Ulttyq mádenıettiń mártebesi

asqanynyń ádemi úlgisin  AQSh-ta ótken Qazaqstan mádenıeti kúnderi kórsetti

Bul ǵumyrda qaıtalana bermes mundaı sırek sapar ústinde qalaısha eske túspessiń. Táýbe dersiń, baspaǵan jerdi, attalmaǵan elderdi baryp kórýge kásiptik násip jazypty. Egemendiktiń arǵy jaǵyndaǵy jyldarda «Lenınshil jastyń» arqasynda keshegi Iýgoslavııanyń búgingi Serbııasyn, Slovenııasyn, Horvatııasyn, Bosnııasyn aralap shyǵý umytylmasa, odan sońǵy biraz ýaqytta «Egemen Qazaqstannyń» múmkindik týǵyzýymen Úndistanǵa jol túskeni bar-tyn. Basylymnyń taǵy bir tapsyrmasyna oraı endi talaıdan ataq-dańqy dúrildegen Amerıka Qurama Shtattarynyń ózine saparlaý kóńil ósirgeni ras. Osy jolǵy jumys baby Nıý-Iork pen Vashıngtondaǵy Qazaqstan mádenıetiniń kúnderin baıandaý bolatyn. «О́ner kópke de jetkizedi, kókke de jetkizedi» deıdi halqymyz. Shynyn aıtqanda, tańyrqaýy qıyn amerıkalyqtardyń ultymyzdyń san ǵasyrlyq jáne jańarǵan murasyn tamsana tamashalap, súısiniske bólenýin á degennen aıtpaı óte almaımyz. О́ner atty ásem álemniń ǵajaıyp sıqyryna baýraǵan, qaı-qaısysy dara daryn baýyrlastardyń shalqyǵan shabyty soǵan úıirgendeı edi. MANHETTENDE QALYQTAǴAN ÁÝEN Aldymen Nıý-Iorkke taban tiredik. Tarıhy da, taǵdyry da qyzyq áıgili qala týraly áńgime bir qozǵalsa taýsylmaýy múmkindikten ári az ýaqytta syryna qanyqtyra qoıatyn emesteı bolǵandyqtan qysqasha tanystyrǵanda mynadaı jaıttarǵa toqtalyp ótýdi jón kórdik. Kolýmbtyń jańa qurlyqty ashýynan keıin ishine endeı enip, ıelik etý úshin asyqqan eýropalyqtardyń aldy bolyp ıtalııalyq teńiz saıahatshysy Djovannı de Verrazano 1524 jyly shalqar Atlant muhıtymen astasatyn buǵazdy tabady. Biraz jyldardan soń onyń izimen Tynyq muhıtyna shyǵatyn sý jolyn izdeýshi Gollandııanyń Ost-Úndi kompanııasy qyzmetindegi aǵylshyn teńizshisi Genrı Gýdzon óz atyn qoıǵan ózen men buǵaz boıyndaǵy araldyń tamasha qonys orny bolýǵa laıyq ekenin jetkizedi. Eýropa elderimen soltústik Amerıkadaǵy jerlerdi ıgerýde básekelestikte joly bolýshy shaǵyn memlekettiń Jańa Nıderland dep atalǵan otarynyń gýbernatory Peter Mıneıt buǵan deıin ony mekendeýshi úndister taıpasy manahattadan bolmashy aqshaǵa satyp alady. Búginde shahardyń Manhetten ataýymen belgili áıgili bóligi osydan shyqqan desedi. Aradaǵy biraz jyldarda Anglııa óktemdigi kúsheıip, gollandtar irgetasyn qalaǵan qala Nıý-Iorkke ózgertiledi. Soltústik jáne Ońtústik Amerıka arasyndaǵy azamat soǵysynan soń birtutas memleketke birikken eldiń birinshi astanasy bolady. Keıinde jolyn qaptaldas Vashıngtonǵa bergenmen, BUU bas keńsesi ornalasqan, iri qarjylyq qurylymdar oryn tepken, bıiktigi bir-birinen asyp, kókke shanshylǵan ǵımarattar ıin tiresken, uzyndyǵy 80 shaqyrymǵa jýyq bir ǵana Brodveı men dúnıejúzilik bankterdiń uıasy Ýoll-strıt kóshesi, aspaly Brýklın kópiriniń ózi keremettigin tanytatyn kúndiz-túngi qyz-qyz qaınaǵan qala tynysyn qaı tusynan da erekshe sezinesiz. Al osylardyń ishinde Qazaqstan mádenıet kúnderi ashylǵan «Karnegı holl» konsert ortalyǵynyń orny da ózinshe bólek. Tipti, ony bilmeıtin jan joqtaı kórindi. Meımanhanamyzdan uzap ketip,  adasýǵa aınalǵandaı sátterimizde atyn ataı qalǵanymyzda durys jón siltenýine súıenip te aldyq. Budan bir jaǵynan nıý-ıorktikterdiń óner ómirinen eleýsiz emestigin ańǵartsa, ǵasyrlyq tarıhy bar ásem ǵımarattyń árkimge tanystyǵy da baıqaldy. Klassıkalyq mýzykany oryndaý­shylarǵa álemdegi eń mártebeli, talaı ataqty sańlaqtardyń darynyn tanytýshy bul mádenıet qara shańyraǵy sáýletshi Ýılıam Tathılldiń jobasy men kásipker Endrıý Karnegıdiń qarjylyq qoldaýymen salynǵan eken. Shymyldyǵy alǵash ret 1891 jyldyń 5 mamyrynda Petr Chaıkovskııdiń dırıjerlik etýimen Nıý-Iork sımfonııalyq orkestriniń konsertimen túrilgen. Sodan beri eń aıtýly sazgerler men ónerpazdardyń talantyn jaıýǵa talpyntatyn kıeli oryn, ishki-syrtqy ásemdiginen bólek tamasha akýstıkasy oryndaýshylaryn da, tyńdaýshylaryn da tań-tamasha qaldyrady. Mine, osyndaı rýhanı oshaqta qazaqstandyq ónerpazdarǵa sahna usynylýy úlken qurmet ekeni daýsyz. Sáıkesinshe, el ónerpazdary qarym-qabiletterin barynsha kórsetti. AQSh-taǵy atalǵan is-sharanyń ashylýyna osy eldegi QR Tótenshe jáne ókiletti elshisi Q.Omarov qatysty. Sharany QR Mádenıet mınıstriniń orynbasary A.Bóribaev ashty. Ol osynaý sharaǵa qoldaý tanytyp, eki memlekettiń mádenı baılanys­taryn damytýǵa yqylas kórsetýshi Amerıka tarabyna alǵysyn bildirdi. Brýklın okrýgi men Nıý-Iork qala­sy merııasynyń ókilderi mundaı ynty­maqtastyq nátıjesi jańa qarym-qaty­nas­tardy qalyptastyrýyn tiledi. Konserttik baǵdarlamany tamasha­laýǵa BUU Bas hatshysy Pan  Gı Mýnmen birge osynaý halyqaralyq uıymnyń jaýapty qyzmetkerleriniń kelýi mádenıet kúnderiniń máni men saltanatyn asyra tústi. Munyń aldynda ótken baspasóz máslıhatynda áriptesterimizdiń biriniń suraǵyna TMD elderi arasynan úlken quramda bir eldiń óneri jan-jaqty ta­nys­­tyrylýy sırek oqıǵa retinde aıtyl­ǵan edi. Ásili, óner qudyreti kúshti. Ol ýaqytpen, zaman talabymen, adamzat maqsatymen birge úndes tapsa tipti zor. Osyny talap etýshi Elbasynyń bastamasymen el-elde ótkizilýdegi Qazaqstan mádenıeti kúnderiniń úlgili mańyzyn joǵarydaǵy jaıt baıqatpaı qalmady. Jalpy alǵanda, Amerıkada qazaq óneri belgisiz emes. Osy jolǵy sapardyń negizgi kórki bolǵan Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik akademııalyq halyq aspaptar orkestri bul jaqta 2004 jyly bolypty. Oǵan qosylǵan B.Baıqadamov atyndaǵy memlekettik hor kapellasy, onyń súıemeldeýindegi jeztańdaı ánshiler Nurjamal Úsenbaeva, Maıra Muhamedqyzy, Talǵat Musabaev órnek-bederin ósire túsirgen sekildi. Zaldaǵy tyńdaýshylardyń beıtanys áýen-sazdardy qalaı qabyldaýyna zer salǵanymyzda, kózderine etene tanys  aspaptardyń ornyna buryn-sondy estip kórmegen dombyra, qobyz, sybyzǵy, saz syrnaıdyń úılesken úni ne shyǵarmany barlyq  boıaýymen tógiltýi tańqaldyrǵany bilindi. Maıra ásem soprano daýysymen de, sulý sánimen de Kalmannyń «Hanshaıym Chardasha» operettasynan Sılvanyń arııasyn oryndaǵandaǵy qoshemet Nıý-Iorkte de, Vashıngton zalyn da dýyldatyp turyp aldy. Amerıkalyq «Veıvl-vabl» djaz mýzykasyn ulttyq aspaptardyń túrlendire jelpintýi arqyly hor kapellasynyń oınaqy yrǵaqpen áýendetýi tipti rızalyq týǵyzdy. Eki ishekti dombyranyń san qyrly qubylysy talaıdyń aýzyn ashtyryp, kóńil terbetýi myna bizdi ulttyq maqtanysh sezimine bólegenin qalaısha aıtpaspyz. «Karnegı holldaǵy» konsert aıaqtalysymen de tarqasa qoımaǵan jergilikti ónersúıer qaýym ókilderiniń biri Iаnýsh Kýrekpen tildeskenimizde: «Ǵajap áserdemin. О́neri osyndaı bolsa, Qazaqstan mádenıeti bıik eken. Osy salaǵa birshama qatysym bar jan bolǵandyqtan, mádenı lázzat alǵanyma qýanyshtymyn. Ulttyq úrdistiń álemdik uly ónerdiń tereńinen nárlenip, teńdessiz sheberlikpen ushtasýyn kózbe-kóz birinshi kórýim. Otandastaryńyz jetistigi bıikke samǵaı berýine senemin», degen lebizin aýdarmashysyz túsindik. Arǵy tegi polıak-amerıkalyq aqsaqal oryssha sóıleýdi umytpapty. Qazaqtyń dástúrli mádenıetin jańasha jańǵyrtýshy orkestrdiń bas dırıjeri Arman Júdebaevtyń aıtýynsha, arnaıy konserttik baǵdarlamaǵa daıyndyq erte bastan júrgizilgen. Repertýarynda 4 myńǵa tarta án men kúı bar baı muranyń, úlken qordyń tańdaýlylaryn tanystyrýǵa iriktep alý ońaı bolmaǵan. Munyń syrtynda Nurjamal Úsenbaeva, Maıra Muhamedqyzy, Talǵat Musabaev, Aıdos Jabaǵın, Taıyr Tájiǵulov, Jámıla Jarqynbaeva, Aızada Qapaǵanova, Janat Baqtaı syndy kúmiskómeı oryndaýshylardyń basyn biriktirip, orkestr súıemeldeýine beıimdeý jeńil tımese de, jemisi tatylǵanyn kórdik. Latıf Hamıdıdiń «Qazaq valsi» men «Bulbulyn» qosyla shyrqaǵan Jámıla, Aızada, Janattyń dala qusynyń syńǵyryn saf taza kúıinde quıqyljytýy tyńdaýshylardy qandaılyq tánti etti deseńizshi. Bıyl 80 jyldyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan Ahmet Jubanov qurǵan uıa buǵan deıin mýzykanyń Mekkesi – Venadaǵy, Beıjińdegi, Kıevtegi óner baıqaýlarynda, «Astana keshteri» atty jeke konsertte jańasha bir qyrynan tanylsa, Nıý-Iork pen Vashıngton turǵyndaryn odan saıyn tamsandyrdy. Alda alys-jaqyn jurtshylyqpen talaı kezdesýler kútip turdy. POTOMAKA JAǴALAÝY JAŃǴYRYQTY О́miri ónermen tutasqan adamdar qashanda tolqýly ekenin bilsek te, júzbe-júz seziný áseri tipti bólek eken. Alǵashqy konsert sátti ótýine kóńilderi kóterińki ánshiler, dombyrashylar, skrıpkashylar endigi kezekte Vashıngtonǵa attanǵan bette jolaı júrekteri qaıta lúpil qaǵyp otyrdy. Bulaı bolmaı qaıtsin. El astanasynyń talǵamy joǵary ónersúıerleri aldynda, onyń ústine bas shahardyń Dj.F.Kennedı atyndaǵy oryndaýshylyq óner ortalyǵynda óner kórsetý qalaısha tolqytpasyn. Meımanhanaǵa jaıǵasa salysymen ile daıyndyqqa kirisip ketý de sondyqtan edi. Nıý-Iorkke qaraǵanda ý-shýy az, tynyshtaý, aǵash ta, kók te mol, kósheleri tap-taza, qaıda qarasań bir-birine uqsamaıtyn sáýletti ǵımarattar sulýlyǵy kóz qaryq­tyrǵan tań-tamashasyn, árıne, Aq úı, Kapıtolıı asyryp turatyndyǵy belgili. Eldiń birinshi prezıdenti Vashıngtonǵa arnalǵan, bárinen bıik shanshyla bitken aq obelısk asqaq kózge túsedi. AQSh táýelsizdigi deklarasııasynyń avtory Djordj Djeffersonnyń Potomaka ózeni jaǵalaýyndaǵy memorıaly alys­tan aǵarańdaıdy. Bir qyzyǵy, qolyndaǵy qala kartasymen qalaǵan jerińdi tez taýyp ala qoıasyń. Amerıkalyq úndister murajaıyn kórýge shyqqan biz de karta men túsindirýshi, jón silteýshilerdiń kómegimen birer saǵattaı jaıaýlap dál túbinen tústik. Sóıtsek, Kapıtolııden taıaq tastam tusta bolyp shyqty. Kim-kimge de esigi ashyq, tórt qabattaǵy jádigerleri qyzǵylyqty, asyqpaı aralaımyn deseń barlyq jaǵdaı jasalǵan, murajaıdy bir kórý azdyq etedi eken. Já, muny jeke taqyrypta sóz etpek bolǵandyqtan, negizgi áńgimemizge ora­laıyq. Dj.F.Kennedı atyndaǵy óner ortalyǵy jobaly ýaqytta jınalý­shylarǵa lyq tola bastady. 2400 oryndyq zaldaǵy úlkender de, jastar da aralas kórermender aldyna Mádenıet vıse-mınıstri A.Bóribaev pen AQSh Memlekettik hatshysynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa máseleleri boıynsha kómekshisi Nısha Bısval kóterilip, qatysýshylardy Qazaqstannyń Vashıng­tondaǵy mádenıet kúnderiniń ashylýymen quttyqtady. Júrgizýshiler Ádil Ahmetov pen Keren O’Kennelldiń habarlaýymen sahnadan Qurmanǵazynyń «Saryarqa» kúıi tógile jóneldi. «Paryz», «Armandastar», «Kek» fılmderinde basty rólderdi beınelegen, «Qara shańyraq» 100 serııaly týyndyda sportshyny oınaýshy Ádil Astanadaǵy «Jastar» teatrynyń akteri retinde de tanymal. Oraıy kelgende alys jerde elimizdiń mereıin ósirgen dástúrli ánshiler Beıbit Musaev, Aıgúl Qosanovanyń áýeletken áýenderi tyńdaýshylardy súısindirgenin júzderinen ańǵarý qıyn emes-ti. Ulttyq dástúrdiń bulaısha sabaq­tasýyna rızalyq sezim kórermenderdiń biri Elıot Elıottyń lebizinen bilin­di. Onyń aıtýynsha, jahandaný dáýi­rinde jutylyp ketpeýi úshin ulttyq qundylyqtardy qunttap, rýhanı baılyqty saqtaýdyń qazaqstandyq úlgisi úırenerlik eken. Vıvaldıdiń «Jyl mezgilderin» orkestrmen birge skrıpkada syzyltqan órim qyzdar Alýa Maqanova men Nurııa Kárimbaevanyń óneri dástúr jarasymdylyǵyn tanytqandyǵyn da aıtyp ótti. Aıta ketý kerek, elimizdiń mádenıet kúnderi, ásirese, osy qalalardaǵy qazaq qaýymyna asa qýanysh syılaǵan esten ketpes oqıǵa boldy. Nıý-Iorktegi konsertke qandastarymyzdy qatystyrýǵa jumyldyrýshy Amerıka qazaqtary qaýymdastyǵynyń jetekshisi, NASA ǵalymy Darhan Nurmaǵambettiń zaldaǵy kózge jyly beınelerdi kóptep kórgen saıyn kóńili óskenin túsindik. Solardyń biri, tegi qostanaılyq Beksul­tan Qalmaǵambet báıbishesimen birge nemerelerin erte kelipti. Ár án, ár kúı saıyn janarlaryna jas irkilip, týǵan topyraqtyń sazyn saǵynyp qalǵandyqtaryn jasyrmaıdy. Shirkin, qazaq qaı jerde de qazaq qoı. «Úıge júrińizder, dám tatyńyzdar», deıdi. Vashıngtondaǵy konsert sońynda da bárimizge jaltaqtap qaraı bergen qazaq áıelimen kezdestik. Ol Máskeýde oqyp júrgeninde taǵdyr jazýymen amerı­kalyq azamat Devıd Staınmen tabysypty. Qazaqstan mádenıeti kúnderi ótetinin estip, Vıskanson shtatynyń Brýkfıl qalasyndaǵy otbasy múshelerin tegis jınap, jerlesterine bas qostyrypty. Janyndaǵy ózindeı qaratory qyzy «Sálemetsizder me» dep izetpen amandasqanda ishimiz jylyp sala bergeni ras. «Kellı degen qyzym. Qoıarda-qoımaı qazaqsha sóıleýdi úırenip júr. Myna Korı esimdi ulym da naǵashy jurtynyń tilin bilýge qushtar», degen zaıybynyń tanystyrýyn aýdarmashysyz túsingen Devıdtiń de birqaǵaryna tańdanyp qaldyq. «Bulardyń úıde qazaqsha sóıleýi jıileı túsken soń maǵan qalaısha úırenbeske», dep aǵylshynsha aǵynan jarylǵan azamattyń kisiligi men kishipeıildigi bólek kórindi. «Taldyqorǵan mańyndaǵy Sarqand aýdanyndaǵy Sársenbaevtar atty tór­kinderime sálem aıtyńyzdar. Tur­my­symyz, kóńil-kúıimiz jaqsy. Tamyzda bárimiz aýylǵa baryp qaıtamyz», degen Lázzat Sársenbaeva-Staın sálemi týysqandarynyń  qulaq­taryna altyn syrǵa. Vashıngtondaǵy konsert aıaqtalǵan soń úlken quramdaǵy delegasııa Qazaqstan Respýblıkasynyń Elshilik úıindegi qabyldaýda boldy. О́z shańyraqtaryna kelgendeı máre-sáre ónerpazdarǵa  AQSh-taǵy elshimiz Qaırat Omarov mádenıet kúnderiniń biryńǵaı mádenı keńistikti nyǵaıtýǵa múmkindik beretinin, ekijaqty qarym-qatynastyń damýyna zor áserin tıgizetinin, qazaq ónerine degen úlken qyzyǵýshylyq týǵyzatynyn aıtyp, eki eldiń mádenı baılanystaryn nyǵaıtýǵa qosqan úlesteri úshin alǵys bildirdi. Memleketter arasyndaǵy yntymaq­tastyq altyn kópirindeı mundaı izgilikti is-sharalar aldaǵy ýaqytta jalǵasa bermek. Qazaqstanymyzdyń rýhanı baılyǵy fransýzdar aldyna jaıylmaq kún de jaqyn. Aıqyn NESIPBAI, «Egemen Qazaqstan». ASTANA – NIý-IORK – VAShINGTON – QARAǴANDY. Sýretterdi túsirgender Artýr ÁLIP, Anatolıı ÝSTINENKO.