp, jaqsy isterin aıtyp otyrady. Sondaı-aq, aq halattylarǵa Stalın ujymsharynyń (Aqbasty aýyly osy ujymshardyń qamtýynda bolǵan) tóraǵasy Shárip Ranov pen Aýan balyq zaýytynyń dırektory Jazyqbaı Baıbazarov ne qajettiń bárin daıyn etip otyrady. Osy eńbegi úshin keıin Shárip Ranov «KSRO densaýlyq isiniń úzdigi» ataǵymen marapattalady.
Al Jýkov – Verejnıkov medısına ǵylymdarynyń doktory, akademık laýazymdaryna kóterilip, 1950 jyly KSRO memlekettik syılyǵynyń laýreaty atanady. Ol sondaı-aq Reseıdiń, О́zbekstan men Qaraqalpaq ASSR-nyń da ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratkeri bolady. Eki birdeı Lenın jáne Eńbek Qyzyl Tý ordenderin omyraýyna taǵady. Jýkov – Verejnıkov álemge tanymal ǵalymdar tizimine engen adam. Bul týraly 2004 jyly jaryq kórgen E.P.Kovalevanyń «N.N.Jýkov – Verejnıkov áıgili ǵalym ári dáriger» atty kitabynda jaqsy aıtylǵan.
1945 jyldyń qyrkúıegindegi sumdyq oqıǵadan beri de 70 jylǵa taıaý ýaqyt zýlap ótipti. Kezinde irgeli bir aýyldyń tutas joıylyp ketý qaýpine jeń sybanyp qarsy turǵan bilikti ǵalym-dáriger Jýkov – Verejnıkovty este qaldyrý sharalary jergilikti jerdegi ákim-qaralardy oılandyrar dep sengimiz keledi.
Shákirt Dármaǵambetuly,
derbes zeınetker.
Qyzylorda oblysy,
Aral qalasy.
Sýrette: Shárip Ranov pen Jýkov – Verejnıkov.