Jyl saıyn halyqtyń óz qajettiligin óteý, kásip pen qyzmetin jetildirý maqsatynda alynatyn nesıege suranys artyp keledi. Bul óz kezeginde halyqqa nesıeniń túrlerin bilýdiń mańyzyn aıqyndaıdy.
Elimizde nesıe alý jáne ony óteý eki jolmen júrgiziledi. Onyń birinshisi – annýıtettik, ekinshisi – dıfferensııaldy, ıaǵnı bólip tóleý. Ol «Bankter jáne bank qyzmeti týraly» Zańnyń negizinde júzege asady.
Siz nesıeni annýıtettik tólem arqyly óteıtin bolsańyz, sizdiń aı saıynǵy tólemderińizdiń mólsheri birkelki bolady. Bul kóptegen tutynýshylardyń nesıeni óteýi kezinde qoldanylady jáne bankke de, tutynýshyǵa da nesıeni esepteýge óte qolaıly. Alaıda, osy tólem júıesi arqyly nesıeni óteý kezinde ústine qosylatyn paıyz kólemi de edáýir úlken bolady. Sondyqtan da annýıtettik tólem qarjylyq turǵydan tıimsizdeý. Biraq nesıeni bul turǵyda óteıtin bolsańyz, sizdiń suranysyńyzdy qabyldaý máselesi tez ári yńǵaıly túrde júzege asady. Ár aı saıyn jasaıtyn tólemińizdiń mólsheri birkelki bolady.
Al dıfferensııaldy tólem kezinde nesıe mólsheri ár aıǵa óz merzimine qaraı bólinedi. Atalmysh tólem júıesindegi negizgi júkteme nesıeni tóleýdiń alǵashqy jartysynda kóbirek bolady jáne aı saıyn tóleıtin aqshańyzdyń mólsheri azaıa beredi. Eger úlken nesıeni uzaq merzimge josparlaǵan bolsańyz, bul ádis óte qolaıly. Sonymen qatar annýıtetti tólem júıesine qaraǵanda artyq júkteme mólsheri de azyraq bolady.
Al osy eki nesıe túrindegi basty faktorlardy zerdeleıtin bolsaq, bul turǵyda birqatar erekshelikti atap ótýge bolady. Nesıe alatyn kezde bank menedjeri eki ádistiń qaı túrin tańdaý keregin usynady, alaıda kóp tutynýshylar banktiń suranysty maquldaǵanyn ǵana qalaıdy. Kóptegen bankterde annýıtetti tólem júıesi qoldanylady. Sebebi tutynýshy dıfferensııaldy tólem júıesin tańdaǵan kezde banktiń nesıe berý yqtımaldyǵy tómen. Al annýıtetti tólem júıesi arqyly nesıeni óteý ári tıimdi, ári túsinikti. Sonymen qatar banktiń maquldaý máselesi de júıeli.
Sondaı-aq nesıe alar kezde ony qolma-qol nemese karta arqyly rásimdeýdi anyqtap alǵan jón. Nesıeni alarda bank menedjeri tutynýshydan qarajatty qandaı maqsatta jumsaıtynyn suraıdy. Bul turǵyda nesıeniń qandaı maqsatta alynyp, qandaı maqsatta jumsalynatyny jóninde bank qyzmetinde málimetterdiń bolýy shart. Sebebi óz tutynýshylary jaıly málimetti eskermeı, bank nesıe bere almaıdy. Nesıeni rásimdegennen keıin tutynýshynyń qanshalyqty dárejede bul qarajatty óteı alatyndyǵyn aıqyndaý mańyzdy.
Elimizdegi qarjylyq saýattylyqty, nesıeniń mólsherlik koeffısıentin, paıyzdyq mólsherlemesin aıqyndaý barysynda memlekettik saıasat tarapynan birqatar jumys júrgizilip jatyr. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qabyldaǵan 2020-2024 jylǵy tujyrymdamasyna sáıkes elimizdegi nesıelik mólsherlemeni retteý arqyly qarjylyq saýattylyqty arttyrý máselesi jandanyp keledi.
Damýshy memleketterdegi nesıeni óteýdiń negizgi maqsatyn aıqyndaýdaǵy basty erekshelik – tutynýshylardyń banktiń nesıelik mólsherlemesiniń áserinen keı jaǵdaıda odan bas tartýy. Birinshiden, ınflıasııaǵa baılanysty tutynýshylar atalmysh baǵyttaǵy máseleni zerdeleýde qarjylyq saýattylyǵy jetpeı jatady. Ekinshiden, banktegi nesıe paıyzynyń kóptigi tutynýshylardyń qarjyny birqalypty óteýine múmkindik bermeı jatady. Mine, osy máseleler bank isindegi annýıtetti jáne dıfferensııaldy tólem júıelerin jandandyrýdy qajet etip otyr. Sonymen qatar annýıtetti tóleý kezinde tutynýshylardyń qosymsha júktemeni baıqaǵanda nesıe alýǵa degen nıetin saralaýǵa keri áserin tıgizedi. Bul kóptegen tutynýshynyń banktiń negizgi kelisimshartyn, nesıe alý kezindegi bastapqy jarnanyń qandaı kólemde bolatynyn aıqyndaýdy bilmegendikten bolatyn jaǵdaılar. Sol sebepti árbir tutynýshy ózi alyp otyrǵan nesıe mólsherine qosylatyn júktemeaqyny, paıyzdyq mólsherlemeni jáne banktiń ózindik erejelerin aldyn-ala bilip alǵany jón.
Sońǵy jyldary elimizde túrli baǵyttaǵy sharýashylyqtardy jandandyrý maqsatynda jańadan nesıe túrleri paıda bolyp jatyr. Atar bolsaq, qaıtarymsyz nesıe retinde aýdan ortalyqtary men shalǵaı aımaqtardaǵy negizgi óndiristi uıymdastyrý men sharýashylyq salalaryn jetildirý jumysy júrgizilýde. Bul óz kezeginde elimizdegi negizgi másele bolyp sanalatyn sharýashylyqty ilgeriletýdegi basym baǵyttardyń qataryna jatady. Belgili bir sharýashylyqty alshań bastyrý úshin ózindik qoldaý men kómek asa qajet. Osy maqsatta memlekettik baǵdarlamalar tarapynan kásipkerlerge, tutynýshylarǵa qaıtarymsyz nesıeni usyný arqyly ózindik negizgi bazalyq dúnıeni iske asyrý asa mańyzdy bolyp otyr. 2020 jyly qabyldanǵan qaıtarymsyz nesıe jónindegi zańnamada osy másele tolyǵymen qamtylǵan.
Arýjan NAǴAShYBAI,
EUÝ, stýdenti