Oryndalǵan arman

Malaızııaǵa barǵan saparymyzda túrli mamandyq boıynsha bilim alyp júrgen qazaq jastaryna jolyqtyq

Qazaq eli Táýelsizdigin 1991 jylǵy 31 jeltoqsanda Malaızııanyń resmı túrde moıyndaý sátinen bastap Malaızııa men Qazaqstan arasyndaǵy saıa­sı, saýda jáne ekonomıkalyq baılanystar oń jolǵa qoıylyp keledi dep aıtýǵa bolady. 1996 jyly Kýala-Lýmpýr qalasynda Qazaqstannyń Malaızııadaǵy, al Almaty shaharynda Malaızııanyń Qazaqstandaǵy elshilikteri ashyldy. Malaızııa Qazaqstan azamattaryna birjaqty negizde 30 kúnge deıin vızasyz rejim engizdi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstannan Malaızııa jerine týrıstik saparmen barýshylar sany jyl saıyn barynsha artyp keledi. 2009 jyly osy elge tikeleı ushatyn áýe laıneri jumys isteı bastasa, búginde «Eır Astana» áýekompanııasy arqyly Almaty – Kýala-Lýmpýr baǵytyna apta saıyn tikeleı úsh reıs ushady. Al endi osy Malaızııa qandaı el, bul elde qazaqtyń qansha balasy bilim alyp júr degen máselege toqtalaıyq. Malaızııa sońǵy ýaqytta ekonomıkasy qarqyndy damyp kele jatqan ındýstrıaldy-agrarlyq memleketke jatady. Eske sala keteıik, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 1996 jyly Malaızııaǵa resmı saparmen barǵan bolatyn. Sodan beri eki el arasynda birqatar kelisimsharttarǵa qol qoıylyp, barys-kelis jaǵdaıy ornyǵa tústi. Eń bastysy, 8 saǵattyq jol qashyqtyǵy Qazaqstan men Malaızııa múmkindikterin shekteı alǵan joq. Munda qanshama qazaqtyń qarakóz jastary bilim alyp júr. Elimizdiń túkpir-túkpirinen jyl saıyn bul elge sandaǵan túlektiń aǵylýy mundaǵy bilim júıesine óte-móte tereńirek úńilýge ıtermeleıdi. Birinshi sebebi, Malaızııadaǵy oqý aqysy bizdiń jastar úshin qolaılyraq, halyqtyń qaltasy kóteretindeı mólsherde eken. Mysaly, qazaqstandyq jetekshi oqý oryndarynda bir jyldyq oqý aqysy 300 myńnan 800 myń teńgege deıin bolsa, al ondaǵy ýnıversıtettiń bir jyldyq oqý aqysy teńgege shaqqanda 400 myńnyń o jaq, bu jaǵy bolyp shyǵady. Qazaqstandyq stýdentterdiń kópshiligi Malaızııanyń Sunway, Asia Pacific University of Technology & Innovation (APU), HELP, Limkokwing University of Creative Technology ýnıversıtetterin tańdaıdy. О́ıt­keni, Malaızııa ýnıversıtetterinde jańa zamanǵa saı san túrli qajetti mamandyqtar tizi­mi mol, halyqaralyq standartqa saı dıp­lom beriledi. Ulybrıtanııada bilim alý jylyna 35000 – 40000 AQSh dollary mól­sherinde desek, al Malaızııada júrip-turý, tamaqtaný, kıiný men stýdentke qajetti qural-jabdyqtardyń barlyǵyn qosqanda 7 000 – 15 000 AQSh dollaryn quraıdy. Taǵy bir ekinshi ja­ǵy bar, Malaızııadaǵy ýnıversıtetterdiń deni Ulybrıtanııa, AQSh, Jańa Zelandııa, Avstralııa, Germanııa jáne Fransııa elderiniń fılıaldary bolyp sanalady, atalǵan memlekettermen Malaızııa oqý oryndary arasynda stýdent almasý máselesi óte durys jolǵa qoıylǵan. Saýalnama kórsetkendeı, bilim alýshy­lardyń 80 paıyzy jańa tehnologııalardy meńgergendi qup kóredi. Kapıtalıstik kózqaraspen qaraıtyn jastar jańa tehnologııa júrgen jerde kóp qarjy da bolatynyn aıtady. Zaman talaby solaı, qalaı desek te, oqyǵan jastar óte durys tańdaý jasap otyr deýge tolyq negiz bar. Malaızııa oqý oryndarynda sabaq aǵylshyn tilinde júredi. Bizdiń onda bilim alǵan jastarymyzdyń arasynan aǵylshyn tilin alǵashqyda nan suraı alatyn deńgeıde meńgerip baryp, 4 jyldan soń olardyń aǵylshyn tilin óte joǵary sapada úırenip shyqqanyn, al búginde aıtýly ulttyq kompanııalarda, sheteldik kásiporyndarda qyzmet jasap júrgenin bilemiz. 2011 jylǵy naqty málimetke júginsek, malaı elinde bilim alyp jatqan stýdentter sany 2000-nan asady. Olar kóbinese aqparattyq tehnologııalar, dızaın, munaı, ekonomıka jáne bıznes mamandyqtaryna mashyqtanýda. Malaızııada oqýdyń artyqshylyǵy nede degende, ondaǵy aýa raıynyń qolaılylyǵyn aıtpaı kete almaısyz. Ortasha jyldyq temperatýrasy 25-28°S-ty kórsetip turady. Sodan keıingi ereksheligi, megapolısten bólek stýdenttik qalashyqtyń bolýy artyq múmkindik bolyp eseptelinedi. «Bolashaqtyń qalasy» degen ataýǵa ıe bolǵan Saıberdjaıa qalasy tutastaı stýdentterdiń ordasyna aınalǵaly biraz jyl bolypty. Tipti, munda jergilikti kásipkerler, turǵyn úılerdiń ózin stýdentterge laıyqtap turǵyzǵanyn baıqadyq. Úshinshiden, Qazaqstannan barǵan jastar tamaqtanýda qınalmaıdy. О́ıtkeni, Malaızııa halqynyń 60 paıyzyn musylmandar quraıdy, memlekettiń negizgi dini ıslam bolyp tabylady. 2020 jyly álemniń eń damyǵan elderi qataryna qosylýdy maqsat etip otyrǵan 27 mıllıon turǵyny bar Malaızııa osylaısha kópultty memleket sanalady. Stýdenttik qalashyqtaǵy dámhanalar taıaq tastam jerde, tábet-talǵamǵa saı astyń túr-túri bar, ári stýdentterge de tıimdi baǵada ázirlengen. Munda malaı, qytaı, arab ashanalary jeke-jeke qyzmet kórsetedi. Malaı ashanasy da erekshe suranysqa ıe, ásirese, nandary óte dámdi (dámdeýishterdi kóp qosady). Nan demekshi, Malaızııada un máselesi ózekti. Mundaıda bizdiń elimizdiń nanyna jeter, taǵamyna ileser as joqtaı kórindi. Taǵy bir aıta keterligi, Malaızııadaǵy kólik joldary kórgen kisini tańdaı qaqtyrady. Munda kólik keptelisi degendi kórý aragidik jaıt. Sebebi, poıyzdar jer astymen de, jer ústimen de zýlaı beredi. Avtobýstary taksımen para-par. Qalaǵan jerden aıaldamaǵa jetpeı-aq, «toqta» degen túımeni basa qalsańyz boldy, dittegen jerińizden túsirip ketedi. Munda oqıtyn qazaq stýdentteriniń kópshiligi kólikti jalǵa alyp, oqýyn da, jumysyn da dóńgeletip júr. Malaızııanyń Limkokwing University of Creative Technology oqý ornynda bilim alǵan Indıra Ýahab bıyl dızaıner mamandyǵyn alyp shyǵady. 4-kýrsty támamdap jatqan qazaq qyzyn búginde jarty Malaızııa biledi desek, qatelespeımiz. Ol oqýmen qatar Malaızııanyń jetekshi sán jýrnaldarynda jemisti eńbek etip júr. Sán álemine qazaqy naqyshty engizsem dep armandaıtyn Indıranyń ózi bilim alǵan memlekette qalmaı, Qazaqstanǵa qaıtý oıyn bilgende biz de ishimizden rıza bolyp qaldyq. Ol ózin shetelde bilim alǵan jastardyń biri retinde baqytty sanaıdy. «Alǵash ret men Malaızııada bilim alýdyń tıimdi ekenin «Bolashak Study» dep atalatyn halyqaralyq bilim berý ortalyǵynan bildim. Astanadaǵy resmı ortalyǵyna barǵanymda sondaǵy keńesshiler maǵan barlyq mán-jaıdy túsindirdi. Alǵashynda ata-anama Malaızııaǵa oqýǵa ketkim keletinin aıtqanymda qarsylyq bildirdi. Sebebi, bizdiń halyqtyń áli de bolsa balany shetelde oqytý degen máselege kúmánmen qaraıtyny meniń de aldymnan betpe-bet jolyqty. Alaıda, qıyndyqsyz armanǵa qol jetkizý múmkin emestigin ustazdarym jıi aıtatyn. Meniń shetelde bilim alýym bolashaq ómirime jaqsy ózgeris alyp keletinin jaqsy túsindim, ata-anam da alǵashynda kelisimin bermegenmen, birte-birte men olardy óz yńǵaıyma kóndirgen sııaqtymyn. Endi, mine, aǵylshyn tilin jetik meńgergen dızaıner degen mamandyq ıesimin» deıdi bizben áńgimesinde ashyq-jarqyn Indıra. Maqtap otyrǵan Malaızııańyz 1957 jyly táýelsizdikke qol jetkizgen el. Álem­dik órkenıette «Azııa jolbarysy» degen atpen málim bul el agrarly el bolyp sanalǵanmen, olar Qazaqstannyń munaı-hımııa ónerkásibin, qurylys jáne «halal ındýstrııasyn» damytýǵa úles qosýǵa nıet bildirip otyr. Osylardyń ishinde jastar úshin eń mańyzdysy qashanda bilim salasy bolyp qala beretini ras. Sebebi, Malaızııa men Qazaqstan bir-birimen taǵdyrlas elder. Aǵylshyndyqtardyń bodandyǵynda bolǵan Malaızııa aınaldyrǵan elý jyldyń ishinde «Azııa jolbarysy» atanýy tegin emes. Olar buǵan memlekettiń júrgizgen durys saıasaty men bilim-ǵylymǵa, jańa tehnologııany meńgerýge degen talpynystyń nátıjesinde jetkenin jasyrmaıdy. Endeshe, «jaqsyny kórmekke» degen qazaqy minezben jastarymyz Malaızııa eliniń bilimi men ǵylymyn, tájirıbesin ıgerýge umtyla tússe, odan utpasaq, utylmasymyz anyq. Qundyz ERALY.