30 tamyz – Qazaqstan Konstıtýsııasynyń kúni. Bul – 1995 jyly Qazaqstan Konstıtýsııasynyń qabyldanǵanyna oraı respýblıka boıynsha merekelik is-sharalar, konsertter men kórmeler ótetin memlekettik mereke. Osydan 28 jyl buryn elde demokratııalyq zaıyrly memleket qurý týraly referendýmda qabyldanǵan sheshim mańyzǵa ıe. Qujatta bostandyq, teńdik jáne kelisim maqsaty jarııalandy. Respýblıkanyń eń joǵary quqyqtyq qujatyna bes ret túzetý engizildi. Sońǵy ret 2022 jyly ózgerister qabyldandy.
Janarmaı baǵasyna qatysty narazylyqtar zańsyzdyq pen zorlyq-zombylyqqa ulasyp ketken 2022 jylǵy qańtardaǵy mıtıng Qazaqstanda qaıǵyly oqıǵa retinde este qaldy. Alaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev iritki salýshylar kútkendeı demokratııalyq reformalardy joıýǵa emes, ony jedeldetýge baǵyttaldy.
Sodan bergi eki jyl ishinde Qazaqstan Prezıdent pen onyń Úkimeti bastaǵan saıası reformalardy ilgeriletýdi jáne shyn máninde demokratııalyq ınstıtýttardy qurýdy jalǵastyryp keledi. Bul qoǵamǵa túbegeıli áser etip, Prezıdent pen Parlament róline qatysty reformalarymen shektelmeıdi. Jýyrda Memlekettik keńesshi Erlan Qarın osy merzim aralyǵynda prezıdenttik saıası reformalar aıasynda Qazaqstan azamattary qala, aýyl jáne basqa da eldi mekenderdiń 1 668 ákimin (jergilikti bılik organdarynyń basshylaryn) saılaǵanyn atap ótti.
Ákimderdiń tórtten biri táýelsiz kandıdat, qalǵany reformalarǵa baılanysty partııa tirkeý men saılaý naýqanyn ótkizýdegi jeńildikti tıimdi paıdalanǵan saıası partııalardyń ókilderi. Jańadan saılanǵan basshylardyń jartysynan astamy alǵash ret osy qyzmetke saılandy. Kópshiliginiń orta jasy 45-te. Olardy jergilikti jas saıasatkerlerdiń jańa býynynyń ókilderi dep aıta alamyz.
Konstıtýsııa kúni – Qazaqstan halqyna jáne osy strategııalyq mańyzdy elge qyzyǵýshylyq tanytatyn árbir adamǵa byltyrǵy jalpyhalyqtyq referendým nátıjesinde qabyldanǵan konstıtýsııalyq ózgeristerdiń negizgi qaǵıdattaryn túsinýge múmkindik beredi. Reformalar Qazaqstandy ózgertti jáne jańa demokratııalyq qaǵıdattardyń ornyǵýyna jol ashty.
Parlament pen jergilikti bılik organdarynyń quzyreti keńeıdi, yqpaly artty. Prezıdenttiń ókilettik merzimi shekteldi. Bul Úkimettiń Parlament pen ony saılaǵan halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıtedi. Qazaqstan Prezıdenti endi jeti jyldyq merzimge bir márte ǵana saılanady. Qazaqstan – mundaı qadamǵa barǵan Ortalyq Azııadaǵy tuńǵysh memleket.
Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń, Bala quqyqtary jónindegi ýákildiń jáne Halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal sanattarynyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákildiń róli men mártebesin arttyrý arqyly adam quqyqtary men demokratııany qorǵaý kúsheıtildi. Adam quqyqtary men bostandyqtaryn odan ári qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsatynda Konstıtýsııalyq sot qaıta quryldy. Endi Qazaqstan azamattary Konstıtýsııa qaǵıdattaryna qaıshy keletin zańsyz sharalarǵa shaǵymdanyp, tikeleı Konstıtýsııalyq sotqa júgine alady.
Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerdiń áseri ásirese 2023 jylǵy naýryzda ótken Parlament jáne jergilikti saılaýda baıqaldy. Saıası partııalardy tirkeý tártibin jeńildetý saılaýǵa «Respýblıka» jáne «Baıtaq» sııaqty jańa partııalardyń qatysýyna múmkindik berdi. Otandyq jáne sheteldik saıası sarapshylardyń pikirinshe, bıylǵy saılaý Qazaqstannyń táýelsizdikten keıingi tarıhyndaǵy eń básekege toly doda boldy.
Alty partııa Parlamentke ótý úshin qajetti bes paıyzdyq mejeni eńsere aldy. Osylaısha, san alýan saıası kózqarastaǵy shynaıy kóppartııaly ókildi organ qurýǵa múmkindik týdy. О́zgerister qarqyndy júrgeni sonshalyq, bir jylda referendým men birneshe saılaý naýqany ótti. Konstıtýsııalyq ózgerister men reformalardyń arqasynda Qazaqstan qoǵamynda jańa azamattyq jáne saıası mádenıet qalyptasty.
Áleýmettik, ekonomıkalyq jáne basqa da reformalar Qazaqstan únemi betpe-bet keletin jahandyq ózgeristerge, úderister men syn-qaterlerge tıimdi jaýap berýine jol ashady. Konstıtýsııa baptarynyń úshten birin qaıta jazǵan Qazaqstan shyn máninde jańa respýblıkaǵa, al saıası jaǵynan jańa memleketke aınaldy.
Qazaqstan – ár azamat dinı senimi men etnostyq tegine qaramastan ózin mańyzdy ári erkin sezine alatyn tolerantty qoǵam. Konstıtýsııa sóz erkindigin, pikir bildirý quqyǵyn jáne din bostandyǵyn, sondaı-aq saıası ártúrlilik pen jeke bas bostandyǵyn qamtamasyz ete otyryp, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damýynyń negizin qalaıdy.
Jýyrda atalǵan elge sapar barysynda Eýropalyq Parlamenttiń Syrtqy ister komıtetiniń delegasııasy Parlament depýtattarymen, Memlekettik keńesshi Erlan Qarınmen, Ekonomıka mınıstri jáne birqatar mınıstrdiń orynbasarlarymen, sondaı-aq azamattyq qoǵam ókilderimen jáne Adam quqyqtary jónindegi ýákilmen kezdesti.
Komıtetti basqaratyn Germanııa ókili Devıd MakAllıster Qazaqstan men kórshiles Qyrǵyzstanǵa sapary kezinde Ortalyq Azııadaǵy strategııalyq mańyzdy elderimen qarym-qatynasta Eýropalyq odaqtyń yqpaly men qatysýyn arttyrý qajetine nazar aýdardy. «Bul – synaq sáti, sonymen qatar qarym-qatynasymyzdy damytý úshin múmkindikter kezeńi», dedi ol.
MakAllıster myrza eki el úkimetiniń EO-men yntymaqtastyǵyn, Reseı men Belarýsqa salynǵan sanksııalardy aınalyp ótýge aımaq elderin paıdalanýǵa qatysty qaýip-qaterdi joıýǵa kúsh salatynyn quptady. Ol sanksııalar Ortalyq Azııa elderine emes, Ýkraınaǵa qarsy basqynshylarǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.
Eýropalyq parlamentshiler Qazaqstan men Eýropa arasyndaǵy kólik qatynasyn jaqsartý múmkindikterine úlken qyzyǵýshylyq tanytty. «Transkaspıı dálizi Ortalyq Azııa men Eýropa arasyndaǵy mańyzdy balama baılanys sanalady. Sondaı-aq sanksııa salynǵan elder arqyly ótpeı-aq álemdik naryqtarǵa tikeleı shyǵýdy jeńildetedi», dedi Devıd MakAllıster. Ol sonymen qatar EO men Qazaqstannyń qajetti shıkizatpen qamtamasyz etý salasyndaǵy yntymaqtastyǵynyń nyǵaıýy ózara tıimdilik ákeletinin atap ótti.
Eýroparlament depýtattary Qazaqstandaǵy saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy quptap, olardyń jalǵasyn tabatynyna úmit bildirdi. Olar azamattyq qoǵam men táýelsiz BAQ-tyń mańyzyna toqtalyp, adam quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn qurmetteıtin baǵytty ustanýǵa shaqyrdy.
Nık PAÝELL,
EuReporter saıty